Ji
epîloga pirtûka “Paşeroj”ê
ROJAN
HAZIM
Demê
dawîyê anjî “deadline”
Di jargona çapemenî û bi taybetî jî rojnamegerîyê
da, dem û tixûbê herî dawîyê yê teslîmkirina nivîsaran bi termê
“deadline”ê tête îfade kirin. Heke mirov motomot tercume bike, tête
manaya “mirina xîçê”, anjî “dûmahîka xîçê”. Axir sanîye anjî
deqîqeya anjî tixûbê dûmahîkê ye. Heke nivîsar herî direng di vî tixûbî
da neête dan, hingê çap nabe. Vêca mixabin, ne keys, ne jî imkanan dest
neda ku pirtûk di demê hatîye vebirî da derkeve. Çapa vê pirtûkê ji xwe
direng mabû, ku kanûna 2002ê ji bo çapê hatibû amade kirin, lê di bihara
2003ê da kete dora çapê. Di vî midehî da helbet dem nerawesta! Roj bi dûv
rojê ve adeta dem wekî hêla Ava Zê herikî! Di vê lez û beza demî da helbet
gelek bûyer qewimîn, gelek guhurîn pêkhatin û bi taybetî li cografyaya ku
Kurdistan lê, serûbinîyên mezin rûdan.
Bihara ev sale adeta bû mizgînîya xêrê bo xelkê me.
Tam di demê Newrozê da, Amerîka û Ingilîzan, lambeya kesk ya prosesa hilweşandina
rejima Seddam Huseynî, hilkir û êdî Iraq bû polîgona çekên nû yên Amerîka
û Ingilîzan. Bizava neteweyî ya Kurdên başûr jî gelek aktîv di nav vê
koalisyona antî Seddam da cih girt. Kurdistana Başûr ji bo hêzên Amerîkayê
bû meydana lojîstîk. Axir operasyon di sê haftîyan da bi dawî hat û
rejima Seddam hate hilweşandin û hem ji bo Kurdan, hem jî ji bo xelkên dî
yên Iraqê demekî nû destpêkir. Di vê hercûmercê da dor hate çapa pirtûkê,
ku ev deme ji bo me tixûbê dûmahîkê anjî “deadline” bû. Lewma tam di
vî demê çapa pirtûkê da, me xwast hêj sanîyeya “deadline”ê destpênekirî,
ji vê direngmayînê îstifade bikin û bi kurtî jî be li ser ketina Seddam
û hilweşîna rejima wî ya hov, ku hem li navçeyê, hem jî li timamî
dinyayê, qewimîneke mezin bû û herweha ji alîyê me Kurda ve jî mana û
giringîyeke xweser hebû, his û bîr û bawerîya xwe ya demildest, di germahîya
bûyeran da binivîsin û li pirtûkê zêde bikin û vê bûyer û qewimîna dîrokî
ya li Iraq û Kurdistana Başûr pêkhatî bi kurtî jî be not bikin.
Helbet berûpiştên vê qewimînê hene, belêm di çarçoveya
vê nivîsarê da dem û keys nîne ku em dakevin kûrahîya bûyer, têkilî,
dek û dolabên dîplomasîyê, plan, proje, stratejî û taktîkên mîmar û
muhendisên vî şerî, ku çawa şert adeta gihandin, hêz û dewletên
dijî şerî çawa enterne û îzole kirin û planê di serê xwe da bi çi
rengî pratîze kirin! Li ber derketina pirtûkê me xwast bi analiz û
komentareke kurt, reaksiyona xwe ya destpêkê, ya herî pêşîyê li
beramberî vê bûyer û encamê, ku di jîyana xelkê me da guhurînên jîyanî
pêkînan, kivş bikin. Çiku bi rastî jî ev deme adeta, li parçeyekê jî
be, ji bo xelkê Kurd û pirsa Kurdistanê ber bi xêrê ve herikî.
Niha prosesa avabûna dewleta Kurdistanê li parçeyê başûr,
gihişte qonaxeke nû û ber bi saxlemîyê ve bizivî. Operasyona nîvçemayî
ya li Iraqê ya Amerîka û Ingilîzan ya piştî dagîrîya Kuweytê, li
sala 1990-91ê, piştî 12 salan bi bayê birûskê destpêkir û her bi vî
hewayî jî timam bû. Wekî ku dihate hêvî kirin, rejima Seddam Huseyn kete nîveka
tahtê armancê û bombe, fûze û roketên Amerîka û Ingilîzan berê xwe dan
enîya Seddam. Helbet di vî şerî da gelek xelkê bêguneh, xelkê sivîl
jî telifîn. Belêm qet nebe jîyê rejima mirovxwer ya Seddam, neku kurt bû,
ji binî ve qut bû! Hindî jîyê vê rejima hov dirêj maba, werarên ku bi hêza
dînamîkên navînî hilweşe nedihate dîtin. Dînamîkên derve dûmahîka
vê rejima xwûnxwar îna û her seet û her roj kuştina xelkê sivîl ya
bi destê vê rejimê, hate sekinandin. Hema dîtina goristanên veşartî
û derêxistina bi hizaran kuştîyan bi serê xwe, dawî înana rejima
Seddam çend heq derêxist. Anku ew kar bi ber wê zerar û ziyana demdirêj
ket. Ji xwe di midehê sê heftîyan da, ku eve di hilweşandina rejimeke dîktetoryal
ya wekî rejima Seddam da rekorek e, operasyon xilas bû û koalisyona antî
Seddam ya ku di pêşengîya Amerîkayê da pêkhatî, serkevtina xwe di nehê
Nîsanê da bi vegirtina Bexdayê beyan kir. Ew makîneya mirin û kuştinê
ya Seddam, ku ji bilî Kurdan çu kes û derûdor bi hêvî nebûn, di sê heftîyan
da hilweşiya. Rejima Seddam, berî destpêka şer, bi hemû gef û gurên
xwe jî, wekî pilingekî ji kartonê, hate periçandin, dirandin û bi serê
wan da hate werandin.
Hilweşandina rejima Seddam, pelixandina dezgeh û makîneya
wî ya mirovhêranê, bi hevkarîya bizava neteweyî ya Kurdên başûr,
gihişte armanca xwe. Gelo ma çi ji vê bûyerê mezintir û bi manatir bû
bo xelkê Kurd û herweha gelê Ereb û kêmanîyên dî yên Iraqê û hetta
hemû mirovahîyê. Hem rejima Seddam hate hilweşandin, hem aparata
birandina xelkê Kurd hate belav kirin, hem jî fîgûrê sereke yê vê rejima
xwûnxwar, Seddam Huseyn û dezgehê wî yê kuştin û talanê, ji binî ve
hate rakirin. Ma çi bêjin, bi gotineke îronîk, qet nebe bi xêra
“berjewendîyên emperyalîzma Amerîka û Ingilistanê” û piştevanîya
Kurdên başûr, xelkê xesandî yê Ereb jî rizgar û azad bû, ku wan
nediwêran vê yêkê di xewna xwe da jî bibînin!! Helbet xelkên dî yên kêmanî
jî!
Azadîya li ser paralela 36an niha dakete binê paralelê
û azadî gihişte ser tixûbên rastî yên Kurdistanê. Xewn û xiyala
Kurdan, bajêrê pîroz Kerkûk kete destê xwudanên xwe yên hizaran salî.
Alaya Kurdistanê 10ê Nîsanê li esmanê Kerkûkê hate pêldan. Ma çi ji vê
pêrabûnê pîroztir bû. Parçeyê başûr yê Kurdistanê, ku parçeyê
herî nêzîk bû bo azadî û rizgarkirinê, ji bin zor û zulma dijminekî har
û hov bi timamî hate standin. Kerkûk, Xaniqîn û Mûsil jî di nav da,
Kurdistana Başûr gihişte ya dilê xwe. Êdî ev cografyaya xelkê
Kurd, welatê wan, Kurdistan li parçeyekê jî be gihişte ronahîyê. Nexşe
li serê parçeyên dî!
Helbet ev bûyera mezin, rizgarbûna Kurdistana Başûr,
ca di nav tixûbên “fermî” yên Iraqê da be, anjî keysek bête pêş
û konjonktur û balansa polîtîk ya cîhanê dest bide û serxwebûna xwe
beyan bike, hatîye qonaxeke wisa ku êdî paşve vegerîn anjî berzekirina
vê destkevtê nabe. Berikên stranca li Kurdistana Başûr kêm zêde li
cihê xwe rûniştine. Lewma ev prosese dê her bo her pêşvetir biçe.
Piştî ku rejima Seddam hate mat kirin, niha dor hatîye binecihkirina
destkevta Kurdistanê, ku şertên navxweyî û derveyî gelek gihiştî
û amade ne ji bo vî karî û vê armancê. Êdî divêt avakirina nû, pêşvebirina
civatê, xweşkirina rewş û bilindkirina standarda jîyana xelkê, di
serê rojevê da be. Herweha demokratîzasyona civatê jî armanceke sereke û
hetta lezîn e jî. Xelkê Kurd û pêşengên wan divêt dersê ji dûmahîka
rejima Seddam, ji şkandin û hilweşandina heykelên sar û beton û
pozisyona Seddam bi xwe, werbigirin. Wan gelek ji rejimeke dijmirovî û antîdemokratîk
kêşaye. Wan gelek ji destê dîktetor û dîktetorîyê kêşaye.
Lewma divêt di vê prosesa avakirina dewleta Kurdistanê da, desta ji
demokratizasyonê bernedin. Norm û metodên demokrasîyê bi kar bînin,
binecih bikin û zemînê vê kultura demokrasîyê saxlem bikin ku antîdemokratîzm,
dîktetorî û tîranîzm di vê axê da şîn nebe, bejn nede, dîsa ve
nebe bela serê xelkê. Eve di destê xelkê bi xwe da ye. Belêm pêşengên
xelkê, anku lîder û rêxistinên polîtîk jî divêt sîstemekî wisa
avanekin ku rê li Baasîzmeke nû veke. Divêt xelk jî di warê sivîlîzasyonê
û kontrolkirina desthilata polîtîk da aktîv bin, xwe organîze bikin û hişyarîyê
ji dest bernedin ku hêz û kesên polîtîk, ji rêya demokratîzasyonê
derkevin, varê bibin û ber bi tîranîzmê ve biçin. Îro di rewşê da hêj
jî şêlûtîyek heye û av û derav hêj zelal û ron nebûne. Rewşa
kaotîk li nav Ereban dom dike. Li bajêrên stratejîk yên Kurdistanê, wekî
Kerkûk û Mûsilê jî rewş ne gelek tena û aram e. Bi taybetî dûr nîne
ku dewleta Tirkîyeyê ji ser Tirkmenan ve provakasyonekê pêkbîne ku ew, ji
vegirtina Kerkûkê ji teref Kurdan ve, gelek aciz û nerazî ne!! Belêm ev
herdu bajêre, hetta Xaniqîn jî, ji ber ku zû ketin destê rêvebirîyên
Hewlêr û Silêmanîyê, ji bajêr û navçeyên dî yên Erebcih, bi şanstir
bûn û di demekî kurt da hatin organîze kirin û asayiş û ewlehî bi kêm
û kasî û kor û leng jî be, hate tesîs kirin.
Lê belê dîsa ve, ev nezelalî û kaosa kêmbûyî jî,
divêt zûtirîn dem bête rakirin û rewş bête safî, zelal û ron kirin.
Helbet piştî hilweşandina makîneya mirandinê ya Seddam û Baasîzma
çil salî, avakirineke nû ya bi her awayî, dê dem bigire. Belêm kurtkirina
vî demî jî di destê mirovên me bi xwe da ye. Her di serî da, divêt ev
duserîya polîtîk ya hukumetên Kurdistanê zûtirîn dem ji halê bête
rakirin û rêvebirîyeke yêkgirtî bête danîn. Di şertên îro da
ajotina vê duserî û lokalîzmê, di kar û xebata saxlemkirina destkevtên
Kurdistanê da, dê zeafeke mezin peyda bike û herweha pozisyona xelkê Kurd jî
dê di ekuasyona polîtîka Iraqê da jî zeîf û bêhêz bike. Ji ber ku
bizava xelkê Kurd di çarçoveya firehe Iraqê da ji xelkên dî bi avantajtir
e. Qet nebe eve nêzîkî yazdeh sal e ku Kurd li ser pişkeke cografyaya
xwe, hûyî xwe îdarekirinê bûne, jar û lawaz jî be, hindek şertên rêvebirîya
xelk û civatê pêkînane. Li milê dî, bizava polîtîk ya Kurd, armanca xwe
mezintir kirîye û dixwazin ku di rêvebirîya merkezî ya Iraqê da jî xwudan
hêz û biryar bin. Digel xwezî û xwasteka xelkê Kurd, hema ji ber vê armancê
jî, rêvebirên Kurd divêt di serî da xwe bikin yêk ku, giranî, rêz û
siyaneteke wan di nav xelkên dî yên Iraqê da jî hebe. Rêvebirên polîtîk
yên Kurd, heta ku dergehê mala xwe serûber nekin, hêz û dengekî yêkgirtî
yê neteweyî pêkneînin, nikarin ji bo Ereb û kêmanîyên dî, anku ji bo
timamî Iraqê bibin nimûne û roleke giring û xwudan biryar û hêz, bidomînin.
Êdî xelkê Kurd li başûr hatîye qonaxeke wisa ku tehemmula vekêşkana
bê hesû û bê mana ya du partîyên mezin, PDK û YNK naête kirin. Lewma, ev
herdu partîyên desthilatdar jî, di roja îro da, divêt mezin raman bikin û
li goreyî vê serkevtinê gavan biavêjin û polîtîkayên neteweyî bi kar bînin.
Ne tinê xelkê Kurd yê li başûr, herwisa Kurdên parçeyên dî jî,
ji timamî rêvebirên polîtîk û bi taybetî jî, ji PDK û YNKê hêvî
dikin ku li goreyî giranî û senga berpirsiyarîya vê serkevtina xelkê Kurd
bibizivin. Em hevî bikin ku di rojên pêş da proses ber bi xweşiyê
ve biçe.
Aktuelîya
nivîsaran
Wekî nivîsar bi baldarî bêne xwandin, dê bête dîtin
ku ev encama pîroz ya xelkê me ya li başûr, hêj berî şer hatîye
texmîn kirin û werarên vê serkevtinê bi aşkerayî hatine analiz û
komentar kirin. Ji ber yarîya 1ê Nîsana 2002ê, wekî me bi sernivîsa
“Kurdistan bû dewlet” nivîsarek amade kirî, ev hizir û bîrên li ser
xwastek û xwezîyên xelkê Kurd, bi zimanekî novelî dihate rave kirin. Îro
ew xewn û xiyal li başûr bûye rastî. Hem jî di meha nîsanê da, ku
salek ji ser wê nivîsara me ra derbaz bibû. Anku serê nîsana 2002ê me
digot “Kurdistan bû dewlet”! Hema bêjin serê nîsana 2003ê jî, xelkê
Kurdistanê li parçeyê başûr bi rastî keysê fermîkirina dewleta xwe
bi dest ve îna! Gerçî xîmê wê hêj li piştî şerê Kuweytê, li
Gulana 1992ê hatibû avêtin. Piştî 12 salan, li serê meha nîsanê ev
xwezîye dibû rastî.
Herçend statûya vê avabûnê, li goreyî prosedûra Rêxistina Yêkitîya
Neteweyan –UN-ê fermî nebe jî, ji alîyê me Kurdan ve hem fermî, hem jî
meşrû ye û ji xwe “de facto” jî avabûye. Herwisa Amerîka û Ingilîzan
digel Kurdan û opozisyona Ereb ya berî rejima Seddam, Iraqeke federal deklare
kiribin jî, ev hazirbûna Kurda, rê û imkanê dide ku sîstemekî konfederal
bête xwastin û hetta danan li Iraqê. Gerçî di şertên evro da hem
konjonktura navînî, hem jî ya derve, ji bo îlankirina dewleta serbixwe ya
Kurdistanê hazir û gihiştîye, belêm xuya ye ku rêvebirîya polîtîk
ya Kurd xwe amade nabîne! Belêm qet nebe ev xwasteka heq û rast, divêt di
nav Kurdan da bête riberiz kirin. Heke di nav çarçoveya Iraqê da li çareyê
tête geryan, hingê ya rast, li şûna federalîyê, gaveke pêşvetir
û saxlemtir anku sîstemekî konfederal divêt bête xwastin û organîzekirin
ku bi pêkhatineke vî rengî, îdareya Kurdistanê hem li nav Iraqê, hem jî
di meydana navneteweyî da, dê fermîyeteke desthilatdartir wergire, ku eve di
serê sedsala 21an da, dê bête manaya destpêka prosesa avakirina dewleteke
serbixwe ya Kurdistanê. Ku berpirsiyarên Amerîkayê yên li Iraqê bi xwe jî
digotin ku ev pêşveçûn, pratîk û ceribandina “demokrasîyê” ya li
Kurdistanê, dê bibe nimûneyeke herî baş ji bo timamî Iraqê. Gava
mirov berê xwe dide kaos û berbelavîya xelk û opozisyona Ereb li Iraqê,
rastîya vê tesbîtê jî xwe dîyar dike!
Wekî di nivîsaran da jî tête dîtin, her ji serî were,
me tiştek bi dengekî bilind digot ku parçeyê herî nêzîk yê azadbûn
û rizgarbûnê, Kurdistana Başûr e û her bi çi awayî, sîstem, model
û rejimê be bila bibe, divêt li başûr dewletek ava bibe û herweha divêt
hemû Kurd piştevanîya armanceke wisa bikin. Niha heta dereceyekê xelkê
me li başûr gihiştîye vê qonaxê. Ji bo binecihbûn û saxlemkirina
vê prosesê divêt piştevanî bête domandin. Belêm rêvebirên başûr
jî divêt vê prosesê û vî demî bi başî bi kar bînin. Demî, bi polîtîka
û pratîkên şaş, teng û bêvîzyon berze nekin. Desthilata polîtîk
ya başûr, divêt ji vî alî ve bête kontrol kirin û hêza rexneyî ya
pozîtîv, ji ser serê wan neête kêm û dûr kirin.
Ji bilî vê bûyera mezin ya li başûr, li bakur jî
gelek bûyer û kiryarên baş, nebaş rûdan. Her di serî da pîrozîyên
Newroza îsal jî balkêş bûn. Xelk xuya ye ku li vî bihayê xwe yê qedîm
xwudan derdikeve û cejna xwe bi giyanekî neteweyî pîroz dike. Belêm li milê
dî jî fişara antîdemokratîk ya dewleta Tirkîyeyê her bo her zêde û
dijwartir bû. Di warê polîtîk, ziman û kulturî da, digel ku Yêkitîya Ewrûpayê
(YE), di çarçoveya namzetîya Tirkîyeyê da, gewrîya wan şidand jî, lê
dewleta Tirkîyeyê dîsa ve bi ya xwe kir û krîterên Ankarayê li ser krîterên
YE, ku bi navê “Krîterên Kopenhage” navdar in, ferz kir û di van waran
da gavên hewce neavêtin. Çend rotûşên xapînok kirin, belêm di pratîkê
da polîtîka xwe ya klasîk domand. Bizava xwandevanên li dibistan û zanîngehan
bloke kir, cizayên giran li ser serê wan barandin. HADEP girt. Doza girtinê
li ser DEHAPê vekir. Mengeneyê li ser stuyê bi giştî opozisyona xelkê
Kurd dişidîne. Hêj jî şûrê demokles li ser serê bizava demokratîk
ya xelkê Kurd dihejîne. Digel van bûyeran hemûyan jî, bizava neteweyî û
demokratîk ya xelkê Kurd, gelek dînamîk dom dike.
Ev guhurîn û pêkhatinên di midehê van pênc-şeş
mehan da rûdayî, ji alîyê naverok û mesajan ve aktuelî û tazehîya nivîsaran
jî nîşan didin. Nivîsar herweha şahidên wan bûyer û rûdanan in
yên ku demê lê hatine nivîsîn. Ji vî alî ve jî pirtûk dibe eyneya demê
ku nivîsar lê hatine nivîsîn. Belêm ya herî giring, perspektîf û bawerîyeke
bi giştî û demdirêj îfade dikin. Heke nivîsaran ji vê pencereyê ve
çirîskek dan prosesa ronahîya bizava neteweyî ya xelkê Kurd, hingê qelem
gihiştîye armanca xwe.
Bi hêvîya ku qelem û bîr û ramanên serbest û azad û
serbixwe li ser axa Kurdistanê jî bejn bidin, kêm nebin, her zêde bin û geşî
û ronahîyê bidin ser xelkê Kurd.
ROJAN HAZIM - Nîsan 2003
***
Noteke
nû:
Koalisyona
neteweyî
Tiştên ku hatine nivîsîn kêm zêde rast derketine
di pratîke da. Prosesa başûr hêj jî dom dike. Tiştê nû û balkêş,
Kurda di konseya Iraqê da cihê xwe girtin. Kurd di vê konseyê da ji hejmara
xwe ya arîtmetîkî gelek zedetir xwudan soz in. Wezareta karê derve ya Iraqê
di destê Kurdan da ye. Eve helbet avantajeke mezin dide Kurdan. Belêm dîsa ve
di cepheyê Kurdan da kêmasî û zeafa duserîyê dom dike. Digel ku ji çirîya
2002an were çend caran ji alîyê M. Barzanî û C. Talabanî ve yêkkirina
parlamento û hukumetê hatibe deklare kirin û komîte û komisyon hatibin
hilbijartin jî, lê di pratîkê da gav nehatine avêtin. Di formalîteyê da
parlamento bûye yêk, belêm eve encamê naguhure û di pratîkê da duserî
dom dike û kumanda dîsa ve li Selaheddîn û Silêmanîyê ye, ku ji xwe du
hukumetî jî li cihê xwe ye. Hetta wekî Kurdsat (ser bi YNKê ve ye) û
Kurdistan Tv (ser bi PDKê ve ye), behsê karûbarên hukumetî û îdarî
dikin, ji hukumet û wezîrên milê xwe, heçku bûyne yêk, wekî “hukumeta
Kurdistanê” behs dikin, ku eve bi serê xwe nîşana duserîyê ye.
Xemsarî û sistîya di vî warî da bi israr tête domandin û mixabin ku hem
opozisyona van partîyan, hem jî organîzasyonên dî yên sivîl û xelk bi
xwe jî, bêdeng dimînin û fişarê nabine ser PDK û YNKê. Eve belkî û
hetta xuya ye, ji nazikîya rewşê derdikeve. Anku xelk û opozisyon di vî
demê nazik da naxwazin hewayê polîtîk yê nav welat bişidînin û xwe bêdeng
dihêlin. Eve ji milekê ve bi berpirsiyarî rabûne, lê belê, di realîteya
polîtîk û armanc û berjewendîyên neteweyî da helwesteke ne rast e.
Opozisyona hukumetên PDK û YNKê û herweha organîzasyonên dî yên sivîl
û hemû xelk, divêt li hemberî otorîteya polîtîk ya Kurdistanê bi metodên
demokratîk û aştîyane muxalefeteke xurt bikin û diyalogeke encamgir pêkbînin
ku di warê polîtîk û îdarî da rêvebirîyeke demokratîk û yêkvucût pêk
bêt. Partîyên desthilatdar, anku PDK û YNK jî divêt digel, biçûk mezin,
hemû elementên neteweyî diyalogê danin û hêza wan jî tevî vê prosesê
bikin. Pirsa “yêk parlamento, yêk hukumet” divêt zûtirîn dem bête
zelal kirin. Sîstemê Kurdistanê an li ser federalîyê bête ava kirin, anjî
sîstemê sentralîyê (ne sentralîst!) bête organize kirin. Di hilbijartina
her sîstemî da jî, hukumeteke sentral hewce ye û ev hukumeta sentral jî,
qet nebe di vî demê borînî da li ser modelê koalisyona neteweyî divêt bête danan û fonksiyonel kirin. Pêkhatineke
bi vî rengî hem di nav konseya Iraqê da, hem beramberî Amerîkayê, hem jî
di bizava rê li ber girtina destdirêjîyên Tirkîye û dewletên dî yên cîran
da, dê destê Kurdan xurttir bike û siyaneta xelkê me li meydana navneteweyî
bilind bike. Belêm ya herî giring, dê daxwaz û hewcehîya xelkê Kurd bîne
cih. Lewma ev lezîyete divêt neête paşdan.
ROJAN HAZIM - Îlon 2003