Wekî
tête zanîn, hilbijartinên 22ê Tîrmehê li Tirkîyeyê, di nav krîza
hilbijartina serokkomar da, pêşdem [pêşwext] çêbûn. Hem ertêşa
Tirk, hem jî derûdorên nasyonalîst yên Tirk hemû giranahîya xwe danan ser
hilbijartinan ku hem rê li ber namzetên serbixwe yên Kurd bigirin, hem jî
hejmara rehîyên AKPyê, [Partîya Edalet û Pêşveçûnê], partîya Teyîb
Erdoganî kêm bikin û rê li ber CHPya Baykal [Partîya Xelk ya Komarê] û
MHPya Bahçelî [Partîya Hereketa Nasyonalîst] vekin. Lê belê, encama
hilbijartinan berevajî xwastina ertêşê û nasyonalîstan tabloyeke nû
derêxiste meydanê. AKPya îslamîst rehîyên xwe zêde kirin û hejmareke
bilind ya parlementeran derêxist. Namzetên serbixwe yên ji lîsteya DTPyê jî
hemleyeke baş kirin û 22 parlementer derketin. Me bi xwe jî li dor 25
parlementeran texmîn dikir. Kêm derketina parlementerên Kurd helbet di serî
da ji zulm û zora dewletê dihat, lê binasên [sebebên] ku ji şaşîya
DTPyê derketî jî hebûn. Hema du parlementer ji Agirî û Hekarîyê ji
şaşîya DTPyê bi xwe hatin berze [winda] kirin. Hasilî armanc grûb
danan bû û kêm zêde gihiştin armancê, lê hejmara grûbê li
parlementa Tirkîyeyê mînîmûm 20 e û ev hejmare jî gelek krîtîk e. Ji
wan 22 parlementeran yêk serokê partîyeke çep ya Tirk bû û ew vegerîya
nav partîya xwe. Parlementerên serbixwe yên Kurd berî sûndxwarina li
parlementê bûne endamê DTPyê û bi vî rengî DTP bû xwudan grûb di
parlementa Tirkîyeyê da.
Di dîroka Kurdistanê û ya Tirkîyeyê da, ewil car e ku grûbeke parlementerên ku bi navê xelkê xwe, xelkê Kurd, dikevin parlementa Tirkîyeyê. Gerçî fermîyen bi navê ”xelkê Kurd” nayê gotin, ji ber ku makqanûn [qanûna esasi] û qanûnên dî ji bo binavkirineke bi vî rengî asteng in, lê axir meşrûyen bi huvîyeta polîtîk ya Kurdî û herweha bi huvîyeta etnîk ya Kurdî ketin parlementê û vê gavê grûba parlementerên Kurd bi navê partîya xwe, DTPyê [Partîya Civaka Demokratîk], temsîla xelkê Kurd di parlementa Tirkîyeyê da dikin. Helbet dewlet, partîyên sîstemê wan bi vê huvîyetê qebûl nakin, lê di encam da hem li ber dilê xelkê Kurd, hem jî di meşrûîyeta cîhana demokratîk da, temsîla xelkê Kurd dikin ku eve giring e.
Dewlet,
ertêş axir pêkve sîstem ne li hêvîyê bû ku Kurdên ku bi hişyarî
û zanahî li doza xwe xwudan derdikevin, dê bi hejmareke têra grûbê bêne
hilbijartin. Wan hisaba çend kesan dikir. Piştî ku grûb çêbû,
demildest di hindek mafên parlementeran da guhorînên negatîv kirin. Di serî
da hevkarîya malî ya ji butçeya dewletê tixûb [sînor] kirin ku DTP hevkarîya
malî ji butçeya dewletê wernegire. Ji bo hevdîtinên parlementeran yên
berfireh jî astengên nû înan [anîn]. Berê parlementeran dikarî seradanîya
girtîyên polîtîk bikin. Lê nihe rê li ber vê yêkê birîn ku parlementerên
DTPyî neçin seradanîya Abdullah Ocalan û girtîyên dî yên polîtîk yên
Kurd nekin. Ev refleksa negatîv ya dewletê, îşareta xêrê nebû û ji vê
reftarê [helwestê] jî kivş dibe ku dewlet bi hemû çerxa xwe ve dê
dora parlementerên DTPyî ablûka bike û qabilîyeta hereketa wan hetta mumkun
be dê teng bike. Berpirsiyarên dewletê mesajên gelek vekirî û konkret
didin ku parlementerên DTPyî polîtîka Kurdayetîyê nekin. Heke di destpêkê
da dest bi danana ablûka û astengan kirin, xuya ye ku dê vê polîtîka xwe
ya negatîv bidomînin. Helbet hêj dem zû ye û parlementê nû dest bi xebatê
kirîye. Hukûmeta nû jî AKP dadimezrîne û heke ”surprîzeke leşkerî”
nebe, serokkomar jî dê bibe parlementer û wezîrê karê derve yê AKPyî
Abdullah Gul.
Tabloya
nû ya parlementê ji bo parlementerên Kurd yên DTPyî ne gelek rehet e. AKPyê
piranîyeke mezin heye. MHPya faşîst û CHPya sosyalfaşîst jî du grûbên
mezin in. Bi taybetî MHPyê aşkera kir ku ew dê di ”pirsên neteweyî yên
Tirk da” piştevanîya AKPyê bikin ku hukûmeta Erdogan hewceyî grûba
DTPyê nebe. CHP ji xwe di nav reftareke gelek negatîv da ye beramberî bizava
demokratîk ya Kurd. Lewma berpêyên grûba parlementerên DTPyî gelek tengav
e û hindî ji hukûmetê, ji partîyên dî yên sîstemê bêt dê çenbera li
dor grûba DTPyê teng bikin û dest bi vê yêkê jî kirine. Di vê tabloya
negatîv da grûba Kurd nikarin xwastekên xwe yên demokratîk pratîze bikin.
Belêm digel hemû fişar û astengîyan jî dikarin dengê xwe derêxin,
xwastekên xwe bi huvîyeta parlementerîyê bigihînin bîr û rehîya giştî
ya navxwe û derve. Dîsa ev huvîyeta parlementerîyê dê îmkanê trafîka dîplomatîk
ya derve jî bide parlementeran ku vî kanalê înternasyonal di qazanca xelkê
Kurd da bi kar bînin. Ji bo ku pirsa xelkê Kurd, xwezî û daxwazên demokratîk
û mirovî yên xelkê Kurd di rojevê da bêne ragirtin, îmkanê grûb bûyînê
awantajek e û grûba DTPyê dikare di van waran da roleke aktîv û pozîtîv
bileyize.
Di
van şertên dijwar da rol û berpirsiyarîyeke zêdetir ji grûba DTPyê hêvî
kirin helbet ne realîst e. Her di serî da makqanûn bi xwe antî Kurd e û
qeyd û benda herî mezin e li pêşîya parlementerên Kurd. AKPya îslamîst
jî herçend hejmareke bilind ya parlementeran hebe jî, tirsa wan jî ji ertêşê
û terefên dî yên nasyonalîst heye û AKP û Erdogan di pratîka berî
hilbijartinan da jî nîşan dan ku hindî hûn bêjin pragmatîst in û karê
ku ertêş û nasyonalîst jê aciz in nakin, ku acizîyeta ertêşê û
nasyonalîstan jî Kurd in û qet naxwazin AKP xwe nezîkî Kurdan bike ku ji
xwe derdekî wisa yê AKPyê jî nîne. AKP di vê peryoda iqtidara xwe ya nû
da jî dê pragmatîzma xwe bidomîne û xwe ji bo Kurdan naavêje rîzîkoyan.
Lê belê, di vî demê nû da AKP mumkun e ku têkilîyên digel Yêkitîya Ewrûpayê
pêşvetir bibe û parlementerên Kurd jî dikarin ji vê momentê îstifade
bikin û diyaloga xwe hem digel hukûmeta AKPyê, hem jî digel dem û dezgehên
Yêkitîya Ewrûpayê bidomînin. Di demekî hinde nazik da hebûna grûbeke
parlementerên Kurd di parlementa Tirkîyeyê da keysek e, awantajek e heke
parlementerên DTPyî bikarin bi rengekî pozîtîv bi kar bînin. Şik têda
nîne ku bi taybetî ertêş û partîyên nasyonalîst yên wekî CHP û
MHPyê dê hukûmeta AKPyê tengav bikin ku digel hev grûba DTPyê di parlementê
da îzole bikin û hetta tecrît bikin ku nikarin tiştekê bikin û wan bê
hereket bihêlin.
Di
nav şertên heyî da, hesûyeke [aso] ronahî li pêşîya grûba
parlementerên Kurd, grûba DTPyê xuya nake. Hukûmet jî, partîyên dî jî
keysî nadine grûba DTPyê ku bi navê xelkê Kurd rolekê bileyizin û ji ber
hindê jî dê hemû derên dîyalogê bigirin. Anku sîstem pêkve dê ji hemû
alîyan ve dora grûba DTPyê tengav bike. Lê DTPyî jî divêt bi hostahî vê
çenberê bişkênin û heta dawîyê kanalên dîyalogê vekirî bihêlin.
Îro rewşa herî xirab ew e ku dewlet bi hemû mekanîzmayên xwe ve rê
nade dîyaloga digel Kurdan. DTPyî jî divêt bi destûra ”Dîyaloga herî
xirab, ji bê dîyalogîyê baştir e” hereket bikin û hemû der û
pencereyên dewletê bidine zorê ku daxwaz û xwastekên xelkê Kurd bi dewletê
ra bigihînin. Ji bo vê yêkê jî divêt hem digel hêzên sivîl û demokratîk
yên Tirkîyeyê, hem jî bi hemû hêzên neteweyî yên Kurd ra têkilîyên
xwe germ bikin ku bikarin beramberî ”mekanîzma fermî” ya dewletê destê
xwe xurt û saxlem bikin. Grûba DTPyê hem di xwastekên xelkê Kurd da, hem jî
di şertên îro yên dewleta Tirk da, li milekê divêt rasyonel hereket
bikin, li milê dî jî tixûban bidine zorê, anku aktîv û dînamîk bin û
hemleyên maqûl bikin.
Li
goreyî sîstemê huqûqa îro ya Tirkîyeyê nebe jî, di rastîyê da grûba
DTPyê ”Fraksîyona Parlementerên Kurdistanê” ye û ev grûb di nav sîstem
û huqûqa antî demokratîk ya dewleta Tirk da, pêdivî ye ku bi îdealên
bizava neteweyî û demokratîk ya xelkê Kurd ve girêdayî bimînin û li
milekê mîsyonê dîyaloga digel dewleta Tirk bi cih bînin, li milekê jî bi
cesaret xwe li ber hemû êrişan ragirin û di xwastek û daxwazên
demokratîk yên xelkê Kurd da bi israr bin. Belêm helbet ev mîsyonê dîyalogê
yê grûba DTPyê, di pratîkê da gelek dîrekt bi rewşa şerê Tirkîye
û Kurdistanê ve, anku bi pozisyona ertêşa Tirk û gerîllayên Kurd ve
girêdayîye.
Darekî
sihrî di destê grûba DTPyê da nîne û di vê tecrubeya ewilî da nikarin
gelek tiştan bikin. Belêm dikarin rê û kanalên dîyalogê vekirî bihêlin
û vê pozisyona xwe di meydana dîplomasîya navneteweyî da bi rengekî pozîtîv
bi kar bînin. Digel van hemû karan dikarin bibin pireke têkilîyê jî di
navbeyna Kurdistana Federal û bizava neteweyî û demokratîk ya bakur da, ku
eve jî bi serê xwe di qazanca xelkê Kurd û doza Kurdistanê da ye.
17
Tebax 2007
Not:
Ev nivîsar di hejmara 12an [26 Tebax 2007] ya Kovara Bizaw da -li Kurdistana
Federal- hatîye weşandin.