Deh rojên ewil yên Sibatê di nav çileyê zivistanê da ne. Rojên mayî yên Sibatê jî di nav çilbeçe da têne hejmartin. Çile, çil rojên nîveka zivistanê ne û sarma, sir û seqema herî tîr e. Lewma ev peryodê gelek sar, di nav xelkê da wekî ”Çileyê zivistanê” tête bi nav kirin. Çile, ji heyva Çile anku heyva yêkê û deh rojên ewil yên heyva Sibatê pêktêt. Çilbeçe jî tête manaya ”Çileyê biçûk” û ji timamî meha Sibatê pêktêt. Sarma û befr gerçî di du heftîyên ewil yên heyva Adarê da jî dom dike û ji xwe ji ber hindê ye ku xelk serê Adarê jî diþibîne sekerata zivistanê. Di nav vî demê ”çile” û ”çilbeçe” da li Kurdistanê, bi taybetî li bakur, nîvek û rojhilat, li cihên bilind befreke giran dibare. Cih heye ku sê heta çar mîtroyan befir dikeve. Di nav xelkê Kurd da, befr bereketê sembolîze dike. Ev bawerîya li ser barîna befrê ji tecrubeyên jîyanê palhaye û hatîye meydanê. Barîna befrê, herçend jîyanê hindî hûn bêjin asê û neçar dike, dijwarî û alozîyên bêtixûb derdêxe, lê dîsa ve xelk ji vê zor û zehmetîya befrê ne bi gazinde ye. Ji ber ku av û deravên Kurdistanê, boþahîya çem û robaran, biþkivîna timamî þînkatîyê, gil û gîya, gul û kulîlka, dar û dirîya bi vê hebûna befrê ve girêdayîye. Befr kana depoyên ava Kurdistanê ye. Befra giran di nav du-sê heyvên zivistanê da xwezaya Kurdistanê bi taybetî li deþt û zozanên bilind çawa wekî xêlîyeke spî ya bûkê dixemilîne. Sê, çar mîtro befir gava ji dawîya zivistanê pêve di nav heyvên ewil yên biharê da dihele, av û derav têr û tijî dibin, çem û robar boþ dibin, mêrg û çîmen avî dibin, xweza bi giyan dikeve. Têravî, xwezayê jînde dike, bi xêr û bêr dike, bereketa xwezayê bilind dike. Xelkê ku bi çandinê, bi xwudankirina pez û dewaran ve mijûl, ji vê jîndebûna xwezayê gelekî þa ye û dizane ku ev pirbûnîya bereketa xwezayê ji têravîyê û ev têravîye jî ji barîna befra giran pêktêt. Lewma jî befr li nik xelkê Kurd sembola xêr û bêr û bereketê ye. Befr di nav demekî dirêj da dihele û axê adeta mest dike û gelek mîneral û elementên dî yên hewcehîya jîyana axê derzîyî ruh û canê erdî dike. Befr adeta oksîjena bedena erdê Kurdistanê ye ku bêhn û bijûnahîyeke ter û taze û paqijîyeke tîr û xweþîyeke kûr û fireh dide xwezaya Kurdistanê. Ji ber hindê ye ku, gava gazinde û nerazîbûn li ser barîna befrê tête kirin, mirovên jî [emir] mezin û xwudan tecrube, hiþyarîya xwe nîþandidin û xêr û bereketa li xwezayê tînin bîra gazindekeran. Cografyaya Kurdistanê bi piranî ve befrê digire û ev zengînîya Kurdistanê ya ji alîyê çem û robaran ve jî ji barîna vê befra giran peyda dibe. Serkanîyên hemû çem û robarên Kurdistanê deþt û zozan û çiyayên bilind in ku li wan deran bi mîtroyan befr dikeve. Ji çemê Firat heta Dicle, ji Ava Zê heta Xabur û Hîzil, biçûk mezin hemû çem û robarên Kurdistanê ji wan serkanîyên bilindahîyên Kurdistanê dizên û wekî tîremarekê bi çîlaçep dadikevin nav bedena Kurdistanê, welat þîn û avadan dikin û berê xwe didin deryayên kûr û bêbin. Lewma befr li nik xelkê Kurd pîroz e, meqbûl e. Sibat di nav rojên çilbeçe da dijwarîya xwe ya befrîn didomîne. Befra Sibatê bi gelekî ve toz e û sir û seqema wê zêdetir e. Li bajêrê herî bakur yê Kurdistanê, li Qersê, germa hewayî di demê Çile û Çilbeçe da, di bin sifirê da heta 40 dereceyê jî dikeve. Li sentrala Kurdistanê, bo nimûne li Hekarîya di bin sifirê da di navbeyna 15 heta 20 dereceya da dibe. Li baþûrtir, li deverên Barzan û Soran germa hewayî dikeve dora 10 derece bin sifirê. Li ser hewayê Sibatê herweha di nav xelkê da tirs û xofek jî heye. Digel ba û bagera befra toz ya Sibatê, aþûtên har û tirsbar jî ji gupikên çîya û betenên bilind yên per û baskên zozanên Kurdistanê têne xwarê û gelek cara zerar û zîyanên giran yên mal û canî didin. Sibata ev sale jî, li piranîya Kurdistanê gelek bi befr borî. Befra giran bû binasê zerar û zîyanan. Lê di dawîyê da dîsa ve xêr û xweþî û bereketa xwe ji axa Kurdistanê kêm nake û heta hefte tebeqe erdê Kurdistanê avî dike.
Sibatê rûyê xwe yê sar û bi befr hema bêjin li hemû derên dinyayê yên bakur nîþanda. Bi taybetî li Ewrûpaya navîn û ber bi Ewrûpaya bakur Sibata evsale dijwar borî. Li nav welatên Iskandînavya, welatê ku herî kêm befrê dibîne Danmark e ku li Danmarkê jî zivistana îsal gelek bi sir û seqem û pir befr derbaz bû. Li Danmarkê qederê sih santîma befr ket û heta dawîya Sibatê jî befr ji erdî ranebû. Sarma di nav meha Sibatê da heta 10 derece bin sifirê daket. Lê belê, ji ber ku li welatên Ewrûpayê, bo nimûne li Danmarkê dar û bar hind miþe ye, erd jî rast û deþt e, lewma befr hem li deþtê, hem jî li ser çeq û çiqîlên daran xemleke hind spehî dide xwezayê ku mirov jê têr nabe. Kesên ku ji bilindahîyên Kurdistanê, ji nav wê befra sisspî û spehî ya du sê mîtro hatî, herçend bi befra bîst sih santîm ya Danmarkê qaîl nebin jî, belêm dîsa ve nostaljîyek e ku mirov xwe pê tena, rehet û dilxweþ bike. Her demsal bi karekterîstîkên xwe ve xweþ û spehî ye. Zivistan jî bi befrê delal û bedew e. Zivistana bê befr bo kesên ji nav welatên befrê hatî gelek bê reng û tamsar e. Herçend befr jîyanê hindî hûn bêjin dijwar û asê bike jî, zivistana bê befr li ber dilê kesên ji welatên befrê, ne zivistan e, tiþtekî dî ye!..
Di Sibata evsale da bakur, rojhilat û sentrala Kurdistanê heta piþt cih û warên baþûr di binê perdeyeke sîs û spî ya befrê da man. Rê û rêbarên gelek cihên Kurdistanê asêbûn ji befrê û aþûtê. Belêm digel vê dijwarîya befrê jî jîyanê bi hemû alîyan ve dom kir. Gelek bûyer qewimîn, pêþhatinên baþ û nebaþ rûdan, pêþkevtinên balkêþ hatin dîtin. Heke ji nav van hinde bûyer û qewimînan hindek bêne bêjîng kirin, vewejartinek di nav wan da bête kirin, tabloyeke têkilav derdikeve meydanê.
Bakur
Li Kurdistana Bakur, polîtîka dewletê û hukûmetê bi giþtî, li ser xeta TCyê ya kevin dewam kir. Qet xema dewletê nîne û ne guh dide têkilîyên digel Yêkitîya Ewrûpaye [YE], ne bîr û rehîya humanîter ya cîhanê, ne fiþara bi giþtî ya sivîl û demokratîk ya navîn, nejî berxwedana biçek û bêçek ya bizava neteweyî ya xelkê Kurd. Darê zorê di destî da ye û ji ya xwe naête xwarê… Hukûmeta Erdoxanî, piþtî biryara destpêkirina gotûbêjên endametîya YEyê ya li 3ê Oktobera 2005ê, þîmendîfera xwe bi timamî kêþaye rexê rê û guhorîn û reformên hewce yên vê prosesa YEyê adeta rakirine ser gardirobê… Belêm ji bo ablûkakirina têkilî û danûstandinên diplomatîk û polîtîk yên xelkê Kurd, hem li nav, hem li derve çi hewce be, hemû hêz û taqeta xwe dijî bizava xelkê Kurd di maksîmûm dereceyê da bi kar tîne. Hukûmeta Erdoxan polîtîkeke durû û dubilmoral ya nedîtî di rê dibe û gava rûyê xwe dizivirîne YEyê behsê demokratîzasyonê dike, wekî serê xwe badide rojhilatê dest bi destê ertêþê agir li ser xelkê Kurd dibarîne. Digel cîranên wekî Sûrîye û Iranê jî hemû dek û dolab û desiseyên reþ û tarî bi kar tîne ku bizava neteweyî ya xelkê Kurd bêhnê wernegire. Dijî Kurdistana Baþûr jî car destê bermayên qirêj yên Beasa Seddam û Sunnîstan digire, car jî destê Þiîst û nasyonalîstên wekî Sadr û Cehferî digire. Derdê wan stabîlîzekirina rewþa Iraqê nîne. Ew lêdigerin ka dê çawa meydana polîtîk li Kurdên baþûr teng bikin û Kurd û Ereban çawa berbidine hevdu. Di timamî meha Sibatê da kar û bizava dewleta TCyê û bi navê wê jî hukûmeta Erdoxanî, ku goya xwe ”reformîst” nîþan dide, xwe li bêhnçikkirina bizava neteweyî ya ya xelkê Kurd betal kir. Erdoxan ji xwe tam wekî ajîtator û propagandîstekî Nazîyan, wekî Gobels, devê xwe vedike bi gotina ”demokrasîyê”, digire bi ”azadîyê”, lê van gotin û axivtinên biriqok bi timamî ji bo dinyaya xwe ya reþ û tarî ya îslamîst dike perde û maske.
Di nav meha Sibatê da bûyereke xembar jî li Kurdistana Rojhilat pêkhat. Kurdên bajêrkê Makûyê, ku girêdayî Xoyê ye û nêzîkî tixûbê Bazîdê ye, ji bo protestokirina dîlkirina serokê PKKyê Ebdula Ocalan xwenîþandaneke mezin pêkînan. Rejima Tehranê bi hovîtîya xwe ya tradisyonel hemû hêzên xwe yên çekdar, polîs, ertêþ û pasdar ajotin ser xwenîþandêran û ew demonstrasyona aþtîyane, demokratîk û sivîl kirine gola xwûnê. 11 kes kuþtin û nêzîkî 40 kesan jî birînar kirin. Karê ku rejima Tehranê kirî bi timamî qetlîam bû. Gerçi rejima Tehranê çu cara rûyê xwe ”mirovî” nîþanî xelkê Kurd nedaye, belêm axir di demên serokatîya lîberal Hatemî da, nermahîyeke ketûrab jî dihate dîtin. Belêm kengî ev Mehmûd Ehmedînejad hate ser kevilê serokkomarîyê, rejima Tehranê dîsa ve rûyê xwe bada demên Xumeynîyê gorbigor. Ehmedînejad esas timamî Iran li xelkên Iranê kirîye cehnem û bêhn li hemû xelkan çik kirîye. Pasdar û besîç dîsa ve bi rû ketine û îmamên þaþik reþ jî bi pêþ ketine. Di nav timamî Iranê da, temsîl û pêþengîya her reng livîna demokratîk Kurd dikin. Ji ber hindê jî rejima Tehranê beramberî Kurda di dereceya herî bilind da bêhnçikîyê nîþan dide. Kurd bi grûbeke biçûk jî dakevin kolana û banga azadî û demokrasîyê bikin, pasdar kuþtinê dikin. Rejima Tehranê baþ dizane ku opozisyona herî xurt û organize li nav tixûbên Iranê, ya Kurdan e, lewma jî îþka li ser stûyê Kurda qet sist nake û di her serê xwe rakirinekê da sîlehê bi kar tîne û xwûnê dirêje. Rejima îmaman ya reþ û tarî di 22 Sibata 1999ê da jî li bajêrê Sineyê êriþî xwenîþandêrên Kurd kiribû û 18 kes kuþtibûn. Hem di 22ê Sibata 1999ê, ku piþtî dîlkirina Ocalan heftîyekê bû, hem jî di 15ê Sibata 2006ê da, anku di heftemîn salvegera dîlkirina Ebdula Ocalan da, dîsa ve rejimê êriþî xelkê Kurd kir û qetlîameke nû ya layiqî dîroka xwe ya reþ pêkîna. Rejima îslamist ya Tehranê ji makûyê bigirin heta Kirmanþanê, di timamî Kurdistana Rojhilat da, teroreke bêtixûb didomîne, nahêle ku Kurd xwe îfade bikin. Polîtîka legal ya bi navê Kurdetîyê ji xwe qedexe ye, lê rejim nehêle ku Kurd di warê demokratîk û sivîl da jî xwe îfade bikin, derd û kulên xwe, çareyên xwe bêjin. Ji bazara ekonomîk heta xwandingeh û zanîngeha, ji gund heta bajêr û bajêrkan, jîyan li xelkê Kurd hatîye teng kirin. Di nav da ev terora dewletî têra nake, destê xwe digihîne derve jî û tifaqên bêyûm digel Tirkîyeyê jî pêktîne ku bizava neteweyî ya xelkê Kurd dorpêç bike û hilgire binê ablûkaya fetisandinê. Iran û Tirkîyeyê di warê polîtîka bi giþtî ”antî Kurd” da, tifaqeke fireh pêkînane û ji alîyê leþkerî, polîsî û asayiþî ve hevkarîyeke kûr û fireh didine hevdu. Ji Çemê Aras ku li bakura Makûyê ye, heta sêkuçeya Þemzîna û Þinoyê, meydana bizav, têkoþîn û lojîstîk ya hêzên çekdar yên pêþmerge û gerîllayên Kurdên bakur û rojhilat e. Iran û Tirkîye bi van têkilî û tifaqên bêyûm dixwazin adeta ”sandiwîç operasyon”a bikin û hem bizava pêþmergeyên rojhilata Kurdistanê, hem jî gerîllayên bakura Kurdistanê îmha bikin. Qetlîama Makûyê ya di 15ê Sibatê da ji teref pasdarên Iranê ve pêkhatî, xeleka vê zincîra terora dewletî ya Iranê ye. Rejima Iranê ya reþ û tarî ya îslamîst bi van kiryarên xwe yên hovane ve nikare pêþîyê li bizava neteweyî ya xelkê Kurd bigire. Dîroka xelkê Kurd li Iranê bi berxwedan û serhildanan ve tijî ye û rûyê xelkê Kurd spî ye di prosesa vê têkoþînê da. Dîroka Iranê jî bi kuþt û kuþtdarîya xelkê Kurd û xelkên dî ve reþ û tarî ye û rejima îslamîst ya îro jî her wê polîtîka qedîm ya dijî mirovî didomîne, lê beyhûde ye û Iran bi vê polîtîkê rûyê xwe reþtir dike. Dûmahîka polîtîkên rejima Iranê jî dê wekî dawîya rejima Seddam li Iraqê be, ku ew jî binketin û serþorî ye. Dûmahîka berxwedan û serhildana xelkê Kurd jî li Iranê, dê wekî aqîbeta Kurdên baþûr be li Iraqê, ku ew jî serkevtin û serfirazî ye.
Di nav bûyerên girin yên li nav heyva Sibatê da pêkhatî li Kurdistana Baþûr, lihevhatina serokwezîrî û danana hukûmeta yêkgirtî ya Kurdistanê bû. Parlementoya Kurdistanê di kombûna xwe ya 22ê Sibatê da biryareke yêkdengî wergirt û li goreyî lihevhatina PDK û YNKyê, ku du partîyên mezin yên Kurdistana Baþûr in û xwudan desthilat in, Nêçîrvan Barzanî, ku temsîlkarê PDKyê û serokê hukûmeta Hewlêrê ya PDKyê ye, wekî serokwezîr, Omer Fettah jî, ku serokwezîrê desthilata YNKyê li Silêmanîyê bû, wekî cihgirê serokwezîrê hukûmeta Kurdistanê ya yêkkirtî hatin hilbijartin. Piþtî yêkkirina parlementoyê û biryara yêkkirina herdu hukûmetên Silêmanîye û Hewlêrê yên pozîtîv, ev biryare jî dewama wê xeleka polîtîka di xêra xelkê Kurd da ye û gaveke giring û berkevtî ye. Xuya ye ku danana hukûmet û bi navkirina wezaret û wezîran jî dimîne bo meha Adarê… Di her halî da pêþhatineke hewce bû di meydana polîtîk ya Kurdistana Baþûr da. Kurd bi van gav û hemleyên yêkgirtî hem bersiva hewcehîyên neteweyî yên xelkê Kurd didin, hem jî li beramberî çi Þiî, çi Sunnî be hemû Ereban pozisyona xwe xurttir û saxlemtir dikin. Tête hêvî kirin ku Kurd di vî demî borînde da,biçûk mezin hemû hêzên neteweyî di bin banekî koalisyona neteweyî da bigihînin hev û destê hemû elementên neteweyî bikin binê berî, daku wezîfe û hewcedarîyên neteweyî bi xurtî bêne bi cih înan.
Di heyva Sibatê da, ji bilî bûyer û qewimînên Kurdistanê, di meydana fireh ya cîhanê da bûyereke gelek giring jî di navbeyna kevneperêsîya îslamî û Danmarkê da rûda. Li Danmarkê, 30 îlona 2005ê rojnameya bi tîraja xwe ve ya herî mezin û bi xeta xwe ve konservatîv, ”Jyllands Posten”ê 12 karîkatûrên pêxemberê îslamê Mehemed belav kirin. Di wan karîkatûran da Mehemed bi gelek nêrîn û rengên cuda hatibû teswîr kirin. Di serî da organîzasyonên îslamîst yên li Danmarkê, ku bi zêdehî ve di bin destê Ereb û Pakistanîyan da ne, nerazîbûna xwe nîþandan û demonstrasyoneke mezin di 14ê Oktobera 2005ê roja eynîyê da pêkînan li serbajêrê Danmarkê Kopenhagê. Ji rojname û hukûmeta Danmarkê xwastin ku lêborînê ji musulmanan bixwazin. Di serî da rojnameya Jyllands Posten û hukûmetê jî gelek aþkera gotin ku, Danmark welatekî azad e û demokrasîyeke kamil heye û weþangerî û çapemenî serbest û azad e û azadîya bîr û ramanê bê tixûb e û herkez dikare bi azadane bîr û bawerîya xwe bêje, binivîse û bi rêya wêne, grafîk û karîkkatûran jî îfade bike. Lê ji ber ku îslamîst ji welatên totalîter û antî demokratîk û herweha ji kulturên bê tolerans hatibûn, xema wan nebû azadîya bîr û ramanê an azadîya wesangerî û çapemenîyê. Wan tiþtek dixwast; rojname bête girtin, nivîskar, karîkatûrîst û berpirsiyarên wê bêne ciza kirin. Wan ev tiþt dîtibûn li welatên xwe û ev encame dixwastin ji hukûmeta Danmarkê. Lê belê, hukûmeta Danmarkê û bi taybetî jî serokwezîr Anders Fogh Rasmussen gelek lîberal û demokratane li ser pirsê sekinî û ev daxwaza kevneprêsên îslamîst red kir û gote wan ku ew jî dikarin azadane û aþtîyane reaksîyona xwe, nerazîbûna xwe nîþanbidin. Lê îslamîsta wisa nekir û zor dane rêyên antî demokratîk û her bo her agir gur kirin û propagandayeke ecêb kevneperês û dijî mirovî kirin beramberî demokrasîya Danmarkê. Li welatên Ereb û îslam gerîyan, hukûmet û derdorên kevneperês yên wan welatan provake kirin beramberî demokrasîya Danmarkê. Di encam da ji Erebistana Siûd ku kela kevneperêsîya îslamîzmê ye, bayê boykota li ser malên Danmarkê hate dest pê kirin. Spîyatîya Danmarkê navdar e û hindî hûn bêjin bijûn e. Lewma eksporta spîyatîya Danmarkê ji bo welatên derve û bi taybetî welatên rojhilatanavîn di serî da ye. Nîviþk, penîr, þîr û newlên dî yên spîyatîya Danmarkê di markedên mezin û dikanên Erebistana Siûd da nehatin firotin. Bayê boykotê zû mezin bû û li welatên dî yên îslam belav bû. Bazirgan û polîtker û berpirsiyarên dewletên îslam gotin li ser gotinê zêde kirin û ev protestoya boykotî gurtir kirin û adeta benzîn rêhtin ser agirî. Îmam û berpirsiyarên îslamîst yên Danmarkê jî eve kirine hêcet û wan jî dengê xwe yê bêyûm tevî dengê dewletên îslam kirin û ji serê Sibatê pêve adeta Danmark kirine di nîveka çembera agirî da ku bisojin. Kevneperêsên îslamîst cehnema xwe di 4ê Sibatê da li serbajêrê Sûrîyeyê li Þamê danan û konsolosîya Danmarkê bi hevkarîya polîsê Sûrîyeyê rojenîvro sotin. Konsolosîya Danmarkê têra wan nekir çûn konsolosîya Norwecê jî sotin. Roja paþtir, 5ê Sibatê, li Lubnanê, li Beyrûdê har û hêctir bûn kevneperêsên îslamîst, konsolosîya Danmarkê ya Beyrûdê jî sotin. Bayê terora îslamist li hemû welatên Ereb, di bin per û baskên hukûmetên dewletên musulman da mezintir bû û gihiþte Tirkîye, Îran, Iraq, Pakistan, Afganistan, Endonezya û li rojavayê jî heta Fasê agir belav bû. Îslamîsta serê karîkatûrîsta, serê serokwezîrê Danmarkê, serê rojnamevanên Jyllands Postenê dixwastin ku bi navê îslamîzmê serjêbikin. Di van protestoyên ne aþtîyane da 4 kes li Afganistanê, 9 kes jî li Lîbayeyê hatin kuþtin. Lê kuþtina herî balkêþ li Tirkiyeyê pêkhat. Kevneperêsên îslamîst li bajêrê Laza, li ber Deryaya Reþ, li Trabzonê Qeþeyê Katolîk yê Italî, Andrea Sentore, bi destê ciwanekî 16 salî di nîveka dêrê da dane kuþtin. Îslamîsta bi vê kuþtina qeþeyê katolîk cîhana file goya ciza kir û tola pêxemberê xwe Mehemed standin!. Ji serê dewleta musulman heta binê dewleta musulman, beramberî karîkatûrên Mehemed reaksîyonên normal, modern, demokratîk û aþtîyane nehatin nîþandan. Li þûna wê, xwûn, þer, agir, kuþtin û sotin kirin. Cîhana musulman û îslamîstan bi giþtî û tevahî rûyê xwe yê reþ û tarî yê dûrî demokrasîyê, bê toleransîya xwe ya beramberî bîr û ramanên cuda, bi þiddet, bi terorê û bi hovîtî nîþandan. Dewletên musulman û îslamîstan bi van kiryarên xwe, her di serî da navê bawerîya xwe ya dînî jî kirêt kirin. Di her keysî da musulman dibêjin ku ”dînê îslamê dînê aþtîyê ye”, lê bi vê pratîka xwe tam bereksî nîþandan û dînê xwe jî herimandin. Îslamîstan careke dî xwe kivþ kir ku ew û demokrasî, ew û bîr û ramana azad, bi kîlometreyan ji hev dûr in!.. Îslamîst heq di xwe da dibînin ku hemû dînan, hemû bawerîyan, hemû bîr û ramanan sûcdar bikin, reþ bikin, êriþ bikin, hetta kuþtinê bikin, lê misqalek tehemmula krîtîkên zanyarî nakin. Di deftera wan da ”krîtîk”, ”zanîn û zanyarî”, ”tolerans”, ”dîyalog”, ”riberiza bi tolerans û demokratîk”, ”aþtî”, ”demokrasî”, ”bi bîr û bawerîyên cuda hevdu qebûl kirin”, ”rêzgirtin” û gelek krîterên dî yên demokrasîya kamil û jîyana aþtîyane nîne!.. Hal ew e ku di nav bîr û bawerîya azad da, hemû norm û krîterên demokrasîya kamil hene û herkes dikare azadane û aþtîyane fikira xwe bêje, riberizê bike. Di nav bîr û bawerîya azad da çu tiþt tabû nînin û her tiþt, her bîr û bawerî û her dîn, her zanyarî dikare bête riberiz kirin, krîtîk kirin anjî metih kirin. Ne dîn, ne pêxember, nejî Xwudê û herweha jî ne çu îdeolojî, ne çu teorî û teorisyen, çu kes û çu tiþt dûrî riberiz û krîtîkê nîne. Her kes û her tiþt bêyî ferq û cudahî dikare bête riberiz kirin, dikare bête krîtîk kirin. Musulman, îslamîst û bi giþtî dînê îslamê jî divêt vê realîteyê qebûl bike. Riberiz, krîtîk di dereceya herî bilind da, aþtîyane û bi rêzgirtin divêt bete kirin û musulman jî divêt tehemmula vê rastîya jîyana modern bikin û xwe hû [fêr] bikin. Karîkatûrên di rojnameya Danmarkî, Jyllands Postenê da hatine weþndin jî divêt di nav prensîb û krîterên azadîya bîr û ramanê da bêne hejmartin. Di wan karîkatûran da çu heqaret û bêrêzî li pêxemberê musulmanan nehatîye kirin. Problem ew e ku musulman ne hazirî krîtîka li ser xwe û pêxemberê xwe ne. Bo wan Mehemed û hemû dînê wan tabû ye û divêt çu kes li ser wan neaxive û heke axivtin jî divêt tinê pesnê wan bide!.. Hemû element û fîgûrên dînî dikarin bo wan tabû bin, lê eve ji bo herkesê wisa nabe. Evro cîhana modern di warê azadîya bîr û ramanê da, hatîye dereceyeke gelek gihiþtî û pêþkevtî. Ji ber hindê jî divêt ev destkevta mezin û giring bête parastin û pêþxistin. Musulman û îslamîst, tiþtê ku ne bi dilê wan be, dikarin bi rêyên aþtîyane, mirovî û demokratîk reftara xwe nîþanbidin. Helbet heqê wan heye ku nerazîbûna xwe bi metodên demokratîk û aþtîyane kivþ bikin, xwe îfade bikin. Lê heqê wan nîne ku êriþkarî, sotin û kuþtinê bikin, li ser kes û derûdorên ku fikira wan ji wan cuda terorê bikin. Di terkîb û hebûna bizava bîr û ramana azad da mafê herkesî, tête parastin. Di nav sîstemê bîr û ramana azad da, ji bo hemû bîr û ramanan, dînan û pîrozîyan rêzgirtin heye, belêm çu kes û çu tiþtî imtiyaz nîne û tête krîtîk kirin. Lê mixabin ku kevneperêsîya îslamî, ev karîkatûr bo xwe kirin hêcet û dijî demokrasîyê, dijî norm û krîterên cîhana modern adeta cîhat dane dest pêkirin. Belêm, weþandina wan karîkatûran, riberiza li ser hatîye kirin, hem reaksîyonên aþtîyane û hem jî yên hov, sotin, kuþtin û pêkve vê prosesa li ser karîkatûran hatîye domandin, belkî ne îro, lê dê di paþerojê da encameke bikêr bide ku musulman jî xwe biguhorin, xwe entegreyî cîhana modern û demokratîk bikin ku îþaretên vê yêkê biçûk jî bin hatin dîtin.
21ê Sibatê û makziman
Gelek enterasan e, 21ê Sibatê heçku tarîfa rewþa Kurda dike. Li milekê xelkê Kurd bindest e, welatê wan Kurdistan dagîrkirîye û bûye kolonî. Li milê dî zimanê Kurdî bi taybetî li parçeyê bakur û rojavayabaþûr û herweha li rojhilata Kurdistanê di warê perwerdeyê da bi kar înan jî qedexe ye. Di meydana navneteweyî da 21 Sibatê vê rewþa Kurd û Kurdistanê, ya makzimanê Kurdan, zimanê Kurdî, adeta deklare dike. Berî bi salan Rêxistina Yêkitîya Neteweyan [UN]ê 21ê Sibatê kirîye ”roja têkoþîna dijî kolonyalizmê”. Di sala 1999ê da jî UNESCOyê biryar da ku 21ê Sibatê wekî ”Roja Makzimanên Dinyayê” bête pîroz kirin. Vêca Kurd di 21ê Sibatê da hem kolonyalîzmê þermizar dikin, protesto dikin û hêvîya xwe ya hilweþandina kolonyalizmê gur û geþ dikin. Li milê dî jî, her vê rojê wekî ”Roja makzimanên Dinyayê” pîroz dikin, hem jî zordarîya li ser zimanê Kurdî gelek bi hiddet protesto dikin.
Sed kes biaxivin, sed hizar, an sed milyon, anjî bi milyaran mirov biaxivin, her makziman ji bo wî xelkî û neteweyî hebûnekî zêrîn e, bihadar e. Çiku makziman îdentîtêt û cudahîya ji xelk û neteweyên dî sembolîze dike ji bo her xelk û neteweyî. Kurdî bi hemû dîyalekt, devok, navdevok û aksanên xwe ve hebûna xelkê Kurd sembolîze dike û ji bo neteweyê Kurd pîroz e. Di roja ku makzimanan sembolize dike da, anku di her 21ê Sibatê da, þik têda nîne ku hemû xelk û netewe li ser giringî, bihadarî û pîrozîya makzimanên xwe diaxivin, li ser radiwestin, ji bo pêþvebirin û zengînkirina makzimanên xwe çi hewcehîyên zanyarî hebin dikin. Vêca 21ê Sibatê ji bo xelkê Kurd ducar giring e. Xelkê Kurd hem vê rojê wekî dijî kolonyalîzmê bi bîr tîne, hem jî wekî roja makzimanên dinyayê pîroz dike. Li ser karekterîstîka 21ê Sibatê ji alîyê roja makzimanan ve rawestan hêj jî giringtir dibe, çiku Kurdî wekî makzimanê neteweyê Kurd, di bin zordarîyeke nedîtî da ye. Zimanê Kurdî ji teref kolonyalistan ve, bi taybetî ji alîyê kolonyalîzma Tirkîyeyê ve, gelek zalimane tête asîmîle kirin. Asîmîlasyon, helandin û mirandina makzimanê xelkekê ye. Heke zimanek hate asîmîle kirin, ew xelk jî ji ser rûyê erdî tête birandin û nîne kirin. Karê ku dewleta Tirkîyeyê dike jî ev asîmîlasyona bêbextane ye. Wekî makzimanek, axivtina Kurdî bi serê xwe evro bûye karekî gelekî polîtîk li Tirkîyeyê ku ji vê kiryara dewleta Tirkîyeyê zalimanetir kiryar nînin li ser rûyê erdî. Xelkek çawa ji zimanê xwe tête qut kirin, çawa zimanê wî adeta tête jêkirin, çawa ev bûyîna hinde mirovî li xelkekê tête qedexe kirin, ecêbîya dinyayê ye!. Lê ev hemû bêdadîye li Tirkîyeyê têne kirin û dewlet nahêle ku Kurd bi sih milyon nifûsa xwe ve bi zimanê xwe, bi makzimanê xwe, anku bi Kurdî biaxivin, binivîsin, bixwûnin û bijîn. Dewleta Tirkîyeyê, bi têkoþîna salan ya miletê Kurd, bi piþtevanîya xelk û dewletên dost û yar, bi fiþara mirovî û demokratîk ya Yêkitîya Ewrûpayê destûrek daye ku di radyo û televizyonên dewletê û prîvat da heftîyê tinê çar seeta weþan bi Kurdî bête kirin û herweha di kursên prîvat yên tinê ji bo mezinan da jî Kurdî bête hûkirin [fêrkirin]. Ev pêþkevtina bihostîn, mixabin ku bi bedelên gelek giran hatîye bi destêxistin, belêm dîsa ve giring e, bihadar e û divêt bête parastin, di pratîkê da bête bi kar înan û ev bihoste ji bo gavên mezintir bibe rampeyê hilkevtin û pêþkevtinên nûtir. Evro li Tirkîyeyê û Kurdistana Bakur, Kurdî wekî makzimanê xelkê Kurd, hêj jî di nav tehlîkeyeke micid ya asîmîlasyonê da ye û dewleta Tirkîyeyê hem di warê perwerdeyê da, hem jî bi taybetî bi rêya medyaya elektronîk, bi sedan kanalên televizyonan û programên wan yên mejîþo, xelkê Kurd hilgirtine binê bombardumanê ku zimanê Tirkî yêkser hakim bikin. Jinên Kurd û zarokên biçûk, bi taybetî di nav çar dîwaran da, di bin wê ajîtasyon û propagandaya fîlm û programên bê kalîte yên Tirkî da, mecbûrî hûbûna [fêrbûna] Tirkî dibin. Di nav vê prosesa dijwar da, aþê asîmîlasyonê gelek zalimane makzimanê Kurda, zimanê Kurdî dihêre. Li milê dî, Kurd bi xwe jî mala xwe xirab dikin, bi ”otoasîmîlasyonê” avê dikêþin ser aþê asîmîlasyona dewleta Tirkîyeyê. Kurd, bi taybetî jî ”elîta Kurda”, gelek mereqdarên Tirkî axivtinê ne û eve Kurdî axivtinê li ber çavê xelkê sade bêqîmet dike û hem axivtina Kurdî herdiçe kêm dibe, hem jî ziman ji alîyê term û gotinan ve feqîr û lawaz dibe. Gerçî divêt rastîya xelkê xwe yê sade jî bi aþkerayî bêjin ku ew jî bi wê Tirkîya xwe ya bê serûber jî be, li bajêran di nav malên xwe da digel zarokên xwe Tirkî diaxivin. Vêca ev kompleksa Kurdan bi xwe ya li beramberî zimanê serdest, zimanê Tirkî, derbekî xedar li zimanê Kurdî dide û eve jî bivê nevê dibe xwe bi xwe asîmîle kirin, anku otoasîmilasyon. Kurd divêt her di serî da xwe ji vê otoasîmîlasyonê xilas bikin, dawîyê li vê otoasîmîlasyonê bînin. Kurd, di serî da kategorîya ”elît”, divêt bi axivtinê zimanê xwe bi qîmet bêxin, bi kar înana makzimanê xwe, li pêþ çavê xelkê xwe qedr û qîmet û sîyaneta zimanê xwe bigirin, daku ew xelkê sade jî, rêz û rêzgirtinê nîþanî makzimanê xwe bide û di pratîkê da bi kar bîne. Ev rojên navneteweyî, salê rojek in û ji bo manakirin, bîrînan û bihadanê giring in, lê axir di nav salekê da rojek in. Digel hindê jî bi minasebeta van rojên kivþkirî, dîsa ve divêt li ser bûyeran bête rawestan û ev giringî bête nîþandan daku bihayê bûyerê bête zanîn. Li ber vê rastîyê, 21ê Sibatê ji bo manakirin û bîrînana makziman û karînana makzimanî, rojeke bihadar e û Kurd jî divêt vê rojê bi hemû hêz û taqeta xwe ve bikine roja aþkerakirina asîmîlasyona dewleta Tirkîyeyê û kolonyalîstên dî. Kurd divêt di vê rojê da maskeyê asîmîlasyonîst yê van dewletên kolonyalîst bînin xwarê. Kurd, bi hemû reng aktîvîteyan, bi newlên cuda yên xebat û têkoþînê, hem makzimanê xwe di pratîkê da bi kar bînin, hem jî rûyê sar û kirêt yê dewletên serdest û kolonyalîst aþkera bikin ku çawa bi salan xwastine bi zimanên xwe yên Tirkî, Farisî û Erebî, makzimanê xelkê Kurd, zimanê Kurdî di nav xwe da bihelînin û nîne bikin. Tête hêvî kirin ku Kurd bi tevahî di 21ê Sibatê da, bala xwe jî, bala xelkên dewletên kolonyalîst jî û herweja bala hemû dinyayê jî bikêþin ser tehlîkeya asîmîlasyonîst ya li ser makzimanê xwe, zimanê Kurdî. Belêm dermanê herî mezin û saxker, ji elîtê bigirin heta xelkê sade, hemû Kurd heke bi israr, bi zanahî, bi bihazanînî, bi qedirgirî, bi sîyanetdayînî, di her xeleka jîyanê da, li mal, li çarsûyê, li çayxane û qehwexaneyê, li barê, li sazê, li bazarê, li her derê, makzimanê xwe yê þirîn, zimanê xwe, Kurdî biaxivin, ne asîmîlasyona dijwar ya Tirkî, ne ya Farisî, nejî ya Erebî, nikare misqalek zerarê bigihîne makzimanê xelkê Kurd, anku zimanê Kurdî. Çare Kurd bi xwe ye. Gelî Kurdan, bilerizin û li xwe vegerin û hiþyar bin, li makzimanê xwe xwudan derkevin, bi Kurdî biaxivin!.. Eve çi paradoks e, ya rastî eve çi îronîya jîyanê ye! Kurd xwe bi xwe, xwe diêxine rewþeke hind xirab, ku xwe bi xwe gazî Kurdî axivtinê dikin!. Gelo Kurd ji vê reftara xwe ya ne etîk þerm dikin an ne?..
Sibatê ya xwe dîsa ve kir. Befr û bagerê têra nekir, di warê polîtîk da jî ba û bager û tûfanê mohra xwe li piþta Sibata evsale da. Dewletên ku Kurdistan kirine kolonîya xwe terora xwe qet kêm nekirin ji ser serê xelkê Kurd. Bi taybetî xwepênîþandanên 15ê Sibatê yên ji bo þermizarkirina dîlkirina serokê PKKyê Ebdula Ocalan, hema bêjin li her derê Kurdistanê tûþî êriþkarîya polîsan hatin. Li Kurdistana Bakur, li Kurdistana Rojhilat û parçeyê biçûk li Kurdistana Rojavayabaþûr kiryar, çalakî û demonstrasyonên berfireh hatin kirin. Li Kurdistana Baþûr jî di nav sîstemê relatîven demokratîk yê Kurdistana Federal da jî bi kombûnên sivîl û demokratîk girtina Ocalan hate protesto kirin. Yêk ji bûyerên herî xembar û dilsoj jî 23ê Sibatê li Kerborana Mêrdînê qewimî û ertêþa dewleta Tirk bi çekên kîmyayî êriþî binkeyeke gerîllayên HPGyê kir û di encama þer da 7 gerîlla bi çekên kîmyayî hatin þehît kirin. Wekî ertêþê 23ê Sibatê li Kurdistanê çekên kîmyayî bi kar tînan, her wê rojê jî li girê Çankayaya Ankarayê MGK [Þêwra Ewlekarîya Neteweyî] di bin serokatîya serokkomar Ehmed Nejdet Sezer da komdibû û bi giranahî jî li ser þerê dijî xelkê Kurd disekinî û biryarên dewama qirkirinê werdigirtin. Ertêþa TCyê di þerê beramberî gerîllayên HPGyê da hemû cins çek û sîlehan bi kar tîne. Bi taybetî çekên sojer yên kîmyayî bi kar tîne ku hem gerîllayan fizîken bikuje, hem jî cihên bi dar û bar ku xwe lê disitirînin bi yêkcarî bisojin. Bi van çekên kîmyayî hem xwezaya Kurdistanê, hem jî þerkerên doza Kurdistanê dikuje. Ertêþa TCyê di þerê beramberî gerîllayên Kurdistanê da normên navneteweyî yên di warê þerê germ da gelek bêperwa binpê dike. Ji bo van armancên xwe yên dijî mirovî û qetilamî, tetbîqatên leþkerî bi taybetî li Kurdistanê pêktîne. Yêk ji wan jî di 25ê Sibatê da li Qersê hate kirin. Tetbîqata Qersê goya hazirîya leþkerên Tirk ya di þertên zivistan û befrê da ye. Hersal tête kirin. Belêm bi taybetî ya evsale bi hewayekî balkêþ û xwenîþandanî hate organize kirin û serokwezîr Erdoxan jî hate vexwandin. Erdoxan jî ev keyse bo xwe bi kar îna û bi cil û bergên leþkerî beþdarî tetbîqata Qersê bû. Di tetbîqata Qersê, ya Sariqamîþê da provayên þerê dijî xelkê Kurd yê di þertên zivistan û befrê da hatin kirin. Erdoxan jî bi wan cil û bergên komandoyan û berçavkên reþ û tarî seyra ertêþa xwe kir ku dê çawa xelkê Kurd qir bike. Lê Erdoxan di bin wan cil û bergên leþkerî û wê berçavka reþ da ji bîr kir ku her ew ertêþ û ew general gora wî û hêza wî jî dikolin… Piþtî vê tetbîqatê jî bi taybetî orgeneralê hêzên reþahî yên ertêþa Tirk, generalê bi tehdît û þerxwazîya dijî Kurda meþhûr Yaþar Büyükanýt û refek generalên dî, 26ê Sibatê hatin Diyarbekirê. Büyükanýt mezinên ertêþê dan dûv xwe û hat ku dîsa ve gef û guran li xelkê Kurd li Diyarbekirê bike. Wan bo xwe kirîye edet, ku gava bixwazin gefa li xelkê Kurd bixwin, îlleh têne bajêrên Kurdistanê. Vê carê jî Yaþar Büyükanýt û generalên digel li Diyarbekirê bo çapemenîya Tirkî axivtin û ji mesajên kuþt û kuþtdarîyê zêdetir tiþtek nedan. Mesaja Yaþar Büyükanýt dîsa ve þerxwazî bû, qetil û qirkirin bû. Wisa digot general Büyükanýt: ”Hindî ku li welatê me teror [mexseda wî têkoþîna xelkê Kurd ya rewa ye] hebe, þerê me jî dê dom bike. Daku Tirkîye û Rojhilatabaþûr ji terorê bête paqij kirin têkoþîna me dê berdewam be. Bi terorê nagihin çu deran. Ji terorê bahra pitir mirovên vê derê zerarê dibînin...“ [Radikal, 27 Sibat 2006]. Wekî di van hevokên xwûnxwaz da jî tête dîtin, serokê hêzên reþahîyê general Büyükanýt, ku di tebaxê da dê bibe serfermandarê ertêþê, bi israr doza þerê dijî Kurda dike û aþkera û bê perwa Kurda tehdît dike, gefa lê dixwe ku heke çekê nehêlin ew dê zerarê bibînin. Eve tête manaya domandina þerê ertêþê beramberî gerîlla û hemû xelkê Kurd. Eve manîfestoya qirkirina xelkê Kurd bû û hem jî di serbajêrê polîtîk yê Kurdistanê, Dîyarbekirê da hate beyan kirin. Hindî ku generalên wekî Yaþar Büyükanýt di serê ertêþa Tirk da bin, xwudan desthilat bin, þerê dijî Kurda, qirkirina xelkê Kurd jî xuya ye ku dê dom bike. Lê belê, ev generalên patikstûr tiþtekê ji bîr dikin ku xelkê Kurd û þerkerên doza Kurdistanê pûte bi van gefan nadin. Doza xelkê Kurd û Kurdistanê, berxwedana gerîllayên Kurd, heta ku Kurdistan ji dagîrîya ertêþa Tirk neête paqij kirin, nasekine û dê dewam bike. Generalên wekî Büyükanýt xwe jî xelkê Tirk jî dixapînin û bi van gefên xwe zerara herî mezin digihînin xelkê xwe û paþeroja dewleta xwe. Ew ji bîr dikin ku terorê ew bi kar tînin. Xelkê Kurd, gerîllayên Kurd þerê dozeke heq dikin û di vî þerî da bi riza xwe di nav þerê germ da ne, bi dilê xwe, bi xwastina xwe canê xwe fedayî welatê xwe dikin. Lê belê, generalên Tirk bi leþkerîya xwe ya bi darê zorê û leþkerên kirêgirtî nikarin doza xelkê Kurd rawestînin, nikarin þerê gerîllayên Kurd biþkênin. Yaþar Büyükanýt û ew generalên hatine Diyarbekirê û ew mesaja þerxwazîyê dayî, dê bi wê mesaja xwe ya bêyûm ve bimînin û xelkê Kurd dê di derheqê wan da bêt û tifa wan bi wan bide alîstin. Yaþar Büyükanýt evro teror û þerê neheq yê dewleta Tirk, yê ertêþa Tirk sembolîze dike. Belêm gerîllayên ku li Kerboranê bi çekên kîmyayî yên ertêþa Büyükanýt hatine þehît kirin jî, doza heq ya xelkê Kurd, þer û têkoþîna heq ya Kurdistanê sembolize dikin. Dîrokê gelek aþkera nîþandaye ku, yên ku temsîla neheqîyê, bêdadîyê dikin berze dikin, diþkên û bindikevin. Belêm, yên temsîla heqîyê, dadîyê dikin, qazanc dikin, serdikevin û digihin armancên xwe yên bihadar û pîroz. Di vê ekuasyonê da, Büyükanýt bi navê dewleta kolonyalîst ya Tirkîyeyê temsîla neheqî û bêdadîyê dike û dê berze bike, biþkê û binkeve. Gerîllayên li Kerboranê þehîtbûyî jî bi navê xelkê Kurd temsîla heqîyê, dadîyê dikin û doza wan dê serkeve û qazanc bike. Misqalek þik di vê yêkê da nîne. Dewleta Tirk, ertêþa Tirk, konsepta generalên þerxwaz û xwûnxwaz yên wekî Yaþar Büyükanýt jî dê berze bike. Gerîllayên Kurd dê serbikevin, xelkê Kurd dê serbikeve û bigihe xwezî û daxwaza xwe ya heq, dadyar û pîroz ku ew jî rizgarîya Kurdistanê û azadîya xelkê Kurd e.
ROJAN HAZIM
Sibat 2006