Pirseke aktuel;
hilbijartinên þehridarîyê yên 28ê Adara 2004ê
Komara Tirkîyeyê di 28ê adarê da hem li Tirkîyeyê, hem jî li Kurdistana Bakur hilbijartinên navçeyî, anjî þehridarîyê pêktîne. Lewma ji serê meha adarê were rojeva Tirkîyeyê û bivê nevê ya Kurdistana Bakur jî bi giranî bûye hilbijartinên 28ê adarê. Di vê hilbijartinê da ji bilî þehridar û meclisên þehridarîyê, meclisên giþtî yên bajêran û muxtar jî têne hilbijartin. Lê belê, ji ber ku qanûna îdarî ya dewleta Tirkîyeyê hind sentralîst e, ku ev hilbijartin ji pratîkeke formelîyê wêdatir encamekê nadin. Di serî da þehridar bi xwe, herçend bi rêhîyên bajêr, bajêrk û navçekan bêne hilbijartin jî, di bin fermana walî û qaymeqaman da wekî karmendekê wezîfeyê dikin. Heke dinya ye, þehridar ”pêyê xwe çep biavêjin” wezîrê karê navînî dikare yêkser þehridaran ji wezîfeyê dûr bike û derêxe. Ji ber hindê jî struktur û mekanîzmaya dewleta Tirkîyeyê heta hûn bêjin antîdemokratîk, sentralîst û burokratîk e. Ev rûyê dewleta Tirkîyeyê di hilbijartinên þehridarîyê da zelaltir tête dîtin. Ji ber hindê jî, hukumetên merkezî bi rêya vê mekanîzmayê dixwazin fonksiyona xwe ya ”hukumetî” fermankî bi kar bînin û hilbijartinan li goreyî daxwazên xwe bi encam bidin. Hukumeta evro ya Tirkîyeyê, ya Teyîp Erdoganî jî, ketîye nav bizaveke mezin ku di hilbijartinan da encameke bi dilê xwe bi dest ve bîne. Bi taybetî jî bi hevkarîya ”dewleta bêbin!”-ku baþ tête zanîn, ev derûdorên ”dewleta kûr”, beramberî ”îslamistan” çend ”rezerv” jî hebin, dijî Kurdan daîm xwûnê didine wan-, dixwaze li bajêrên Kurdistanê, þehridarîyên di destê DEHAPê da ne, ”paþve bigire”!. Ji milekê ve derê kîsê pareyî vekirîye, rehîya dikire, li milê dî jî darê zorê yê polîsî di destî da çavê xelkê ditirsîne ku hejmara rehîyên xwe zêde bike. Eve tradisyoneke dewleta Tirkîyeyê ye. Kîjan hukumet be eynî tiþtî dikin. Karaktera kolonyalîst, olîgarþîk û milîtarîst ya dewleta Tirkîyeyê, di pratîka her geh û xeleka dewletê da tête dîtin. Lewma jî bi navê hukumetê partîya xwudan desthilat bi eynî mejî û helwestê radibe û pratîkeke antîdemokratîk didomîne. Nihe jî vê rola bêyûm “partîya edalet û pêþkevtinê”, anku partîya Erdoganî, bi cih tîne.
Wekî îdareya xelk, demokrasî ji gelek elementan pêktêt ku hilbijartin jî yêk ji wan elementên sereke ye. Belêm hilbijartin tinê bi serê xwe ne nîþana “demokrasî”yê ne. Heke wisa be, di gelek welatên “totalîter” da hilbijartin pêktên ku li wan welatan mirov nikare behsê “d”ya demokrasîyê bike. Hema nimûne hilbijartinên giþtî yên Iranê ne ku di sibata borî da pêkhatin. Di xuyayî da partîya desthilat û yên opozisyonê beþdar bûn, lê encam serkevtina partîya komarî ya islamî bû ku temsîla rejima kevneperest dike. Bi navê “ewlehîya rejima islamî”, “þûraya nobedar” ku xwe nobedarên ewlehîya rejima islamî dibînin, ev encame hêj ji serî pêve “dîzayn” kirin, plan kirin, namzetên li goreyî wan “muxalif” betal kirin û encameke li goreyî dilê xwe pêkînan. Leyiza “demokrasîyê” leyistin û ev encame bi rehîyên xelkê bi dest ve înan. Ma Seddam Huseynê serþor, di demê dîktetorîya xwe da ev “leyiza demokrasîyê” nedileyist û bi seda 99 rehîyên “xelk”ê xwe dida hilbijartin! Lewma hilbijartin bi serê xwe ne nimûneya demokrasîyê ne. Hebûna gelek partîyan jî bi serê xwe ne nimûneya demokrasîyê ye. Heke wisa be, li Tirkîyeyê bi dehan partî hene û dikevin hilbijartinan jî. Lê di hilbijartinên parlementê da bi danana baraja seda dehê adeta rê li ber opozisyona rastî tête girtin.
Di hilbijartinên bi rastî demokratîk da tête hêvî kirin ku “îradeya” xelk bête dîtin. Lê belê, di van hilbijartinên 28ê adarê da ne normên demokratîk, ne jî yên huqûqî naêne dîtin. Digel hindê jî sindoq tête danan û ji xelkê rehî tête xwastin. Di kîjan þertan da û bi çi metodî eve tête kirin, bi aþkerayî tête zanîn. Ji milê Kurdan ve di serî da DEHAP, ku potansîyelen ji xwe wekî partîya Kurdan dihate qebûl kirin, amadeyî hilbijartinan bû û di fîþa hilbijartinê da navê wê jî hebû. Lê belê, xwe ji nav wê lîsteyê paþve kêþa. Nihe namzetên DEHAPê ji nav lîsteyên SHPyê, dikevin hilbijartinan. Berî wê ji xwe DEHAPê digel, SHP, ÖDP, EMEP, SDP û ÖPyê tifaqeke bi navê “Yêkitîya Hêzên Demokratîk” pêkînabû. Hem teorîken, hem ji pratîken tifaq hewcehîyek e û ji ber hindê jî prensîben rast e. Belêm wekî her tiþtî, divêt nîveka vê “hewcehîyê” bête tijî kirin; boçi û digel kê tifaq! Nihe gelek konkret hilbijartineke þehridarîyê li pêþîyê ye û li goreyî “huqûqa antîdemokratîk ya Tirkîyeyê” ev hilbijartine dê bête kirin. Tinê partîyên li goreyî makqanûna Tirkîyeyê hatine damezrandin dikarin beþdarî vê hilbijartinê bibin. Çarçoveya vê makqanûn û qanûna partî û hilbijartinan jî hindî hûn bêjin faþîzan e. Imkanên rekabeteke azad û demokratîk nînin. Di vê rewþê da helbet gelek normal e ku partî dê li tifaqan bigerin. Di van þertan da lêgerîn û pêkînana tifaqan hem hewcehîyek e, hem jî rast e. Partî di encam da aletên doza hatina desthilatê ne. Ji ber hindê jî, ji ber vê iddia xwe li hemû rê û kolanan digerin ku hem hebûn, hem jî îradeya xwe nîþan bidin û bibin xwudan desthilat, anjî þirîkên desthilatê. Di vê rêyê da “prensîbên etîk û îdeolojîk” mixabin gelek caran têne paþçav kirin. Tiþtekî aþkera ye ku “bilaîstisna” hemû partî, di van waran da hem oportunîst, hem pragmatîk û hem jî makyavelist hereket dikin. Lewma di pêkhatina hemû tifaqan da ev her sê “element” hene. Gava ”berjewendî û armanc” tifaqê hewce dikin, ”alî” zehmetîyê nakêþin ku bêne nik hev! Tarzê domînant yê polîtîka reel, mixabin jî be, evro ev e. Aktorên di sehneya polîtîka evro da ”erz-î endam” dikin jî li goreyî vê ”konseptê” dibizivin. Gelo ma tifaq bêyî ”oportunîstî, pragmatîstî û makyavelîstî”, pêknaên? Belê, lê belkî di sedsala 22an da! Axir, em nihe vê krîtîka rast, dîrekt û îronîk danin milekê!..
Belêm, realîteya jîyana evro û domînantîya „oportunîzm, pragmatîzm û makyavelîzmê“ jî dom dike. Yên ku aktorîya polîtîk dikin ji nav vê rewþê derketine û bi vê kulturê gihiþtine û li goreyî vê çarçoveyê di nav pratîkê da ne. Pêkhatina ”Yêkitîya Hêzên Demokratîk” jî bêþik ji vê kategorîyê cudatir nîne. Di nav þertên heyî da partîyeke potansîyelen Kurd, DEHAP, hewcehîyê dibîne hem digel partîyên hevbask tifaqê bike, hem jî navê xwe ji fîþa hilbijartinê paþve bikêþe û di bin navê partîyeke „hevbask!“ da bikeve hilbijartinan. Di nav þertên heyî da, di danana tifaqan da divêt anormalîyek neête dîtin. Lê belê, pirsa giring „digel kê“ ye. Krîterên tifaqan þertên objektîv û subjektîv tayîn dikin. Þertên objektîv, ji rewþa polîtîk, ekonomîk û sosyal derdikevin. Lê þertên subjektîv ji pozisyona aktorên polîtîk û armanc û daxwazên wan yên programatîk pêktên. Li goreyî þertên objektîv; helwesta dewleta Tirkîyeyê ya antîdemokratîk, êrîþkar û faþîzan rê û îmkanan li ber hêz û kesên demokratîk û azadîxwaz dibire û meydana manewrayê li ber wan teng dike. Di rewþeke wisa da hewceye ku hêz û kesên dijî vê konsepta dewletê, milên xwe bidin hev û bi hev ra dijî wê antîdemokratizmê têkoþînê bidin. Di þert û rewþên bi vî rengî da, divêt li biçûk û mezinahîyê neête geryan û „muþtereka asgarî“ bête tesbît kirin û yên ku di wê „muþtereka asgarî“ da digihin hev tifaqê çêkin. Di nav konfilîkta mezin ya Tirkîyeyê da, -ku navika vê konfilîktê çareserîya pirsa Kurdistanê ye-, „tezata lezîn“ çi ye divêt bête dîtin û yên ku li ser wê xalê digihin hev, tifaqeke pahn û berîn ava bikin. Evro li Tirkîyeyê „tezata lezîn“ demokrasîyeke di standarda Ewrûpayê da ye. Çarçoveya herî mînîmal ya vê demokrasîyê jî „Krîterên Kopenhagê“ ne, ku „maf û azadîyên etnîsîteyan têne qebûl û garantî kirin“, ku misqalek ji vê „standardê“ li Komara Tirkîyeyê nînin!. Ev „tezata lezîn“ dikare hemû hêzên Kurd, hêzên demokrasîxwaz yên Tirk û yên kêmanîyên dî bîne nik hev. Di mobîlîzekirina tifaqeke wisa da rola lokomotîfî ya hêza herî organîze û xurt e. Divêt bête qebûl kirin ku li nav tixûbên „fermî“ yên Tirkîyeyê da, hêza herî mezin, xurt û organîze ya demokrasîyê, hêza Kurdan e. Eve realîteyeke gelek objektîv e. Di nav Kurdan da jî, hem li Kurdistana Bakur, hem ji di nav Kurdên diasporayê da, ku bajêrên diaspora Kurdan yên mezin Stanbol, Edene, Mêrsîn, Enqere, Konya, Izmîr û çend bajêrên dî yên Tirkîyeyê ne, di þertên heyî da hêza herî organize û xurt ya tradisyona PKKê ye ku ev bizave, di warê legal da ji demê HEP, DEP, HADEPê ve dom dike û nihe jî temsîla wê tradisyonê DEHAP dike. Piþtî tesbîtkirina „tezata lezîn“ danana tifaqeke „demokrasîxwazan“ dibe hewcehîyek û ev rastîye di pêkhatina „Yêkitîya Hêzên Demokratîk“ da jî tête dîtin. Li ber vê formûla „tezata lezîn“ û danana enîya demokrasîxwazan, ev pêkhatine, digel tengî û kêm û kasîyên xwe ve, gaveke pozîtîv û rast e. Belêm, çarçoveya vê tifaqê hem ji alîyê Kurdan ve, hem jî ji alîyê Tirk û kêmanîyên dî ve çend fireh e, eve bi rastî jî cihê riberizê ye. Her di destpêkê da mirov dikare bêje ku hem terkîb û çarçoveya vê tifaqê gelek teng e, hem jî naveroka programatîk gelek paþve ye. Heke ewil ji milê Kurdan ve berê xwe bidinê, ev tengîye prensîben û polîtîken þaþîyekê jî derdêxe meydanê. DEHAP, pêþîyê hewce bû ku li tifaqeke navxweyî gerîyaba û biçûk mezin digel hêzên Kurd enîyek pêkînaba. Paþê jî enîya Kurd bi hev ra digel hêzên demokrasîxwaz yên Tirk û kêmanîyên dî, tifaqek danaban. Li vê derê, di polîtîka Kurdan da mentalîteyek derdikeve meydanê; ”ez têra xwe û hertiþtî heme”! Heke organîzasyonek bi vê haletîruhîyê rabû, rast e qet hewcehîyê bi „yen dî“ nabîne. Ev helweste ne tinê di organîzasyonên mezin yên Kurdan da heye, yên ku „partîtîya înternetê“ dikin jî di nav eynî nexweþîyê da ne. Nihe gava organîzayoneke xurt û mezin ya xelkî tûþî vê nexweþîyê be, li goreyî standardên „hêzperestîya Kurdan“, „lojîkek“ têda heye! Lê marjînalên marjînalan bi vê kompleksê rabin, eve tinê dibe „komedî“, ku mixabin di sehneya polîtîk ya Kurdistanê da eve bi timamî nexweþîyeke kronîk e. Digel hindê jî, divîyabû ku, biçûk mezin, hemû hêzên Kurd li ser „muþterekeke asgarî“ gihiþtiban hev û bi hev ra jî digel hêzên demokrasîxwaz yên Tirkîyeyê enîyeke xurttir û berfirehtir pêkînaban. Belêm mixabin ku hêzên Kurd di navbeyna xwe da barîyerên mezin ava dikin û her diçe jî ev barîyere têne asêtir kirin. Hêzên Kurd rekabeta hemberî hev bi normên demokratîk nakin, rekabeta hevdu birandinê dikin ku eve tinê bi kêrî polîtîka dewleta Tirkîyeyê têtin. Gelek spesîfîk û bi aþkerayî divêt bête gotin ku, li Kurdistana Bakur di warê pêkînana tifaqa navxweyî da wekî hêza xwudan desthilat, tradisyona PKKê çend þaþ be, hêzên dî yên „muxalif“ duqat gunehkar in. Li Kurdistana Bakur, du nêrîn û helwestên ekstremîst hene ku polîtîkayeke rikeberîyê diafirînin. Bi ekstremîya rastrevî, „de facto“ „antî PKK“tî, tête domandin û bi ekstremîya çeprevî jî zemînê neteweyî tête teng kirin ku ev herdu tandans jî xizmeta berjewendîyên neteweyî nakin. Ev tarz polîtîka û helweste, antîdemokratîk e û antînasyonal e. Ev polîtîka „antîtîyê“ têkilîyan vediþidîne û giriftarî û tezatên navxweyî kûrtir dike. Çu þaþî û kêmasîyên tradisyona PKKê nabine mazereta „red, inkar û tecrîdkirina“ wê. Polîtîka hegamonîst ya tradisyona PKKê çend þaþ be, helwest û polîtîka yên dî jî hind hegamonîst e û þaþ e. Ev herdu helwest û polîtîka jî di zemînê þaþîyê da xwûnê didine hevdu û xizmeta berjewendî, xwezî û xwastekên neteweyî yên xelkê Kurd nakin. Di warê tifaqdanînê da, di têkoþîna dijî rejima dagîrker û kolonyalîst ya Tirkîyeyê da, ev þaþî û kêmasîyên evro têne kirin û domandin, ev zeafên têne nîþan dan, ji vî zemînê „antîtîyê“ xwûn û giyanê distînin û jînde dibin! Dîsa gelek aþkera û objektîv divêt bête gotin ku, di þertên heyî da û li timamî sethê Kurdistana Bakur, ev „antîst“î zêdetir ji hêz û kesên „antî PKK“ têtin. Ev „tandanse“, tradisyona PKKê ji xwe qet wekî hêzeke neteweyî nabînin. Ev nêrîn û helweste, çavtarîbûne, tehrîbkarî ye û misqalek xizmeta berjewendîyên neteweyî nake û mixabin ku xwudanên vê bîr û bawerîyê, di pratîkê da milîm santîm rîskên polîtîk û rêxistinî jî wernagirin û di cihê xwe da tinê demagojîyê û patînajê dikin! Ji xwe di monolîtîkbûna sehneya polîtîk ya Kurdistana Bakur da û herweha nebûna balansa polîtîk û organîzebûnê da, rola negatîv ya wan „alî“yan gelek e!. Helbet tradisyona PKKê jî, herçend ji hemû alîyan zêdetir bang û gazîya „yêkitîya neteweyî“ dikin jî, partî û grûbên dî hind biçûk dibînin û formata xwe ya îdeolojîk, polîtîk û organîzasyonî didin domîne kirin, ku ew bang û gazî di pratîkê da bawerîyê nadin û bê encam dimînin. Ev helwest û polîtîkên tengbîn, „egoîst“ û req û hiþk yên van herdu „tandansan“, zemînê demokrasîyê, rekabeta demokratîk û polîtîk û diyaloga neteweyî li Kurdistana Bakur dînemît dike. Ji ber vê rewþê ye ku li Kurdistana Bakur, di nav hêzên neteweyî da tifaq pêknaêt.
Li milê dî, kar û xebata polîtîk dozek e, armancek e û partî û rêxistinên dî yên polîtîk, bi vê mîsyonê radibin. Jîyan çend dînamîk be, jîyana polîtîk zêdetir dînamîk e. Xebata organîze ya polîtîk, tinê bi „axivtinê“ nabe. Xebata organîze ya polîtîk ji milekê ve pratîkbûne. Organizasyonên aktîv û dînamîk, þiyana mobîlîzekirina xelkê nîþan didin û bêyî rawestan li rê û rêbarên pêþxistina bizava polîtîk digerin. Gelek normal e ku hêzeke aktîv û dînamîk, heke yên dî xwe nedin ber çu kar û xwebat û rîskên polîtîk, li hêvîya „tifaqeke kamil“ namîne û rojeva xwe bi kar tîne û herweha li tifaqeke „mumkun“ digere û pêktîne. Mixabin ku di þertên heyî yên Kurdistana Bakur da, çu partî û grûb xwe nêzîkî tradisyona PKKê nakin. Hingê, tradisyona PKKê jî li goreyî norm û krîterên xebata polîtîk yên ”reel û aktuel” bi rê dikeve û li goreyî van þertan li tifaqê digere û heke partnerên xwe peyda kirin jî, tifaqê pêktîne. Heke tandansa ”antî PKK”ê, çu rê û kanalên bi hev ra karkirinê nehêle, bi israr tradisyona PKKê ji zemînê neteweyî tecrîd bike, mafê jîyana polîtîk û rêxistinî nexwaze bidê, tradisyona PKKê, dê çi bike?! Ew jî dê li alternatîvên dî bigerin û realîze bikin. Di rikeberîyeke wisa da, bi navê objektîvîyê, mirov nikare van herdu tandansan ”wekhev” berpirsiyar û gunehkar bibîne. Gelek objektîv mirov dikare bêje ku, di þertên heyî da, ev tandansa ”antî PKK”ê þaþtir û gunehkartir e! Heke tu mafê jîyanê nexwazî bidîye kesê, ew ”kes”, dê þertên domandina jîyanê bo xwe bibînin û biafirînin! Jîyan bê alternatîv nîne. Evên ku ji xwe pêve çu kesê ”neteweyî” nabînin, di nav hezeyaneke kûr û bêbin da, hem xwe pûç dikin, hem jî bi xwe pûçkirinê zerarê digihînin têkoþîn û bizava neteweyî. Ji ber ku bizava neteweyî hewcehî bi wan jî heye! Lê vê tandansê bi timamî mekanîzmaya mantiqê xwe daye îflas kirin. Subjektîvîzmê çavên wan tarî kirine û ji xwe pêve çu tiþtî nabînin ku eve sendroma bi xwe nebawerbûnêye û xwudanên vê nexweþîya kronîk, roj bi roj xwe ji sehneya polîtîk didin îzole kirin, ku ji xwe ”sosyalpratîk” jî wan radimalîne!
Li ber vê perspektîvê, tifaqa ji bo hilbijartinên 28ê adarê pêkhatî ji alîyê DEHAP û partîyên dî ve, hem prensîben, hem jî polîtîken çu anormalî têda nîne. Kêmasîyên wê tifaqê hene ku çarçoveya xwe teng girtîye. Ji alîyê programatîk ve ”muþtereka asgarî” demokrasîxwazî ye. Di vê tifaqê da tiþtê þaþ neparastina huvîyeta xwe ya partîyetî ye. Tifaqa digel SHPyê ne þaþ e, lê di bin navê wê da namzetbûyîn þaþ e. DEHAPê dikarî alternatîvên ku hem huvîyeta xwe ya partîyetî û hem jî karekter û hûvîyeta potansîyela ku li ser avabûyî, bibîne û biparêze. Lê eve nekir û namzetên xwe di bin navê SHPyê da aþkera kirin. SHP çend demokratîk e, çend nîne, ew jî dikare bête riberiz kirin. Belêm, divêt bête qebûl kirin ku, SHP di nav da, hemû partîyên sosyalîst û sosyaldemokrat yên Tirkîyeyê, li goreyî krîterên ”sosyaldemokrasîya enternasyonal” gelek paþve ne û hindî hûn bêjin konservatîv in. Ji xwe di pirsa Kurdan da sosyalþoven in. Lê dîsa ve divêt neête ji bîr kirin ku, partîyên meþrû, lê îllegal, yên Kurdan, berî faþîzma 12ê îlona 1980ê, namzetên xwe bêyî tifaqên programatîk, di nav lîsteyên CHPyê da û di çarçoveyeke gelek teng ya programatîk da jî, ji nav lîsteyên TSIPê, dane nîþan dan. Gerçî þertên berî 1980ê û yên evro gelek ji hev cuda ne, lê axir ev tradisyona tifaqa digel partîyên Tirkîyeyê ji wan salan were heye. Di pirsa tifaqa digel partî û rêxistinên Tirkîyeyê da, divêt rasyonel bête raman kirin û hereket kirin. Aktîvîst û polîtîkerên Kurdistana Bakur, nikarin li ber rewþa pozîtîv ya Kurdistana Baþûr, ku rizgar û azad bûye, projeyên tifaqan çêbikin. Þert û realîteya Kurdistana Bakur, xweserîyek, karakterîstîkeke gelek taybetî ya xwe heye. Li milekê divêt alaya aktîvizmê û armancên maksîmalîst bêne bilind kirin û bêne jînde kirin, belêm li milê dî jî divêt li alternatîvên tifaqên cuda bigerin, ku armancên mînîmal bi dest ve bînin û garantî bikin. Di lêgerîna tifaqan da, Kurd nikarin bi timamî piþta xwe bidin partî û rêxistinên ”demokrasîxwaz” yên Tirkîyeyê. Pratîkeke bi vî rengî her di serî da dê rêya diyaloga digel demokrasîxwazên Tirkîyeyê bibire, ku eve di qazanca bizava neteweyî ya xelkê Kurd da nîne. Elementên bizava neteweyî ya xelkê Kurd, partî û rêxistinên polîtîk, krîterên xwe yên azadîxwazî, demokrasîxwazî, humanistî û antîkolonyalîstî wekî îdentîtêta xwe ya rêxistinîya neteweyî divêt biparêzin. Lê hêzên Kurd, di tifaqdanîna digel hêzên demokrasîxwaz yên Tirkîyeyê da nikarin van krîterên xwe bikin ”muþtereka asgarî”. Kurd helbet ne mecbûr in digel hêzên demokrasîxwaz yên Tirkîyeyê tifaqê çêkin, belêm hewcehî bi tifaqeke wisa jî hene. ”Mecbûrîyet” û ”hewcehî” ji hev cuda ne. Di þertên evro da, di konjonktura navxweyî, ya navçeyî û ya navneteweyî ya evro da, heke rasyonel û lojîk bête raman kirin, Kurdan hewcehî bi tifaqa digel hêzên demokrasîxwaz yên Tirkîyeyê heye. Berî vê helbet Kurdan ji hewcehîyê zêdetir, mecbûrîyet bi tifaqa navxweyî ya neteweyî heye, eve sedased rast e û divêt pêk jî bêt. Lê pêknehatina vê tifaqa navxweyî ne maniê, tifaqa derveyî, anku tifaqa digel hêzên Tirkîyeyê ye. Di tifaqa digel hêzên demokrasîxwaz yên Tirkîyeyê da, kilîl, parastina îdentîtêta xwe ya rêxistinî û polîtîk û partnerîya wekhevî ye. Divêt ev krîtere neête sist kirin û þêlû kirin.
Di hilbijartinên Teþrîna 2002ê da HADEPê ji ber doza girtinê, xwe ji hilbijartinan paþve kêþa, lê belê digel EMEP û SDPya Akin Bîrdal û DEHAPê tifaqek pêkîna û wê tifaqê namzetên xwe ji nav lîsteya DEHAPê dane nîþan dan. Wê tifaqê, di hilbijartinan da nêzîkî seda 6 û nîv rehî înan, lê ji ber binasên baraja seda dehê, nikarîn bikevin parlementê. Lê wê tifaqê, yêkdest ji bajêrên stratejîk yên Kurdistanê nêzîkî seda 60 rehî înan. Helbet rehî pêkve seda 95 yên Kurdan bûn, lê axir du partîyên demokrasîxwaz yên Tirkîyeyê jî di bin banê partîya potansîyelen Kurd, DEHAPê da ketin hilbijartina û hebûna wan sembolîk jî be, ku wisa bû, helwesteke rast û pozîtîv bû. Hingê xeleka tifaqa digel hêzên demkrasîxwaz yên Tirkîyeyê hate girtin û evro jî di van hilbijartinên þehridarîyê da, bi DEHAP (Partîya Demokratîk ya Xelk), SHP (Partîya Xelk ya Sosyaldemokrat), ÖDP (Partîya Azadî û Piþtgirîyê), EMEP (Partîya Rencê), ÖP (Partîya Azad) û SDPyê, (Partîya Demokrasîya Sosyalîst), firehtir tête domandin, ku ev encame jî hem pozîtîv, hem jî rast e. Divêt di tifaqên digel hêzên demokrasîxwaz yên Tirkîyeyê da kompleks neête nîþan dan. Di nav tixûbên ”fermî” yên Tirkîyeyê da, hêza azadîxwaz û demokrasîxwaz ya dînamîk, xurt û pêþeng, bizava neteweyî ya xelkê Kurd e. Kurd vê pozisyona xwe divêt bi kompleksan zeîf nekin. Per û baskên bizava azadîxwaz û demokrasîxwaz ya xelkê Kurd fireh û mezin in, ku hêzên demokrasîxwaz yên Tirkîyeyê jî li bin bicivînin. Çu tifaq bi dilê tifaqdaran nînin. Her ”kes”, her ”alî” tawîzan, -helbet di tixûbê mumkun û maqûl da-, dide ku tifaq pêkbêt. Gotina ”tawîz”ê, ne gelek sempatîk e, lê kilîlê tifaqan jî ew e! -divêt "tawîz" û "teslîmîyet" neête têkilav kirin, çiku di teslîmîyetê da tifaq nîne!- Ji ber hindê, tifaqa ji bo 28ê adarê hatîye danan, divêt neête zeîf kirin, tam berevajî bête xurt kirin. Standardek di hilbijartinên þehridarîyê yên 1999ê da hatibû bi destêxistin û li nêzîkî 35 bajêr û bajêrkên Kurdistanê û navçeyek jî li diasporayê, þehridarî namzetên Kurdan kar kirin û bûn þehridarên bajêrên xwe. Bi wê tabloyê, seda 60ê nexþeyê Kurdistanê hate yêk renk kirin. Hingê HADEP bû û sembola wê pelatînk bû ku piþtî hilbijartinan ew meydana mezin ya Kurdistanê bibû ”gelîyê pelatînkan”. Di wê hilbijartinê da nêzîkî seda 5 rehî hatibûn wergirtin, ku cara pêþîn bû, partîyeke potansîyelen Kurd, li Kurdistana Bakur di meydaneke hind fireh ya homojen da þehridarî kar dikirin û legal seda 5 rehî tînan, ku ew encam wekî plebisîtekê bûn. Kurdan bi wê hejmarê xwasteka xwe ya, welatê xwe îdarekirinê, nîþanî yar û neyaran da û hem Ewrûpayê, hem jî Amerikayê ew encam wekî li qedera xwe xudanderketina Kurdan mana kirin. Ji wê hilbijartinê were, îdareya þehridarîya wan bajêr û bajêrkan di destê Kurdan da ye. Di vî midehê pênc salan da çi kirin, çi nekirin ji bo xelkê xwe, ji bo welatê xwe, ji bo îdealên xwe, dê piþtî van hilbijartinên 28ê adarê, bi wergirtina rehî û þehridarîyan kivþ bibe. Ev pênc sal in ku Kurdên ku li îdentîtêta xwe ya neteweyî û polîtîk xwudan derdikevin, li þehridarîyan xwudan desthilat in. Kiryarên wan yên baþ û nebaþ dê di hilbijartinan da bêne pîvan û kêþan û fatûra dê wisa bête birîn.-Bihakirin û sengandina kar, xebat, çalakî û kiryarên þehridarên DEHAPê, mijareke bi serê xwe ye, lewma di çarçoveya vê nivîsarê da li ser naête rawestan-. Ev hilbijartine, hem ji bo polîtîka þehridarîyê, hem ji bo polîtîka xwe îdare kirinê, hem jî ji bo polîtîka bi giþtî li bihayên neteweyî derketinê, dê kaxeza turnusolê be ji bo hêza xwudan desthilat ku legalen DEHAP e û meþrûen jî tradisyona PKKê ye. Limîta rehîyên 1999ê, seda pênc, yên 2002ê jî seda 6 û nîv bûn. Heke DEHAPê, tradisyona PKKê û tifaqa ”Yêkitîya Hêzên Demokratîk” ketin bin seda pêncê, eve hingê encameke ne serkevtîye bo wan û helbet polîtîken dê bedelê vê sernekevtinê bidin. Heke ji limîta hilbijartinên 2002ê, anku ji 6 û nîvê borîn, eve tête manaya serkevtinê ku hem bizava neteweyî ya xelkê me, hem jî bizava demokrasîxwaz ya Tirkîyeyê dê ji vê encamê qazanc bike. Em hêvî dikin ku, DEHAP, tradisyona PKKê û ”Yêkitîya Hêzên Demokratîk” di van hilbijartinan da encameke gelek serkevtî bi dest ve bînin û ji hejmara 1999ê zêdetir þehridarîyan kar bikin. Belêm ji bo vê armancê divêt xebateke berfireh, xurt, aktîv û dînamîk bête kirin.
Li vê derê divêt pirsa SHPyê dîsa ve bête destnîþan kirin ku hejmara rehîyên Kurdistanê û yên Kurdên diasporayê, hem istatistîken, hem jî polîtîken dê ji bo SHPyê bêne nivîsîn û navê wê mezin bikin. Kurdan ji salên 90î were, di warê legal da tradisyonek dabûn dest pê kirin û bi navên ”notr” jî be, potansîyelen partîyên xwe ava kiribûn û bi wê hebûn û îdentîtêtê ji xelkê xwe legalen du milyon rehî werdigirtin. Wan rehîyan, di meydana navneteweyî da ji bo pirsa xelkê Kurd û Kurdistanê ya li Tirkîyeyê, rola plebîsîtê dileyist, ku bi serê xwe destkevteke mezin bû. Di vê hilbijartinê da, ji wê tradisyonê gavek paþve tête avêtin ku eve ji bo Kurdan hem bedelekî giran e, hem jî tawîzeke mezin e. Divêt neête ji bîr kirin ku ew taybetîya karakterîstîk, ya HADEP û DEHAPê, anku potansîyelen Kurdbûna wan, rê li ber ”enternasyonalîzebûn”ê vekir û ewil HADEP, paþê jî dewsgira wê DEHAP bûne endamên ”Enternasyonala Sosyalîst” ku yêk ji mezintirîn û bi prestîjtirîn klûbeke sosyalîst û sosyaldemokratên cîhanê ye! Heke ev karakterîstîka xwumal hate berze kirin, hingê ev çeperê li meydana navneteweyî, endametîya ”Enternasyonala Sosyalîst” dê bikeve nav tehlîkeyê. Vê klûbê, HADEP û DEHAP ji ber potansîyela îdentîtêta wan ya xwumal, -anku Kurdbûna wan-, hilgirtine nav xwe. Dîsa divêt neête ji bîr kirin ku CHP jî, ji Tirkîyeyê, -ku partîyeke sosyalþovenîst e-, endama ”Enternasyonala Sosyalîst”e û DEHAP, anjî partîyeke dî ya orîjîn Kurd, divêt vê sandelîya li platformeke navneteweyî ji dest bernedin, wê destkevtê biparêzin. Eve jî tinê bi domandina îdentîtêta xwe ya xwumal dibe. Berzekirina wê statû û pozisyonê, gelek aþkera dê bêberpirsiyarîyeke mezin be.
Di encam da; ji nav lîsteya SHPyê, bi nav û îdentîtêta SHPyê ketina hilbijartinan ya namzetên DEHAPê, þaþ bû. Lê gav hatîye avêtin û ji ber berjewendîyên neteweyî, ji bo parastina destkevtan, ji bo rênedana têkvedanê, divêt bête destek kirin. Pêkînana tifaqa ”Yêkitîya Hêzên Demokratîk” gaveke rast e û divêt digel wê þaþîya ku di nav lîsteya SHPyê da ketina hilbijartina jî, ev hevkarîye bête xurt û mezin kirin, ku ji hejmara þehridarîyên berê zêdetir þehridarî bêne bi destêxistin, anjî qet nebe yên heyî bêne parastin!
ROJAN HAZIM
Adar 2004