Mirov û îþkence
Mirov, wekî hebûnek civakî hem pîroz e, hem jî ”mexlûqatekî necis” e! Timamî dîroka ”mirov”î di navbeyna van herdu ”seran” da þubî hêzikekê diçe û têt. Eve ji milekê ve paradoksa ”mirov”î jî nîþan dide. Mirov, wekî bigiyanê herî biaqil, di tekamilîya jîyanê da subjeyê sentral e û bi vê pozisyona xwe jî ”armanc” e. Ji ber vê çendê ye ku, ”hertiþt ji bo mirov” tête gotin. Ji destpêka mirovahîyê heta evro, prosesa tekamilîyetê her pêþve çûye û di vê prosesê da hem mirov bi xwe gihiþtîye, hem jî vî ”mirovê gihiþtî” xweza û xwerist û timamî jîyan jî gihandîye û pêþve birîye û bi vê aksîyona ”bi zanahî”, jîyan li xwe xweþ kirîye. Belêm digel vê ”kiryar”a xwe ya ”baþ û qenc”, bi gotina herî ”nerm”, ”xirabî” jî kirîye. Ji destpêkê were, di bunyeya mirovî da ev ”qenc”î û ”xirab”î heye. Di demê ”prîmîtîv” yê mirovahîyê da, ji bo domandina jîyana xwe jî be, beramaberî ”xwezaya bigiyan”, heywan û þînkatîyê, ”wehþet”a xwe nîþandaye. Piþtî jîyana ”kolektîv” pêkhatî jî, li goreyî þert û hewcehîyan, vê ”wehþeta mirov” dom kirîye. Mirovî, di organîzekirina jîyana xwe ya kesane da be, anjî di ya ”hevrayî” da be, li goreyî berjewendîyên ”kesane” û ”kolektîv”, hirs, nifûz û ”qudret telebî”ya xwe herdem jînde hêlaye. Vî rûyê mirov bivê nevê di nav xwe da ”þiddet” parastîye. Mirovî, li ber xwastek û berjewendîyên xwe dozaja ”þiddet” û ”otorîteyê” car kêm, car jî zêde kirîye. Ji xwe gava demê ”çînayetîyê” destpêkirî, ev rûyê kirêt yê mirovî yê bi ”þiddet”, zêdetir derketîye meydanê! Di demê ”koletîyê” da, ”koledar” wekî çîna serdest, ”mistek mirov” bûn, belêm li ser piranîya xelkê hejare feqîr makîneyeke wisa xedar ya zulmê danan ku ”bîrînan”a wê demê bi serê xwe ”îþkence”ya herî mezin e! Mirovê feqîr, di destê ”mirovê zengîn û xwudan desthilat” da ”mal” bû, dihate kirîn û firotin! Mirovên feqîre belengaz ji bo ”zewqa koledaran” di ”meydanên gladyatoran” da dibûne ”xwerek”a þêr û pilingan! Piþtî van kiryarên hovane, bi navê zulma koledarîyê ”navdarîya” Neronê Romayê, dibû etîketa ”dijmirovî”yê! Di demê feodalîyetê da zulm û îþkenceyê bi rengekî dî dom kir. Vê carê jî ”feodalan”, ji bo desthilata xwe ya ”zalimane”, xelkê piranî kirin ”serf”ên xwe û bi þiddeteke organîze û sîstemetaîk îdareya xwe domandin. Ji xwe di wî demî da, dezgehên ”dîn û diyanetê” bûne ”referansa îlahî” ji bo domandina zulma li ser xelkê feqîr. Mabedên dînî û þatoyên feodalan bi hev ra zulmeke nedîtî înan serê xelkê hejare piranî. Li nav ”îsawîyan” bi navê ”Xwudê û dîn”, dêr û qeþeyan îdareyeke zalimane pêkînan. Esasen hersê ”dînên esmanî” Mûsawîtî, Ísawîtî û Muhemedîtî, hem di demên desthilata xwe bi xwe da, hem jî digel desthilatên dî yên polîtîk bi hev ra, zulmeke nedîtî bi serê ”mirov” înan. Dîroka van dînan hem di nav xwe da, hem jî digel ”mixalifên” xwe da, hovîtîyeke bê ser û bin e! Íþkenceya herî mezin Rabînên cihûyan ma bi serê Ísa bi xwe neînan... Ísa bi îþkenceyeke mezin ya bi fermana ”rabînan” hate kuþtin. Xelkê cihû jî, di demê feodalîyetê da, li rojava Ewrûpayê, li Fransa û Ispanyayê, di ”dadgehên engizisyonê” da hatin dadgeh kirin û bi bêdadîyên mezin hatin sotin, bi îþkenceyên nedîtî hatin kuþtin. Ji xwe ”arenayên Romayê” û ”dadgehên engizisyonê”, ”sembolên zulmê” ne di dîroka mirovahîyê da. Engîzîtoran wekî ”gorîyên xwe” piþtî îþkenceyên mezin dadgeh dikirin wisa digotin; ”yên ku nesuþin, bê sûc in” û ev ”biryara xwe ya nemirovî” di nav agirî da ”test” dikirin û ”gorî” diavêtin nav gurîya agirî. Helbet wan jî baþ dizanî ku ”ew mirov” bisûc anjî bêsûc jî be dê her bisuþe! Gava ”gorîyê wan” di nav wî agirê gur da disot û dibû girkê rejûyê, wan þeraba xwe diziqûmand! Di dînên esmanî da ”metodê diskalîfîyekirina mixalifan” kêm zêde diþube hev. Di hersê dînan da jî ”mixalif” kafir e! Ji ”kafirbûnê” mezintir sûc nîne û cizayê ”kafirbûnê” jî, piþtî îþkenceyên nedîtî, ca an bi sotin, an xeniqandina bi hilawîstinî, anjî serjêkirin û þêweyên dî, kuþtin e. Di islamîyetê da jî, her ji dewrê destpêkê pêve, îþkence û zulim ”metodê islahkirinê” bû! Cizayê dijî islamîyetê derketin ji xwe yêkser kuþtin bû û ev hovîtîye evro jî dom dike. Hindî Mûsawîtî û Ísawîtî ne, di prosesa evolusyona mirovahîyê da guhorîn dîtine. Bi taybetî Ísawîtîyê, piþtî dewrê engizisyona reþ ”reformasyon” borand û ”lîberalîze” bû! Mûsawîtî jî, piþtî ”tûfana demê engizisyonê” û ”komkujîya dewrê Nazîzmê” ya li ser Cihûya, avabûna dewleta Israîl û pêþkevtina ekonomîk, sosyal û polîtîk ya xelkê Cihû, relatîven ji hêz û qudreta ”rabînîzmê” û ya kinîþteyê (sînagog), piçek jî be dûr ket! -Gerçî vê gavê hukûmeta Israîl dîsa ve reya xwe ya ”siyonîstî” geþ kirîye û bêdadîyeke mezin bi serê xelkê Filistînî tîne, lê ev dijberîye bi rengekî polîtîk tête domandin û herçend Muhemedî û Mûsawîyên fanatîk ji herdu alîyan ve dixwazin þerê Filîstînîyan û Israîl bikin ”þerê dînan” jî, belêm dîsa ve ji alîyê Cihûyan ve motîfê dînî anku ”Mûsawîtîyê” ne gelek li pêþ e! Belêm, Muhemedîtîyê, ne teorîken, nejî pratîken çu ”reformasyon” neborandin û ew ”ortodoksîya xwe” domand, ku evro ev ”fanatîzma islamî” di maksîmûm dereceyê da ye. Fermana islamîyetê jî ”Kafir li kîderê bêne dîtin, divêt bêne girtin û bêne kuþtin” bû! Di demê destpêkê da, li goreyî fermana islamîyetê jî, ”divêt dest û pêyên sûcdaran çep û rast bêne jê kirin, çavên wan bêne derêxistin”! Ev wehþeta ”dînperestên islamî” evro jî bêperwa dom dike. Ma çi îþkence ji ”recma li ser jinan” mezintir e gelo! Bi navê ”dîn û diyanetê” îþkence û kuþtinên” bêtixûb hatin kirin û hêj jî têne kirin. Di sala 1993ê da li Sêwasê, di Otêlekê da 38 ronakbîrên Kurd û Tirk ji alîyê ”dînperestên islamî” ve sax sax hatin sotin! Ev kiryara wan ji ya sotinên dewrê engizisyonê kêmtir nebû. Di wî ”demê navînî” da bêdadîya ”engizisyona Ísawîyan”, ya ”þerîetê Muhemedîyan”, di zulm û îþkenceyê da ”dêr” û ”mizgeft” gihandibûn hev. Bi navê islamîyetê þêx û îmaman, bi navê Isawîtîyê jî qeþeyan, agir li ser serê xelkê bêguneh dibarandin! ”Huqûq û mekanîzmayên dewletî” di destê wan û feodal û tîranan da, bibûne toka mirinê di stûyê xelkê feqîre hejar da. Wehþeta bi navê ”dîn û diyanetê” evro jî tête kirin, ji wê bawerî û kultura nemirovî têtin. Di nav van hersê dînên esmanî da, vê gavê bi fundamentalîzma herî xurt û dijwar, radîkalîzma islamî ser ji hemûyan standîye! Evro di nav Muhemedîtîyê da, ”engizisyoneke nû” tête dîtin. Kevneperestên islamîyan li Afganistanê þiddet û teroreke hind bêtixûb bikarînan ku adeta jîyan li timamî xelkê kirin jahr û mirin. Jin neku êxsîr kir, bi timamî kire di nav tûrikê reþ û tarî da û di nav çar dîwarên malê da zîndanî kir. Gava jinê çavên xwe nîþan dan, kirine nav tilîsekê û di meydana bajêr anjî gund da, di çalekê da û bi beran ”recm” kirin û bi ezîyet û îþkenceyeke zalimane kuþtin. Li bahra pitir ya welatên islamî da mafê jinan qet nîne, di ser da jî, heq û huqûqê mêrên ku li goreyî ”þerîetê islamî” nejî jî, tête binpê kirin. Li Erebistana Siûd, Sûdan, Nîjerya, Iran û çend dewletên dî yên Islam, lêdana bi gopal, qemçî û qayîþê, evro jî ”rûtîn” e!
Di vê dawîyê da jî, kevneperestên islamî yên Iraqê, dîsa bi navê ”dîn û diyanetê”, û goya bi armanca ”berxwedana dijî Amerîkîyan” û tolhildanê, kiryarên wehþetane pêkînan. Mirovekî Amerîkî, li ber kamerayê, bi ”nîdayên islamî”, bi xencerê ser jê kirin û ev kiryara xwe ya hovane di înternetê da belav jî kirin. Çu tarîf û îzaha van kiryaran naête kirin! Ev hovîtî bi israr û zanahî tête domandin jî.
Neoengizisyon
Piþtî dewrê desthilata dêr û þatoyên feodal û tîranan, burjuwazî jî ev tradisyon û mîrateyê qirêj û kirêt yê dijmirovî domand. Burjuwazî bi navê ”azadîyan”, dawî li ”desthilata dêr û þatoyê” îna, lê piþtî demekî kurt, wan jî ew metod kirin yên desthilata xwe. Burjuwazîyê ciwan, hindî ku sermaye fûrhand, nepixî, desthilata xwe bi darê zorê tehkîm kir. Gava ”kapîtalîzm” gihiþtîye merheleya ”emperyalîzmê”, kela zulm û zordarîyê jî mezin kiribû. ”Kolonyalîzma feodalîyê” çend þiddet, talan û zordarî bi kar îna, ”kolonyalîzma kapîtalîst û emperyalîst” jî, li goreyî hêz, qudret û þiyana xwe, mengeneyê þiddet, îþkence û zorê, di maksîmûm dereceyê da bi kar îna û bi vî metodî desthilata xwe qaîm kir. Engizisyonê, ji sedsala 12an, ku wekî ”dadgeh û dezgehên lêpirsîna bi îþkence û kuþtinê”, girêdayî dêrê pêkhatibû, heta dûmahîka sedsala 18an wezîfeya xwe ya ”mirovhêranê” domand. Lê belê, gava ”mekanîzmayên engizisyonê” hatine belav kirin, cihê wan vala nema û ”mekanîzmayên engizisyona nû” ew ”rol”a nebixêr û bêyûm, gihandine evro. Bi navê çîna bûrjûwazî, dewleta kapîtalîst û emperyalîst, partîyên ku berjewendîyên baskên cuda yên bûrjûwazî diparastin, hukûmetî kirin û bi vê desthilatê metodên herî dijmirovî bikarînan. Bi rêya mekanîzmayên polîsî û leþkerî, her reng ”mixalif” hatin bindest kirin, bi navê parastina dewlet û rejimê, makîneya îþkence û zulmê hate xebitandin. Mezinên cîhana emperyalîst, di serî da Amerîka, Fransa û Ingilîstanê, di welatên dagîrkirî da, rejimên ku timamî mafên mirovî û azadî tirpan kirî înane ser kar, anjî yêkser bi xwe ew rol û wezîfeyên dijmirovî înane cih. Fransayê li Vîetnamê, paþê jî li Cezayîrê îþkence û zulmên ecêba dinyayê li ser xelkê wan welatan kirin. Amerîkîyan piþtî Fransîyan li Vîetnamê dezgehên îþkence û kuþtinê danan û bi kar înan. Bi taybetî ”rikehên pilingî” aletên herî ”navdar!” yên îþkence û kuþtinê bûn. Bi hizaran azadîxwazên Vîetnamî di wan ”rikehên pilingî” da hatin seqet kirin, hatin kuþtin. Ingilîzan li Hindistanê îþkence û ezîyetên ku mirovan biqerisîne, bi serê xelkê Hindî înan. Mîratxwera Ímparatorîya Osmanî, dewleta Tirkîyeyê, her ji destpêka damezrandina komara xwe ya nû pêve, sîstemekî hind bêdad li ser serê xelkê Kurd dana ku, þiddet, îþkence, girtin û kuþtin bûne metodên rûtîna jîyanê. Dewleta Tirkîyeyê, rejimeke ewqas zalim û dijmirovî ava kir ku bêhna mixalifên ji qewmê xwe jî çik kir! Ji destpêkê heta evro jî dar û jobê li ser ser û stuyê ”sosyalîstên xwe” jî kêm nekirîye. Çi di dewrê ”sivîl”, çi di demên leþkerî da, -gerçî li Tirkîyeyê dem hergav yê leþkerî ye-, di serî da Kurd û çep û sosyalîstên Tirk û kêmanîyên dî, ji dezgehên îskenceyê, ji girtinê, ji mirinê, ji kuþtinê xilas nebûne. Bi sedan Kurd û þoreþgerên Tirk bi xwe, di ”hucreyên îþkenceyê” da hatine seqet kirin, kuþtin. Bi sedan Kurd û mixalifên Tirk bi xwe hatine hilawîstin. Dewleta Tirkîyeyê, îþkence û þiddetê wekî polîtîka dewletê gelek sîstematîk bi kar tîne. Ji ber vê polîtîka wan e ku, li nav organîzasyonên navdewletî tête rexne kirin. Belêm ma xema wan e! Qet xema dewleta Tirkîyeyê nîne û misqalek ji wan metodên xwe yên dijmirovî jî naête xwar û her roj her seet, îþkence û þiddetê, li nav cade û kolanan, li nav zîndanan, li ”hucreyên mirinê” yên li nav avahîyên polîsî da bi kar tîne!..
Bilaistisna hemû dewletan, rejiman, bi navê parastina paþeroja xwe, îþkence û zulmên bêtixûb û bêemsal li ser serê xelkan bi kar înan. Berpirsiyar û biryardêrên engizisyona kevin, anku dêr û qeþeyan, bi navê ”Xwudê û dîn û diyanetê” hemû mixalifên xwe bi kafirî sûcdar kirin û sotin! Piþtî ku desthilata polîtîk gihiþte destê dewleta bûrjûwazî, bi reng û rûyên nû, bi metodên dijwartir, eynî îþkence û kuþtinê dom kir. Di engizisyona ”klasîk” da ”Dêr” xwudan desthilat bû, belêm di ”Neoengizisyon”ê da ”dewlet û rejimên polîtîk” yên goya ”modern”, bûne xwudan desthilat û bi navê çîna serdest, dewlet û organên girêdayî, wekî alet û mekanîzmayên þiddet, îþkence û mirovhêranê bi kar înan. Dewlet û rejima ”nû” jî, îþkence û þiddet ji bo parastina desthilata xwe kire metal, kire hem aletê parastina xwe û hem jî çavtirsandina xelkê piranî!
Piþtî ”þoreþa oktober”ê ya 1917ê, li Rusyayê sosyalîzm hate damezrandin. Dewleta Sovyetî ava bû. Sosyalîzm xewna hemû azadîxwaz û bindestan bû ku jîyaneke beheþtane û demokrasîyeke kamilane pêkbîne. Belêm, paþê her wê ”dewleta sosyalîst” jî, bi navê parastina ”sosyalîzmê”, ”burokrasîyeke enîgirê” û ”yêkdengîyeke tirsbar” pêkîna û hemû mixalifên rejimê adeta tirpan kirin. Íþkence û zulm, þiddet bû metodê dengbirîna mixalifên polîtîk. Bi navê sosyalîzmê partîya Bolþevîk, hem di nav xwe da, hem jî di nav timamî welat da, serê mixalifan adeta birî! Vî modelê ”rûsar” û ”burokratîk” yê sovyetî, leke îna ser rejima herî mirovî û paqij, sosyalîzmê! Vê kirêtîyê evro bi navê ”sosyalîzmê” Çîn jî didomîne, ku ew jî ne layiqî navê sosyalîzmê ne. Belêm sosyalîzma demokratîk û rûken dîsa ve xewn û xiyala azadîxwaz, aþtîxwaz û demokrasîxwazan e... Íþkence, þiddet û metodên zalimane, bûne ”rûtîna” rejim û dewletên hem kapîtalîst-emperyalîst, hem jî dewletên "reel sosyalîst"! Çi kapîtalîst, çi sosyalîst, partî û kesên xwudan desthilat, di bin nav û mazeretên parastina ”welat, netewe û dewlet û rejimê” îþkence û þiddeta herî dijwar bi kar înan û xwastin desthilatên xwe bi van metodên dijmirovî biparêzin û bidomînin.
Li ser rûyê dinyayê, mixabin ku evro çû dewlet nînin ku ca an fizîkî, anjî psîkolojîk, îþkence û þiddetê bi kar neînin! Li welatên Ewrûpayê, ku xwe þampîyonên demokrasî, maf û azadîyan dibînin, þiddet û îþkence relatîven fizîkî û bi zêdehî ve psîkolojîk tête kirin. Li Amerîkayê þiddet û îþkence rojenîvro, li cade û kolanan tête kirin. Polîs bi taybetî reþikan bi ”boks” û joban her li ser rêyan dikujin. Di hefsên Amerîkayê da îþkence sîstematîk û wekî ”spora rojê!” tête kirin. Terora polîsî li Amerîkayê di dereceya herî bilind da ye. Li welatên ”cîhana sêyemîn” ji xwe desthilata polîtîk bi þiddet, teror û îþkenceyê li ser kar e. Li wan welatan dadgehkirin nîne! Rejim ya polîsî û leþkerî ye. Canê mirov li wan welatan, di nav du lêvên polîs an leþkeran da ye. Li welatên Ereban û dewletên dî yê Islamî, kî dikare lêva jorî li ya jêrî bide! Li wan welatan jîyana xelkê sade bi timamî di nav îþkenceyê da dibore.
Paradoksa ”azadîxwazan”
Di gelek welat û dewletan da, partî û rêxistinên opozisyonî, ji hukûmet û rejimên xwudan desthilat, teror, îþkence û þiddeteke herî mezin dibînin, têne girtin, têne kuþtin. Belêm gava ew bi xwe têne ser kar, dibin xwudan desthilat, wan rojên reþ û tarî ji bîr dikin, gotinên ”demokrasî” û ”azadî”yê li paþ xwe dihêlin û vêca ew li ser serê ”mixalifên xwe” dest bi þiddet û îþkenceyê dikin. Eve paradokseke kûr e! Eve ”dubilmoral”îyeke mezin e! Partî û rêxistinên ku ji bo armancên mirovî, bo azadîyê, bo demokrasîyê, bo rizgarîya xelkekî bindest têkoþînê didin, di nav xwe da jî mixabin li van bihayên mezin xwudan dernakevin. Gelek partî û organîzasyonên opozisynî, yên ku dijî rejimeke faþîzan, rejimeke kevneperest, hukûmeteke antî demokratîk, dewleteke kolonyalîst þer dikin, têkoþîneke xurt didin, hûn dibînin di nav xwe da milîmek demokrasîyê bi kar naînin, cih nadin azadîya di nav xwe da, sîstemekî dengbir û otorîter di nav xwe da bi kar tînin, rê nadin dengên mixalif di nav xwe da. Hetta, klîkên desthilatdar, kes û grûbên ku cuda raman dikin, an bi þiddet û îþkenceya fizîkî ”berteref” dikin, dikujin, anjî bi teroreke psîkolojîk timamîyen bêdeng dikin. Bi sedan nimûne partî û rêxistinên ku dijî rejimên zalim têkoþînê didin hene ku di nav xwe da eynî tiþtê zalimane pêktînin. Hema em dûr neçin, gelek partî û rêxistinên Kurd bi xwe hene ku di nav xwe da, derece û dozaj ji hev ferq jî bike, þiddet û îþkeneceyên fizîkî û psîkolojîk bi kar înan û hêj jî tînin. Rêxistinên Kurd hene ku mixalifên di nav xwe da kuþtine û dikujin jî. Rêxistinên Kurd hene ku mixalifên xwe fizîken nekujin jî, psîkolojîken terorîze dikin. Partîyên Kurd hene ku wekî beramberî hevdu þer dikirin, îþkenceyên herî mezin li girtîyên hevdu dikirin. Partî û rêxistinên Kurd hene ku kadroyên xwe yên lîder, ji ber bîr û bawerîyên cuda, digirtin, peþêmanname pê didan îmza kirin. Partî û rêxistinên Kurd evro jî, di nav xwe da þiddet û îþkenceyên psîkolojîk, carna jî fizîkî bi kar tînin. Di nav partî û rêxistinên Kurdan da, demokrasî û azadîya bîr û ramanî, gelek aþkera û vekirî, bi navê parastina yêkitîya rêxistinê, bi navê disiplîn û otorîteya rêxistinê, tête binpê kirin. Kes û grûbên ji ”klîka rêvebir” cuda raman dikin, bi þiddet û îþkenceya psîkolojîk têne ”enterne” kirin. Partî û rêxistinên Kurd, digel ku ”mexdûrên” rejimên kolonyalîst, antî demokratîk, faþîzan û totalîter in, goya bo demokrasî û azadî û hemû normên mirovî têkoþînê didin, belêm mixabin ku di nav pîramîdê organîzasyonên xwe da, antî demokratîzmeke kûr, despotîzmeke bêtixûb bi kar tînin. Ev rewþa organîzasyonên Kurd paradoks û dubilmoralîyeke mezin nîþan dide, ku eve herwisa zemînê þiddet û îþkenceyê pêktîne.
Teorî û pratîk
Wekî hertiþtî, dijî îþkence û þiddetê jî, di meydana navneteweyî da gelek peyman û belge hatine nivîsîn û îmza kirin ku rê li þiddet û îþkenceyê bête birîn. Belêm mixabin ku ew dewletên ku pêþengîya van ”norm”, peyman û belgeyan kirî, her di serî da ew bi xwe girêdayî wan nemane. Teorîken tekstên gelek perfekt yên parastina mafên mirov, azadî û dadîyê hatine formûle kirin. Lê di pratîkê da, bi kîlometreyan ji wan ”norm”an dûr hatîye rawestan! Piþtî þerê cîhanê yê duyemîn, xelkan gelek ezîyet, þiddet û îþkence, jenosîd û derbederî dîtin. Di wê atmosferê da, Rêxistina Yêkitîya Neteweyan-UNê, ”Beyannameya Mafên Mirov ya Unîversal”, 10ê Kanûna 1948ê qebûl kir û ew belge bû ”peyman” ji bo hemû dewletên ku endamên UNê ne. Li ser îþkence û þiddetê çend madde gelek vekirî hatine formûle kirin. Bo nimûne; di maddeyê sêyemîn da: ”Herkesê mafê jîyanê û azadîya kesane û ewlehîyê heye.” tête gotin. Di maddeyê pêncemîn da: ”Li ser çu kesê îþkence û kiryarên zalimane, dijmirovî û heysîyet þkandinî nikarin bêne kirin û ciza nikare bête dan.” Di maddeyê þeþemîn da: ”Li kî derê dibe bila bibe, mafê herkesê heye ku li ber qanûnê wekî ”kes” bête nas kirin.” Di maddeyê nehemîn da jî: ”Çu kes keyfîyen nikare bête girtin, hefs kirin û miþext kirin.”
Di binê vê belgeyê da îmzaya Amerîkayê ya temetî bejna xwe heye! Di binê vê belgeyê da îmzaya dewleta Tirkîyeyê heye!
Di binê vê belgeyê da îmzaya, di serî da Ingilîstan û hemû dewletên Ewrûpayê heye. Belêm di pratîkê da heçku îmzaya yêk ji wan jî di binê vê belgeyê da nîne!
Belgeya UNê têra nake, Konseya Ewrûpayê jî li ser mafên mirov protokolek fermîyen qebûl kir. Di wê protokolê da jî wisa tête gotin:
”Peyman û protokolên pêvekî van mafan garantî dikin;
- mafê kesî yê jîyanê, azadî û ewlehîyê
- di karûbarên huqûqî û cizayî da mafê dadgehkirina dadyar
Çi hatine qedexe kirin?
- Íþkence û muameleya dijmirovî û biçûkkirinî û ciza
- cizayê mirinê”
Li cîhanê du organîzasyonên mezin, UN û EU (Yêkitîya Ewrûpayê), du belge, protokol û peymanan amade dikin, ku naveroka wan hevdu timam dike, ku rê li ber bêdadîyê, neheqîyê, îþkence û þiddetê bibirin, lê di pratîkê da mana nakin! Ji ber ku ew dewletên ku ev belge amadekirî jî bahra pitir welat û dewletên ”rojavayê” ne, lê di serî da ew li ser ”soz û biryarên xwe” nasekinin. Welat û dewletên ku ji alîyê azadî maf û demokrasîyê ve relatîven gihiþtî û pêþkevtî ev welat û dewletên ”rojavayê” ne. Heke ew li ser gotinên xwe nemînin, ji xwe welat û dewletên paþkevtî, paþvemayî anjî bi gotina belav ”cîhana sêyemîn” qet bi van belgeyan ve xwe girêdayî nabînin. Ma xema wan e! Ji xwe çu derdekî wan bi azadî, mafên mirov û demokrasîyê ve nîne! Ew ji rejimên xwe yên despot, totalîter, faþîzan û antî demokratîk gelek razî ne! Xelkên wan welatan jî hatine xesandin û di meydanan da pesn û methê serokên xwe yên îþkencekar didin! Belge, protokol û peymanên li ser mafên mirov, azadî û demokrasîyê, mixabin ku di pratlkê da qet pareyek jî nakin! Çi ”kes” bin, çi organîzasyon bin, çi dewlet bin, ji hegamonya û otorîteyê hez dikin û gava ew ”hêza sihrî!” jî bi dest êxistin, gelek bêperwa dibin û rûyên xwe yên zalimane nîþan didin! Mirov, ev mexlûqatê necis, gava berjewendî hatin pêþ, çav lê tarî dibin, bi hirs, kîn û nefreteke mezin êriþî ”hevcinsê xwe” dike, þiddet ü îþkenceyeke nedîtî bi kar tîne, xwe li ser mirovê dî, mirovê belengaz, mirovê lawaz, mirovê hejar û feqîr, mirovê mexdûr domîne dike. Íþkence û þiddet di prosesa jîyana mirovahîyê da, ji alîyê desthilatdaran ve bûye tradsiyonek, bûye kulturek! Her ”kes” û her ”organîzasyon” û her ”rejim”, her ”dewlet” ji bo ”garantîkirina qedera xwe” þiddet û îþkenceyê bo xwe ”maf” qebûl dikin, bi vî metodî xwe, ”egoyên” xwe tetmîn dikin, hegemonyaya xwe qaîm dikin!. Ev ”nexweþîya rûhî” bûye kronîk û tûþî ”mexdûr”an jî bûye! Íþkence û þiddet ji bo ”mexdûran” jî bûye ”çare”!. Di nav mirovên ”zor lê kirî”, yên ”bindest bûyî” da jî ”þiddet” bûye rûtîn! Di nav mirovên mexdûr da, bi taybetî ”mêr” jî di nav mala xwe da li ser ”mirova dî” li ser jinê þiddet û hetta îþkenceyê bi kar tîne. Gerçî çi ji çîna serdest, çi ji çîna bindest, bi tevahî ”mêr”, ”mirova dî”, jinê, malê xwe qebûl dike û heqê ”lêdanê” di xwe da dibîne! Zanabûn anjî nezanbûna mêr, gelek ferq nake di bi kar înana þiddet û îþkenceya li ser jinê da. Nezan, hem ji ”cehaleta xwe”, hem jî bi berzekirina ”wijdana xwe” þiddetê wekî ”karekî pêdivî” li ser jinê bi kar tîne. Belêm, ”zana” jî, -îstisna têne-, ”zanatîya xwe ji bîr ve dikin!” û wê tradisyona kirêt ya lêdan û þiddeta li ser jinê didomînin û ”zanahîyê” leke dikin! Axir bi giþtî xwudan desthilat bûn, ”mentalîteyê hêz û otorîteyê” dibin kana bîr û bawerîya þiddet û îþkenceyê. Pratîka li çarnikarê cîhanê tête dîtin jî mixabin belêm ev kirêtîye ye!
Amerîka û Iraq
Ji serê meha Gulanê were, îþkence di çarçoveya Iraq û Amerîkayê da gelek aktûel bû. Piþtî ku resmên îþkenceyê yên li ”girtîxaneya ebû xureyb” ya li Bexdayê, li çapemenîya cîhanê belav bûn, infîaleke mezin peyda bû di ”wijdana mirovahîyê” da! Yên ku îþkence kirî jî ”mirov” bûn, yên ku ”wijdan”a wan jan dayî jî! Di bûyerên wisa da gelek kes hene dibêjin ku, yên ku îþkenceyê dikin ne mirov in, heywan in! Eve reaksîyoneke gelek rûavkî û sivik e! Mirov, bi vî awayî, bi nezanînî jî be, ”hevcinsê xwe” diparêze!. Mirov bi vê durûtîya xwe, bi vî sûcê xwe yê gemar û ”necisîya xwe”, heywanên bêguneh û bê dev û ziman biçûk dikin, heqaretê li wan dikin! Helbet ev gotine teþbîhek e, lê di binê wê da ”mentalîteyek” jî veþartîye! Mirov, bi firotina vê kirêtîya xwe, necisîya hevcinsê xwe dipeçine. Hal ew e ku, mirov divêt durust be û vê necisîya hevcinsê xwe bibîne, aþkera bike, gunehkar bike, rûreþ û þermizar bike! Vê ”dubilmoralî”ya mirov, di vê pirsa îþkenceya Amerîkîyan ya li Iraqê jî, xwe da der!
Baþe Amerîkî boçi çûn Iraqê û çi kirin? Bêyî ku em ji çarçoveya mijara spesîfîk ya îþkenceyê derkevin, argumentên xuyayî em bêjin. Amerîka, ji bo berjewendîyên xwe yên polîtîk, ekonomîk û leþkerî çû Iraqê. Di her çûnekê da armancên sereke û xîmî hene, yên rûavkî û kamuflajî hene. Armanca sereke ya Amerîkayê wekî bi giþtî tête gotin, ”berjewendî” ne! Ev armancên sereke bi giþtî bêne zanîn jî, bi dengekî bilind naêne gotin. Belêm, armancên talî, yên kamuflaj bi dengekî bilind têne gotin, reklamasyoneke mezin tête kirin li ser wan argumentên dereceya duyê. Dewletên þubî Amerîkayê, wekî ”seferekê” plan dikin, helbet xwudan tecrube ne, argumentên balkêþ, yên ku gelek cazib û terefdaran zêde bike peyda dikin û wan flaþe dikin. Di serî da argumentên li ser çekên kîmyayî û biyolojîk yên di destê rejima Seddam da, ji bo ”seferê” û razîkirina cîhanê têra dikir. Digel van propagandayan, Amerîkayê di sefera Iraqê da, berjewendîyên xwe yên giþtî di bin ambalaja ”demokrasî” û ”maf û azadî”yan da jî gelek baþ veþartin. Gotinên ”demokrasî, maf û azadî”yê baleke mezin kêþa, terefdarên boþ û mezin peyda bûn. Di vê derê da, terefdarên van propaganda û ”sloganan”, ji dil bûn. Ji ber ku Iraq di bin postalên rejimeke ecêb xedar, faþîst û tîranîst da dinalî. Çekên kîmyayî jî hebûn ku di 1988ê da li Helepçeyê li ser Kurdan bi kar înabûn û ji pênc hizaran zêdetir Kurd kuþtibûn. Bo di serî da hemû Kurdan û hindek Ereb û hindek kêmanîyên dî ”demokrasî, maf û azadî” armanc bûn, xwezî û xwastekên bingehîn bûn, hetta ji nan û avê lezîntir bûn. Lê ji bo Amerîkayê ”demokrasî, maf û azadî” ne armanc bûn, ji bo berjewendîyên polîtîk, ekonomîk û leþkerî ”alet” bûn. Digel vê nîyeta Amerîkayê jî, bi taybetî Kurdan, ku di nav Iraqê da opozisyona herî xurt û organîze Kurd bûn, piþtevanîyeke xurt, mezin û organîze dan Amerîkayê. Ji ber ku, nîyeta wan çi dibe bila bibe, ku dihate zanîn, hatina Amerîkayê ya Iraqê rast bû, ku dawî li rejimeke hind zalim ya Beas û Seddam înan ku, ew û hemû dînamîkên hêza derve neban, rejima Seddam, Kurd têne, bi hêza belav û bêtaqet ya navxweyî ya Ereb, bi salan jî nedihate hilweþandin. Eve rastîyek e! Ereb, ne opozisyoneke gelek organîze bûn. Yên ku relatîven organîze jî, gelek aþiqê ”demokrasî, maf û azadî”yan nebûn. Bo wan jî ya herî giring, ketina rejima Seddam bû, ku ew jî tinê bi hatina Amerîkayê dibû. Lewma piranîya þiîyan û ya bireke Tirkmenan derdê demokrasîyê nebû. Ji xwe bahra pitir ya Erebên sunî Seddamîst bûn û ew di serî da dijî Amerîkayê bûn. Di vê xalê da, armanca piranîya þiîyan û ya hindek Tirkmenan dikete ser hev. Piþtî ku Amerîkayê timamî Iraqê vegirt, di deh yazdeh mehên pêþîyê da þiîyên þiîst, ku piranî ne, dengê xwe nekirin. Tinê Erebên sunî yên Seddamîst û hevalbendên El-Qaîdeyê êriþî Amerîkîyan kirin. Amerîkayê her ji destpêka vegirtinê pêve, sîstem û mekanîzmayeke gelek dijwar û antî demokratîk ya ”lêpirsîn”ê dana. Bêyî vewejartin, xelkekî boþ girtin. Di vê prosesê da ji ber êriþên Seddamîst û El-Qaîdeyê gelek kuþtî jî dan. Di wê atmosfer û psîkolojîyê da ”girtîxane” kirin dezgehên îþkence û þiddetê, kirin ”îþkencexane”!. Bisporên Pentagon û CIAyê hemû metodên dijmirovî li ser girtîyan bi kar înan. Ev metodên Amerîkayê ne cihê ecêbî û þaþîyê bûn. Ji ber ku Amerîka hem di nav welatê xwe da, hem jî di welatên ku berê dagîrkirî da, îþkence û þiddet gelek sîstematîk bi kar tînan. Lewma ew îþkenceya li ”girtîxaneya ebû xureyb” da jî ne ”munferîd” bû, gelek bi zanahî û plankirî bû. Paþê derkete meydanê ku leþkerên Ingilîzan û yên dewletên dî yên hevkar jî, îþkence û þiddet sîstematîk bi kar înane. Amerîkayê îþkence û þiddet, ji bo asayiþ û ewlehîya xwe, ji bo xurtkirina otorîteya xwe wekî metodên lêpirsînê û wergirtina agahîyan bi kar înaye. Hêzên Amerîkayê ev îþkence û þiddet li Afganistanê jî bi kar înane ku berî ev îþkenceyên li ”ebû xureyb” derketine meydanê, ji alîyê ”Human Rights Watch”, Rêxistina Lênêrîna Mafên Mirov ve, hatin deþîfre kirin û bala serokatîya Amerîkayê hatîye kêþan ku wan kiryaran rawestînin, lê xema wan nebûye û ew bûyer peçinîne. Vêca rêvebirên Amerîkayê haj wan îþkence û þiddetan hebûye, lê piþtî ku perde hate xwar, êdî nikarîn bipeçinin. Leþkerên ku îþkence kirî, aþkera gotin ku wan li goreyî fermana serleþkeran ev îþkence û þiddet bi kar înane ku rastî jî ew e. Jinleþkereke ji wan îþkencekeran, Lyndie Englandê wisa digot; ”muameleya xirab ya li ser êxsîran, wezîfeya wan ya rûtîn bû”! Her wê leþkerê li ser hevalekî xwe yê îþkencekar jî wisa digot; ”Çawiþ Ivan Frederick, çavikên lambeyên elektrîkê, -ampûl-, diþkandin û êxsîr li ser wan parçeyên cam dixuþikandin. Ew maddeyê fosforê yê di nav wan caman da bi leþê êxsîran ve dima û ew êxsîr dibirin hucreyên tarî dihêlan. Fosfor di wan hucreyên tarî da dibiriqî û çend êxsîr ji ber vê rewþê dîn bûn...” . Ji xwe di wan fotoyên belavbûyî da wehþeta îþkenceyê bi her rengî dihate dîtin. Piþtî ku ”bûyer” bi her awayî aþkerabûyî, berpirsiyar mecbûr man bêjin ku þiddet û îþkence sîstematîk hatîye kirin. Ízaha wê þiddet û îþkenceyê helbet nîne û ji xwe kes jî nikare bike! Ji ber reaksîyona mezin ya navneteweyî wezîrê karê derve yê Amerîkayê Colin Powel, dûrî zimanê dîplomatîk aþkera wisa got: ”eve bêþerefî ye”! Bush bêdilî xwe jî be, lêborîn ji xelkê Iraqê xwast. Wezîrê parastinê Rumsfeld berpirsiyarîya van ”kirêtîyan” wergirte ser xwe, lê bedelê wan ”kirêtîyan” qet nebe ji alîyê etîk û moralî ve neda, istifa nekir! Van îþkenceyên leþkerên Amerîkayê kirî, tinê bi Iraqê ve nemane. Li ”girtîxaneya Guantanamo” ya li giravê Kubayê, li baregeha Bagram ya Afganistanê jî leþkerên Amerîkî îþkenceyên nedîtî li êxsîran kirine. Kiryarên ”ebu xureyb” hemû ”kirêtîyên” Amerîkayê derêxistin meydanê. Esasen gelek baþ tête zanîn ku sicîla Amerîkayê di van waran da hindî hûn bêjin qirêj e. Yên ku heta nihe aþkera nedibûn, naên wê manayê ku nedibûn. Evro bîr û rehîya giþtî hiþyartir bûye. Teknolojîya ragihandinê hind pêþve çûye ku êdî çu kes nikare minareyên xwe kiras bike! Van bûyer û reaksîyonan tiþtekî pozîtîv îna meydanê. Íþkence bi nimûne û sûcdarên xwe ve aþkera bûn, çapemenîyê cih dayê, reaksîyonên fireh pêkhatin. Belêm tiþtekî dî yê pozîtîv pêkhat ku serokê Amerîkayê bi vekirî ji bîr û rehîya cîhanê û xelkê Iraqê lêborîn xwast û herweha soz da ku dê ”sûcdar” bêne ciza kirin û herweha tazmînata pareyî bidine gorîyên îþkenceyê. Eynî tiþt ji alîyê serokwezîrê Brîtanyayê Blair ve jî hate gotin. Di 19ê Gulanê da li Bexdayê, dadgeha taybetî ji bo îþkencekaran hate danan û formel jî be, çavgirêdana bîr û rehîya cîhanê ya humanîter jî be, bi mexseda sivikkirina reaksîyonan jî be, taktîkê peçinîna ”kirêtîyên mezintir” jî be, çend leþkerên ku îþkence kirî hatin dadgeh kirin û ji nav wan leþkerekî Amerîkî yê bi navê Jeremy Sivits, bi girtina salekê hate ciza kirin, ku wî jî aþkera wisa digot; ”Istixbarata Leþkerî ew didane zorê ku îþkenceyê bikin, çiku digotin ku îþkence bi kêr têt, diaxivin”! Ji gotina vî leþkerê sûcdar jî xuya dibe ku îþkence bi zanahî û sîstematîk bi kar hatîye!. Ev encama dadgehkirin û cizakirinê tiþtekê nîþan dide; heke dengê dijî îþkence, þiddet û hemû neheqîyan xurt derkeve, dibe ”hêza lêveker” û bi kêm û kasî jî be ”sûcdarên berdest” têne ciza kirin. Ev dadgehkirin û cizakirinên lezîn jî tesîra ”lêvekerîyê” li ser îþkencekaran dike ku wî karê ”nemirovî” nedimonîn! Ji xwe gelek girtî jî ji wê ”îþkencexaneya bi navê Ebû Xureyb” hatin berdan ku eve jî gaveke pozîtîv bû! Vêca ev ”itiraf” û ”lêborîn”ên ku ji alîyê mezinên Amerîka û Ingilîstanê ve têne kirin giring in û divêt biçûk neên dîtin. Wekî helwesta rêvebirên dewleta Tirkîyeyê tête bîr ku çawa xwe badidan ku gotinên îþkence û þiddetê neînin ser lêvên xwe û bi israr leþker û polîsên xwe diparastin û hetta ew îþkenceker bi ”taltîfkirina pare û rûtbeyan” cisaret jî didan! Íþkence û þiddet evro jî li Tirkîyeyê gelek sîstematîk wekî polîtîka fermî ya dewletê bi kar têt û yêk berpisiyarekî dewletê newêre ji ber tirsa polîs û leþkeran dengê xwe bike û van kiryarên xwe yên qirêjane ”itiraf” bikin! Vêca ji ber van nimûneyan jî be, helwesta serok û rêvebirên Amerlka û Ingilîstanê divêt relatîven ”bihadar” bête dîtin! Tradisyona Amerîkayê ji kî derê hate kî derê! Eve serkevtina bîr û rehîya cîhanê ya humanîter e! Lê belê, ev ”itiraf” û ”lêborîn”ên ”serokan” nabe garantî ku ”leþker û polîs” careke dî îþkenceyê nekin, þiddetê bi kar neînin. Esas garantî, reaksîyon û hessasîyeta bîr û rehîya cîhana humanîter e. Divêt cîhana humanîter dengê xwe bilindtir bike, hêza xwe organîzetir bike ku van îþkence û þiddetan qet nebe ”mînîmalîze” bike!
Çi fizîken, çi psîkolojîken, îþkence, þiddet, her reng lêdan, sûc in! Li ser aktûelbûna îþkenceyên li Bexdayê ku ji alîyê leþkerên Amerîkî ve hatine kirin, divêt mexdûrên rejima Beas û Seddam, ku roj bîst û çar seet di nav îþkenceyê da bûn, aþkera bêjine Amerîkayê; ”baþe, mala te ava, we em ji nav îþkenceya rejima Seddam rizgar kirin, belêm eve heq nade we ku vêca hûn îþkenceyê li me bikin”!. Belê, tiþtekî aþkera ye ku Amerîka ji ber berjewendîyên xwe çû Iraq dagîr kir, dawî li rejima Seddam îna ku li rojhilatanavîn tîranîzam herî xedar û hov bû, Seddam girt. Belêm digel van hemû ”qencîyên wan”, heqê wan nîne ku ew îþkenceyê bikin. Behane û hêcetên îþkenceyê nabin! ”Ma dê çi lê bêt, îþkenceya Amerîkîyan, li ber ya Seddam nabe lêdan jî” gotin, bi yêk gotinê ehmeqî ye!. Íþkence, îþkence ye!.. Kî, bi çi armanc û çend derece îþkenceyê bike, sûcdar e û divêt bête rûreþ û þermizar kirin!. Mazereta van kiryarên kirêt nîne! Her ji nîveka malê pêve, li nav tevayî civatê, li welat û dewletê, her çi kes, grûb, hêz, organîzasyon, hukûmet û dewlet dijî vî sûcê beramberî ”hebûnê pîroz, mirov” dernekevin, þertên îþkence û þiddetê ji halê ranekin, gelek vekirî û zelal li beramberî vê wehþetê ranewestin, sûcdar in, þirîkên sûc in. Kî li kê îþkenceyê bike, þiddetê bi kar bîne, lêdanê bike metod, sûcdar e û divêt neête efû kirin, di çarçoveya normên demokratîk da û bi dadyarî bête dadgeh kirin û ciza kirin!
ROJAN HAZIM
Gulan 2004