Întervûya
digel edîtorê giþtî yê
Medya TVyê,
ROJAN HAZIM
”… Derketina organên weþangerîya Kurd, bi giþtî û piranî ve encama refleksa neteweyî û civakî ye. Ji vî alî ve, ji dezgehên çapemenî û weþangerîya li cîhanê û ji þertên hebûna wan, cudatir e. Ev taybetîye di Med TV û Medya TVyê da aþkeratir û konkrettir in. Med TVyê, nuqteya dawîyê dana dûv van riberizên li ser ”hebûna ziman, mûzîk û kultura Kurdî” yên dewleta Tirkîyeyê, ku evro hêj jî didomîne. Med TV, dawî li direwên fermî û gevezetîyên serdest û entelektuel îna. Kurda cara pêþîn bi sîstemekî ku serdest nikarin rê li ber bigirin, xwe îfade kirin û dengê xwe gihandine xelkên dî. Di vê xalê da, inkara dewleta Tirk þkesteke micid xwar û piþtî vê þkestinê jî bi hemû hêza xwe ve, ji cepheyên polîtîk, ekonomîk û dîplomatîkî ve êriþî Med TV û Medya TVyê kir…”
***
Ev întervû berî ku Medya TV bête girtin, hatibû plan kirin û pirs jî hatibûn þandin. Belêm, bêþansî em bêjin, tam di wê demê da ew biryara polîtîk ya di bin kirasê ”huqûqî” da ji alîyê dadgeha bilind ya Fransayê ve hate dan û 12ê Sibatê Medya TV hate girtin. Êdî, piþtî vê biryara neheq û bêdad, amadekirina vê întervûyê giringtir û hewcetir dibû. Ji ber ku, Med û Medya TV, çirîskên pêþîyê yên medyaya bînahîyî û elektronîk ya Kurdî bûn. Di wê atmosfer û konjonktûra girtina Medya TVyê da, me ji berpirsiyarê Medya TVyê tika kir ku bi bêhna fireh bersivan bidin û binasên girtinê jî li ser bersivan zêde bikin. Ferda Çetîn, piþtî ku xwe ji karûbarên xwe sivik kir, bersiv þandin. Belêm bersivdan kete nav wî demê ”rawestandina weþanê”, ku demekî ”li ser devê kêrê” bû, demekî ”navbirî” bû. Li milekê realîteyeke konkret li ber çavan bû, bêdadî jî be, ”polîtîken” Medya TV hatibû girtin, lê li milê dî jî Medya TV bi tradisyona xwe ve dihate jîyandin, ku evro jî dijî. Lewma, me jî formê pirs û bersivan di çarçoveya ”demê niha û yê borî”da parast. Ji xwe mexsed li ser Medya TVyê agahdarbûn û agahdarkirin bû, ku di bersivan da hem ”perspektîva weþangerîyê”, hem jî ”pratîka weþangerîyê” ya Medya TV yê, hetta ya Med TVyê jî, tête dîtin. Ev întervû ji alîyekê ve jî, bû notek ji bo dîrokê, ku li ser weþangerîya Med û Medya TVyan û vê tradisyonê, fikreke zelal jî dide.
Medya TV, wekî dewsgira Med TVyê, di demên weþana xwe da roleke giring leyistin. Ew bûn ziman, hawar û gazîya bizava neteweyî ya xelkê Kurd. Ew stêrên pêþeng yên weþangerîya bînahîyî û elektronîk ya Kurda bûn. Wan rê vekir û piþtî destpêka wan, TVyên dî jî yên satellîtî yên Kurdan vebûn. Med û Medya TVyan, di weþangerîya bi giþtî Kurdî da roleke þoreþî leyistin. Ew di esmanê sahî yê Kurdistanê da stêrên geþ bûn. Dewleta Tirkîyeyê bi hemû leyiz û desîseyên dijminane, ew dane girtin, lê nikarî ronahîya wan tarî bike. Ew li ber perê esmanê sahî yê Kurdistanê hêj jî dibiriqin. Li teniþta wan, stêrên dî rêz bûne û cîhana bîr û hizirî ya xelkê Kurd geþ dikin. Esmanê Kurdistanê, bi Med û Medya TVyan, Kurdistan TV û Kurdsatan, Mezopotamya TVyan û nihe jî bi stêreke dî ya biriqî, bi Roj TVyê ve xemilîye. Stêrên geþ û biriqî çu cara ji esman narijin. Xwûþkên Med û Medya TVyan, -(Gerçî Kurd zêdetir ”bira” dibêjin, lê vê carê bila ”wekhevî” pêkbêt!)-, Kurdistan TV, Kurdsat, Mezopotamya TV û Roj TV, gelek jînde û dînamîk, rola xwe ya ragihandin, têgihandin, serwextkirin, zana û agahdarkirina xelkê Kurd didomînin. Ew, -bi hemû ”fermîyetên” xwe ve jî bin-, herweha deng, hawar, gazî, ziman û huvîyeta xelkê Kurd in û bi vê mîsyonê weþanên xwe didomînin. Ew pencereyên xelkê Kurd in ku vedibine cîhana xelkên dî. Xelkê Kurd bi van pencereyan xelkên dî yên cihanê dibîne û xwe bi wan dide dîtin û zanîn. Di gihiþtin û pêþveçûna bîr û hizirên neteweyî da, di prosesa netewebûna modern û avakirina binaxeya dewletbûnê da, rola TVyên Kurdî gelek e. Bi avakirina van dezgehên ragihandinê, xelkê Kurd nîþanî yar û neyaran da, ku ew bi hêz û þiyana xwe dikarin organên dewletbûna xwe ava bikin û biafirînin. Xelkê me, bi rêya van TVyan li çarnikarê welat û dinyayê haj xwe û dorberê xwe dibe, hiþyar dibe. Ji bo paþerojê, xîmê dewleta serbixwe û neteweyî ya Kurdistanê bi van kar û xebatan saxlem dibe, dîwarekî qaîm li ser vî xîmî bilind dibe. Ji xwe ew bi xwe jî koçên pîramîdê dewletbûnê ne. Van kar û xebatan bi teknîka satellîtî ji 1995ê pêve dest pê kir ku gava pêþîn, wekî maka Medya TVyê, ya Med TVyê bû. Digel hemû kêm û kasîyan, Med û Medya TVyan, bi rûyekî spî xizmeteke bi xêr û bêr kirin, di vî warî da tecrubeyek ava kirin û rê li ber dewsgirên xwe xweþ kirin. Nihe cîhana medyaya bînahîyî û elektronîk ya xelkê Kurd, bi TVyên heyî roj bi roj pêþdikeve, zengîntir dibe. Em hêvi dikin ku hejmara TVyên Kurdî zêdetir be... Xelkê Kurd, di warê medyaya bînahîyî û elektronîk da, çirîskên xwe yên ewil, bînahîya çavên xwe yên pêþîyê, Med û Medya TVyan ji bîr nake, dê rêz û vîna xwe herdem biparêze û wan bi bîr bîne.
Em li jêr întervûya digel koordînatorê giþtî yê Med û Medya TVyan, Ferda Çetîn pêþkêþî we dikin. Çetîn, di bersivên xwe da, agahîyên giring û ronker dide. Em jî vê întervûyê bêyî komentar herwekî xwe diweþînin û dîyarîya bîrînana Med û Medya TVyan dikin.
ROJAN HAZIM
Sibat 2004
***
Digel ku em we nas dikin, lê axir bi gotina klasîk, hûn dixwazin, bi kurtî jî be, xwe bidin nas kirin?
Ferda: Ez li sala 1960ê li navçeya Baskilê ku girêdayî Elezizê ye, hatime dinyayê. Min Fakulteya Huqûqê ya Unîversîteya Stanbolê xilas kir. Çar sala awûkatî (parêzerî) kir. Li sala 1992ê seredîtorîya heftenameya Yeni Ülke (Welatê Nû) û edîtorî û rêvebirîya rojnameyên Özgur Gündem (Rojeva Azad) û Özgür Ülkeyê (Welatê Azad) kir. Sala 1995ê mecbûr mam ku terka welat bikim. Min 1998ê li Med TVyê, 1999-2000ê jî li rojnameya Özgür Politikayê (Polîtîka Azad) koordînatorîya giþtî ya weþanê kir. Li salên 2002 - 2004ê, (heta hatîye girtin), jî koordînatorîya weþana giþtî ya Medya TVyê bi cih îna.
Hûn dikarin behsê maceraya damezrîna Medya TVyê bi kurtî jî be bikin? Ez bêjim TVyên satellîtî yên ewil yên cîhana Kurd, Med-Medya TV bûn, ma ne wisa ye? We boçi hewcehî bi vê aparatê dît?
Ferda: Di çapemenîya Kurdî ya li çar paçeyan derketîye meydanê da, di sedan weþanên nivîskî da, di radyo û televizyonan da, mirov dikare bêje ku armanceke hevpiþk û hissîyateke kolektîv pêkhatîye. Mirov herwisa dikare bêje ku, eve dijî polîtîkên serdestan ya red, inkar û asîmîlasyona li Kurdistanê, armanca xelkekê ya ji bo jîyandin û domandina bêyî rawestan ya ziman, kultur û xwebûnîya neteweyî ye. Derketina organên weþangerîya Kurd, bi giþtî û piranî ve encama refleksa neteweyî û civakî ye. Ji vî alî ve, ji dezgehên çapemenî û weþangerîya li cîhanê û ji þertên hebûna wan, cudatir e. Ev taybetîye di Med TV û Medya TVyê da aþkeratir û konkrettir in. Med TVyê, nuqteya dawîyê dana dûv van riberizên li ser ”hebûna ziman, mûzîk û kultura Kurdî” yên dewleta Tirkîyeyê, ku evro hêj jî didomîne. Med TV, dawî li direwên fermî û gevezetîyên serdest û entelektuel îna. Kurda cara pêþîn bi sîstemekî ku serdest nikarin rê li ber bigirin, xwe îfade kirin û dengê xwe gihandine xelkên dî. Di vê xalê da, inkara dewleta Tirk þkesteke micid xwar û piþtî vê þkestinê jî bi hemû hêza xwe ve, ji cepheyên polîtîk, ekonomîk û dîplomatîkî ve êriþî Med TV û Medya TVyê kir. Mirov dikare bêje ku, ji sala 1995ê pêve, yêk ji armanc û hetta yêkemîn armanca dîplomasîya dewleta Tirk, girtina van televozyonan bûye. Bi giþtî Kurd û bi taybetî jî tradisyona Med TVyê, piþtî hinde têkoþîn, komerî û tecrubeyan nikarin bêne asteng kirin. Di prosesa sivîlîzasyona mirovahîyê da, jîyana xelkê Kurd ya bi rengê xwe, ziman, kultur û huvîyeta xwe, çend xwezayî û mafekî pîroz be; hebûna medyaya Kurdî jî, wekî encama vî mafê xwezayî, hind meþrû û pêdivî ye.
We nav û logoyên Med û Medya TVyan çawa hazir kirin? Boçi ev nav û ev logo?
Ferda: Navên Med TV û Medya TV, xwudanên eynî orîjîn û kanê ne. Med, di dîrokê da yêk ji sivîlîzasyonên herî giring in, ku bûyne dewlet. Medya di eynî demî da tête manaya welatê ku Kurd lê dijîn. Xelkek heke polîtîkên îmha û inkarê heta nîveka hestîyên xwe bijî, ma ne normal e ku, di warê çapemenî û weþangerîyê da, aîdîyeta xwe di dereceya herî bilind da îfade bike û herweha hewcehîya bi kar înana sembolên xwe bi aþkerayî his bike? Di rengên herdu televizyonan da jî cihekî taybetî yê rengên zer, sor û kesk hene. Ev renge di logoyan da jî hatine bi kar înan. Sembolek, heke yên ku te inkar dikin, wekî mocekî (boxe) ku sorî dibîne, har, hêc û travmatîk bike, di eynî demî da þabûn û keyfeke mezin bide we, hem înadeke rast e, hem jî tercîheke aqilane ye. Di encam da, bêtehemmulîya dewleta Tirk ya li beramberî van hersê rengan û rika xelkê Kurd ku hemû meydanên jîyanê bi van hersê rengan ve xemilandin, helbet bûne logo û sembola dezgehên herî giring yên xelkê Kurd.
We kengî dest bi weþanên test û normal kir. Weþanên testê dirêj kêþa?
Ferda: Ji bo herdu televizyonan jî demên dirêj yên testê nehatin vebirîn. Ez bêjim, herdu televizyona jî du mehan weþana testê kirin.
Di destpêkê da we çend seet weþan kir û berî girtinê çend seet weþan dikir?
Ferda: Medya TVyê bi 12 seetan dest bi weþanê kir. Berî ku bête girtin jî 13 seetan weþan dikir.
Weþanên we çend seet zindî, çend pakêt bûn?
Ferda: Seda 30ê weþanên Medya TVyê zindî bûn. Eve bi giranî panelên riberizê, programên mûzîk û þahîyê bûn.
Malîyeta weþangerîya TVyê divêt giran be. Rewþa fînansal ya we çawan e, hûn reklaman werdigirin?
Ferda: Medya TV, bi zêdehî ve, bi hevkarîya xelkê Kurd, ya wexfên ku xizmeta ziman û kultura Kurdî dikin, hatina reklaman û firotina program û dokumanterên arþîvê mesrefa xwe derdêxe. Televizyon, li goreyî þertên em têda, hatineke baþ ji reklaman werdigire.
Rêvebirin û îdareya we çawa dibe, ez bêjim TVya we, dezgehekî fîrmaya prîvatî ye, ne wisa? Di îdareya we da sîstemekî kolektîv û demokratîk heye, an tarzekî hîyerarþîk û sentralîst?
Ferda: Televizyona me herwekî emsalên xwe tête di rê birin. Hem organekî ku ji tevayî dezgehî berpirsiyar, hem jî organekî ku tinê ji rêvebirina îdarî ve berpirsiyar heye.
Di nav xebatkarên we da rewþa profesyonelî û amatorîyê çawan e?
Ferda: Di nav xebatkarên me da yên ku perwerdeya rojnamegerîyê dîtî û xwudan tecrube jî hene, yên ku cara pêþîn di televizyona me da dest bi rojnamevanîyê kirî jî hene. Mirov dikare bêje ku di hejmara herdu cûnan da terazîyek (balansek) heye. Di warê teknîka deng, ronahî û rejîyê da jî herwisa ye.
Angajmana polîtîk ya TVyê heye? Heke hebe, hûn terazîya wê çawa radigirin?
Ferda: Helbet xeteke îdeolojîk û polîtîk û girêdayî vê jî tercîhên televizyona me hene. Dîtina wê ya li ser cîhanê, rojhilatanavîn û Yêkitîya Ewrûpayê net e. Maf û azadîyên kesane, biratîya xelkan, azadî û wekhevîya wan, termên aþtî û demokrasîyê, wekî çarçoveyeke îdeolojîk û polîtîk di Med û Medya TVyan da giranîya xwe hergav parastin. Ji bo vê çarçoveyê, her gav û sanîyeyê hewcehî bi kontrol û îdarekirinê nîne. Xebatkarên me, edîtorîya me û hemû komisyonan ev çarçoveye di zihna xwe da baþ gihandine û bi cih kirine. Ji ber hindê, pîv û terazîya wê xwe bi xwe tête dîtin û ragirtin û xwe diafirîne.
TVya we, di weþangerîya xwe da çend fermî, çend sivîl e? Hûn tixûbê fermîyet û sivîlîyetê çawa tesbît dikin? Hûn çend otonom in beramberî fermîyetê?
Ferda: Riberizên li ser “bêalîtî” û “serbixwetî”ya organên çapemenîyê ji berê were hatine kirin. Hêj jî dom dike ev riberize. Lê belê, li ser rûyê erdî çu organên weþanê ne bêalî ne. Bixwaze jî nikare bibe. Di jîyanê da, polîtîkê da, kultur û hunerê da, di lênêrînên dorberê da, di ravekirina termên terorîzm, meþrûîyet, aþtî û demokrasîyê da bêalîtî çawa nabe, organeke weþanê ya bêalî jî nabe. Organeke weþanê boçi tête damezrandin? Bêþik ji bo armancekê, bo weþangerîya ku xizmeta armancê bike. Ji ber hindê, lênêrîna Medya TVyê ya li ser pirsgirêkên giþtî yên mirovahîyê û çareserîya pirsgirêka xelkê Kurd, xeta polîtîk û weþangerîyê gelek vekirî û net e. Di vê yêkê da, tagîra têkoþîna azadîyê ya Kurd e. Belêm, ev „tagîrî“ye, naête manaya ku ji alîyê organîk ve girêdayî rêxistinê be, wekî xelekeke rêxistinê kar bike û li goreyî program û destûra rêxistinê weþangerîyê bike. Xebatkarên Medya TVyê, edîtorên wê, komîteya weþanê, xet û huvîyeta wê dizanin, lewma bi zanahî tevî karûbarên Medya TVyê bûne. Ji ber vê çendê, têkilîyên di nav karûbar û xebatê da, ne li ser balanseke wekî devê kêrê ne û herweha ne jî her meh, her heftî û heroj têne kontrol kirin û destwerdan lê dibe.
Otorîteya tek û tinê ya ku ji xeta Medya TVyê, polîtîka weþanê, amadekirina programan, danana programên nû anjî rakirina wan berpirsyar, komîteya weþanê û rêvebirîya TVyê ye. Di polîtîka weþana me da, prensîbên me yên giþtî yên li ser weþanê û muþtereka asgarî ya xebatkarên me, zelal e. Li pirs û pirsgirêkên bi giþtî mirovahîyê, xelkê Kurd û tevahî bindestan xwudan derketin; avakirina kultureke pêþkevtî ku di pratîkê da gotinên aþtî, azadî, wekhevî û dadîyê, realize bike û van hemûyan bi weþangerîyeke ku ji prensîbên unîversal pêkhatî, bi cih bîne... Ji ber hindê, Medya TV, di amadekirina xeta weþanê, naveroka programan, mijarên ku li ser bêne axivtin û aktuelkirina wan da, hindî hûn bêjin rehet û azad e.
Di nav programên we da para weþanên li ser mijarên sosyal, kulturî, hunerî, folklorî, aktuel, magazînî, nûçe û polîtîk seda çend in?
Ferda: Di Medya TVyê da, para programên polîtîk, aktuel û riberizî seda (%)17 ye. Nûçê û programên nûçeyî %26, yên kulturî, hunerî û mûzîkî %28, programên biçûkan (zarokan) % 8, programên perwerdeyî % 8 û yên danasîn û reklaman jî % 13 ne.
Zimanê sereke û fermî yê TVyê Kurdî ye, ne wisa?
Ferda: Belê, Kurdî ye.
Hûn kîjan zaravayên (diyalekt) Kurdî bi kar tînin? Çend, anku para wan seda çend e? Hûn terazîya (balansa) di navbeyna karînana zaravayan da çawa û bi kîjan krîteran radigirin?
Ferda: Bi giranî zaravayên Kurmancî, Soranî û Zazakî û carna jî Hewramanî û Lorî bi kar dihat, belêm para wan seda çend bû, rastî nikarim agahîyeke net bidim.
Hûn zimanên kêmanîyên dî yên etnîk yên li Kurdistanê bi kar tînin? Çend û di kîjan programan da?
Ferda: Di Medya TVyê da, %1.5 Erebî, %3.25 Suryanî bi kar hat.
Hûn bi kîjan zimanên biyanî programan çêdikin? Çend û di kîjan programan da?
Ferda: Di Medya TVyê da, demekî kurt bi Ingilîzî nûçe hatin xwandin, wekî dî bi çu zimanên ewrûpî weþan nehat kirin.
Bi taybetî para weþana bi Tirkî seda çend e? Heke para sedê bilind be, boçi?
Ferda: Weþana bi Tirkî %18 bû. Evê tekabulî nûçe û programên polîtîk û riberizî dikir.
Çend kes kar dikin di TVyê da? Para jin û mêran çawan e di nav hemû xebatkarên we da?
Ferda: Nêzîkî 200 (du sed) kes kar dikin û ji wan jî 70 kes jin in.
Kalîteya weþana we çawan e? Hûn bi xwe jê razî ne?
Ferda: Di naveroka weþana me da ”kalîte” çu cara ne besî ye. Di nav programên ku em di weþînin da, di branþên sînema, tiyatro û sporê da em dizanin ku, em di sewîyeyeke gelek nebesî da ne. Me wekî komîteya weþanê bi xwe jî tesbît kirîye ku weþanên me yên heyî yên ji bo zarok û ciwanan nebesî ne. Belêm, ji ber ku em ji derveyî Kurdistanê weþanê dikin, lewma ji serûkanîyê dûr bûn digel xwe pirsgirêkan jî tîne. Hergav dest nade ku xwe bigihînin nûçe û bûyînan. Lê belê, weþanên me ji alîyê dîzayn, dekor, ronahî, deng û dîmenî ve li goreyî standardên giþtî ne û eve jî nîþan dide ku em weþangerîyeke bi kalîte û profesyonel dikin.
Rewþa bînerî çawan e? Li ser vê yêkê lêkolîneke we heye? Reaksiyonên bîneran yên negatîv û pozîtîv di çi dereceyê da ne? Hûn van reaksiyona çawan dipîvin? Bi giþtî têkilîyên we digel bîneran di kîjan sewîyeyê da ne?
Ferda: Li ser para sedê ya bînerîyê da anketeke me nîne û em ji lêkolîneke zanyarî ya dezgehekî dî jî ne agahdar in. Belêm, em dikarin bêjin ku di hejmara bînerên TVyan da, hejmara yên Medya TVyê gelek bilind e. Di destê me da lêkolîneke veþartî ya ku RTÜK (Rêvebirîya Bilind ya Radyo û TVyan ya Tirkîyeyê) û Mudurîyeta Giþtî ya Emnîyetê bi hev ra kirî, heye. Vê lêkolînê di çapemenîya Tirkîyeyê da cih girt. Di vê lêkolînê da tête kivþ kirin ku li Kurdistana Bakur bi gelekî ve Medya TV tête seyir kirin; bi roj %40, bi þev jî %60 tête seyir kirin ku ev pare bilind in û ji alîyê weþana TVyekê ve parên mukemmel in. Eve tête manaya ku em li ser rêyeke rast in, weþangerîyeke baþ dikin ku eve ji razîbûna bîneran jî xuya dibe.
Profîlê bînerên we çi ye? Kîjan grûbên sosyal, jî (emir), cinsîyet zêdetir seyir dikin?
Ferda: Em nikarin bersiveke rast û zanyarî bidin, ji ber ku di destê me da agahîyên bi lêkolîneke zanyarî hatine peyda kirin, nînin.
Tesîra TVyê ya li ser jîyana rojane ya li Kurdistanê çi ye? Li ser vê yêkê tesbîteke we heye?
Ferda: Bi bersiveke kurt li ser tesîra TVyê ya li ser jîyana rojane rawestan, ya rastî ne mumkun e. Heke bi kurtebirî bête gotin; em bi vê fonksiyonê, realîteya çar parçeyî ya welat û neteweyekê, hem tînin bîra xelkê Kurd, hem jî hemû dinyayê. Digel vê yêkê, zengînî û delalîya ziman û kultura Kurdî gelek bi konkretî, herwekî ji nû ve tête jîyandin. Digel têkoþîna neteweyî, li zimanê Kurdî (bi hemû zaravayên xwe ve) hate xwudan derketin, ku bi salan e tête inkar û asîmîle kirin. Xizmetên li ser pêþve birina ziman yên di warên gramatîk, rast karînan û bingehên zimanî da, bi serê xwe pêknaên. TVyê ev xizmete da. Gelek aþkera ye ku Med û Medya TVyan di zengînkirin û karînana hevrayî ya zimanî da xizmeteke mezin kirin. Paþê, dewletên serdest bi salan hebûna dîrok, kultur û tradsiyonên xelkê Kurd û Kurdistanê an inkar kirin, anjî berevajî û serûbin kirin. TVyên me di vî warî da jî xebateke micid kirin ku rastîyê bidine zanîn.
Hûn raman dikin ku TVyê ji alîyê Kurdistana Bakur ve mîsyonekî taybetî heye? Heke hebe, weþanên we yên bi zimanê Kurdî bes dikin û herweha tesîreke xurt heye û têrker in?
Ferda: Mîsyonê herî giring yê TVya me, di warê ziman da, bi programên perwerde û nûçeyan ve fonksiyona ”dibistanê” dît. Belêm, heke mirov berê xwe bide karên ku hatine kirin, me dikarî sîstematîktir, zanyarîtir û herweha bi plantir programeke perwerdeya zimanî çêkin. Di vê xalê da em kêm man. Em ne amade bûn, di vî warî da nû bûn, ji ber hindê jî tiþtê ku me dikarî baþtir bikin, pêknehat. Lê belê, tiþtên ku hatine kirin jî divêt biçûk neêne dîtin, karên giring hatin kirin. Weþankirina bi Kurdî hema bi serê xwe, mîsyonek e. Di herdu TVyan da jî, -Med û Medya TV-, zimanê bingehîn û sereke Kurdî bû. Programên bi Kurdî ji alîyê hejmar û para sedê ve têrker bûn. Belêm, di warê programên zarokan da bi rastî jî em gelek kêm man.
Perîyodên plankirina programên we çawan in? Hûn programan li goreyî demê nêzîk, navîn û dûr plan dikin? Heke hewcehî bi programên “lezîn” bû, krîtera “lezînîyê” çi ye?
Ferda: Li teniþta programên me yên rojane, programên hefteyî, 15 rojî û mehane jî hene. Bo nimûne, di Medya TVyê da programên Sêla Sor û Lênêrîna Rojê, rojane, Pelge û Werçerxan, hefteyî, Panela bi Erebî, mehane bûn. Ji bilî van me programên taybetî ”lezîn” nînin. Heke bi rastî jî bûyerên ”lezîn” rûdan, em di nav nûçe û programên rojane da bi kar tînin, anjî bi formata ”Programa Taybetî” programekê li wê rojê çêdikin.
Hûn di fîlm, rêzefîlm û fîlmên karton da zimanê Kurdî çawa bi kar tînin? Wergêr, dublaj û binnivîsê bi kar tînin? Xebatên we yên fîlmên yêkser bi Kurdî hene?
Ferda: Hindî ku imkan dest didin, em hersê zaravayên Kurdî bi kar tînin. Di dublaja fîlmên me bi xwe da pirsgirêkek nîne. Piþtî tekst hatin nivîsîn, ji alîyê redaktorên me bi xwe ve têne serat kirin. Med TV û Medya TVyê, ji produksiyonên xwe zêdetir, fîlmên sînemayê û dokumanter, ji fîrmayên bîyanî kirîn. Ev materyale, pêþîyê bo Kurdî têne tercume kirin û paþê jî têne bideng kirin. Em binnivîsê gelek kêm bi kar tînin. Ji bilî studyoyên me yên serekî, li Swêd, Elmanya, Rusya û Tirkîyeyê jî tîmên me yên tercume û dublajê dikin jî hene. Fîlmên me yên dokumanter û belgeyî yên xwumal jî hene. Belêm, fîlmên dirêj yên ku me çêkirî, hêj nînin.
Di weþangerîya we da krîtîk û otokrîtîk di kîjan dereceyê da bi kar têt?
Ferda: Di TVya me da mekanîzmaya krîtîk û otokrîtîkê gele jînde û dînamîk e. Bi ser kêmasî û nebesîyan ve hatin bi van herdu mekanîzmayan dibe. Serwîs, komisyon û komîteyên me yên rêvebirî û weþanê, krîtîk û otokrîtîkê her heftîyê dikin û van nebesîyan ji halê radikin.
Di weþangerîya we da sansûr û otosansûr heye?
Ferda: Di weþangerîya me da prensîbên unîversal û normên navneteweyî armancên me yên bingehîn in. Digel van prensîbên giþtî, xeta weþangerîya me bi xwe jî mekanîzmayeke xwumal ya otokontrolê heye. Her nûçe, her bûyer, her dîmen, her program, berî ku bête plan kirin, sedased diçe ber herêkirina komîteya me ya weþanê. Piþtî hatin amade kirin jî, ji bo biryara weþandin an neweþandinê diçe ber komisyona pêve mijûl û li ser wê jî komîteya weþanê heye. Bi kurtî, heta ku bûyînên weþandin û neweþandinê hebin, dê mekanîzmaya kontrolê jî bivê nevê hebe.
Di medyaya nivîskî û bînahîyî da mekanîzma, anjî organekî ku normên etîkî kontrol bike heye? Hûn di weþangerîya xwe da vê yêkê çawa dikin?
Ferda: Li Kurdistan û derveyî welat, ji bilî organên weþanî, hindek dezgehên rojnamevanî di nav kar da ne. Belêm, ev organ û dezgehên heyî bi van fonksiyon û pozisyonên xwe ve ji bo kontrolkirina medyayê ne otorîte ne.
Ji bilî we çend TVyên satellîtê hene li Kurdistanê? Têkilîyên we digel yên heyî hene, heke hebin di çi sewîyeyê da ne? Hûn raman dikin ku danûstandina weþanî digel hev bikin û herweha di rojên neteweyî da weþana zindî bi hev ra bikin?
Ferda: Ji bilî Medya TVyê, Mezopotamya TV, Kurdistan TV û Kurdsat TV, wekî TVyên ku Kurdan damezrandine û bi rê ve dibin, weþanê dikin. Ev TVye bi rêya satellîtê di meydana navneteweyî da weþanê dikin. Ji bilî van, hindî ku em dizanin, gelek TVyên ku weþana lokal jî dikin hene. Digel hemû TVyên Kurdan, me mîrate û bihayên hevrayî hene. Mixabin ku heta evro jî di navbeyna TVyên Kurdan da mirov nikare ji têkilîyeke herî kêm jî behs bike. Me wekî Medya TV, hergav xwast ku di navbeyna TVyên Kurdan da têkilî hebin û ji tecrubeyên hevdu istifade bikin. Di vî warî da, daku bibe destpêk, me rêvebirîyên van TVyan, ji bo rojên taybetî û pîrozîyan bi fermî vexwandin. Belêm, mixabin ku wan TVyan ne bersiva me dan, ne jî ji alîyê wan ve vexwandinek hat. Me hergav xwast ku têkilîyên me hebin û pêþve bibin. Bi rêya we em vê daxwaza xwe dubare dikin. Em hazir in ku têkilîyan danin, hevkarîya hevdu bikin û ji bo amadekirina projeyên hevrayî jî pêkve kar bikin.
Polîtîkên weþanîya TVyên Kurdî, tarzê rêvebirîya wan, rewþa fînans û têkilîyên wan ji hevdu cuda ne. Hewce nake ku ev ferq û cudahîyên heyî, bêne wekhevkirin, ku ji xwe ne mumkune jî. Hingê ev organên me yên weþanê, digel van heyî û hebûnên xwe yên cuda ve jî dikarin di nav têkilîyan da bin. Bêyî qeyd û þert dikarin xebat û karûbarên hevrayî pêkve bikin. Berî her tiþtî, ji bo pêþvebirina ziman û zaravayên Kurdî, bo derêxistina hemû reng û heyîyên kultur, mûzîk û folklora Kurdî projeyên hevrayî dikarin bêne kirin. Di warê zanîn, tecrube û programan da jî dikarin danûstandinê bikin. Nebûna têkilî û danûstandina di warê rojnamevanî, perwerdeya teknîkî, transfera eleman û zanahî û tecrubeya pratîk da, kêmasîyeke mezin e. Bi dilekî keser û kovan dikarim bêjim ku di roja evro da, ji bilî hebûna hissîyata dilînî pêve çu têkilîyên me digel TVyên Kurdî nînin. Lê belê, ez bawer û hêvî dikim ku ev rewþa negatîv, di rojên pêþîya me da dê ji halê bêne rakirin û têkilîyên germ dê bêne danan.
***
Pirsa li ser girtina Medya TVyê
Mixabin ku Medya TV jî hate girtin. Hûn dikarin li ser binasên vê encamê jî rawestin? Boçi hate girtin?
Ferda: Med TV û Medya TVyê, polîtîka dewleta Tirkîyeyê ya inkar û îmhayê deþîfre kir û hemû mirovahî pê hesand, ziman û kultura xelkekê ji nû ve vejand û rê li ber îmha û asîmîlasyonê birî. Digel vê, beramberî polîtîka dewleta Tirk ya inkarkirina huvîyeta xelkê Kurd ya neteweyî û polîtîk, bîr û bawerîyeke giring ya li xwe xwudanderketin û aîdîyetê jî afirand. Ev rikeberîye di eynî demî da dihate manaya hilweþîn û îflaskirina îdeolojîya fermî ya dewletê ya ku 80 sal e didomîne. Ji ber vê yêkê, dewletê hemû imkanên xwe yên maddî, lobî û ticarî ji bo girtina TVyên me xerc kir. Ji bo vê yêkê hewildanên mezin pêkînan. Van kiryarên xwe hêj jî didomîne.
Lîsansê Med TVyê ji alîyê Ingilîstanê ve hatibû dan. Herçend di xuyayî da lîsans û karûbarên dî yên weþangerîyê bi destê dezgehên dûrî dewletê yên “serbixwe” bêne di rê birin jî, mixabin ku biryara dawîyê ya dewletê bi xwe ye. Li Ingilîstanê jî dezgehê lîsansê, ITC (Independet Television Commision), Komisyona Serbixwe ya Televizyonê ye. Vê komisyonê lîsansê Med TVyê, tam di demê revandina Abdullah Ocalan ya bi komployeke navneteweyî, betal kir. Ji ber hindê, qet þika me nîne ku ev biryare bi agahî û destwerdana hukûmeta Ingilîz pêkhat. Herçend tête gotin ku ITC serbixwe ye jî, paþê derkete meydanê ku direw e. Çiku, yêk ji koordînatorên ITCyê, Robin Biggem, di demê li ser kar da bazirganî jî dikir. Derkete meydanê ku, Robin Biggem, þirîk û koordînatorê fîrmaya Britishairspare (BAS) ye, ku sîlehan difiroþe Tirkîyeyê û herweha digel ticarên Tirk jî di nav têkilîyê da ye. Rojnameyên Ingilîstanê piþtî girtina Med TVyê salekê, ev bûyere bi navê “rezalet” weþandin û bîr û rehî agahdar kirin. Belêm, helbet vê “rezaletê” têra nekir ku lîsansê Med TVyê paþve bête dan. Di nav argumentên betalkirina lîsansê da, dihate doz kirin ku goya têkilîyên TVyê digel PKKê hene û destekê dide kiryarên terorî. Ev komisyona lîsansê, di weþana çar salan ya televizyonê da bêdeng dimîne û paþê jî di niþkê da pêdihese ku têkilîyên televizyonê digel PKKyê hene û destekê dide terorê! Em jî, hemû xelkê Kurd jî baþ dizanin ku ev argumente hemû pêkve direwên mezin bûn û xwudanê vê termînolojîyê jî dewleta Tirkîyeyê û berpirsiyarên wan in.
Medya TV jî, wekî fîrma, organîzasyon û rêvebirîyeke cuda û xweser, li Fransayê ser li lîsansê da û 31ê Tîrmeha 1999ê dest bi weþana xwe kir. Serlêdana wê ya ji bo lîsansê, ji alîyê Komisyona Kontrola Televizyonê ya Fransayê, CSA, hate red kirin. Medya TVyê jî ser li dadgehê da. Doz heta dadgeha bilind çû. CSAyê jî di vî midehî da, li ser naverok û kalîteya weþanên me çu krîtîk nekirin û çu hiþyarî, anjî ciza nedan. Berevajî vê yêkê, CSAyê dîtinên xwe yên li ser weþana Medya TVyê bi baþî dan û got ku wê di midehê weþana xwe da dijî prensîbên weþangerî û çapemenîyê weþan nekirîye û rîayetî rêzikan kirîye. Dadgeha bilind, wekî li ser dosyaya dozê lêkolîn dikir, ji komîserê hukûmetê jî rapor xwast. Komîserê hukûmetê jî, ku karmendê otorîteya polîtîk e, raporeke pozîtîv li ser weþana TVyê da û got ku wê çu ihlalên prensîbên weþangerîyê nekirine û tam bereks weþangerîyeke gelek fleksîbil û pozîtîv kirîye. Digel hindê jî, bi behaneya ku Medya TV dewsgira Med TV ye û lîsansê Med TV jî ji alîyê Ingilîstanê ve hatîye betal kirin, ji ber van binasan lîsansê Medya TV jî hate betal kirin.
Bi bawerîya me, ev biryare jî, herwekî biryara li Ingilîstanê, ku bi daberizîya hukûmetê hatibû wergirtin, hate dan. Gelek aþkera ye ku, dewleta Fransayê ji ber angajmanên xwe yên ticarî yên digel Tirkîyeyê, tercîha xwe dijî mafê weþangerîya xelkê Kurd bi kar îna. Çiku piþtî ku dadgeha bilind lîsans betal kir, hêj du seet ser ra derbaz nebûyî weþana me hate birîn. Hewce nedîtin ku biryarê teblîxî me jî bikin. Belêm, em baþ dizanin ku %65ê sermayeyê bîyanî yê li Tirkîyeyê, yê Fransayê ye. Ev têkilî û para sermayeyê dê çi qazancê bîne, em baþ dizanin. Dîsa em baþ dizanin ku li Fransayê nêzîkî 80 televizyon hene ku ser li komisyona lîsansê jî nedane. Gelek ji van yên xelk û kêmanîyên cuda ne û bêyî qeyd û bend û þertan weþana xwe jî dikin. Çend kirasên huqûqî li van biryara bêne berkirin û argumentên xiyalî bêne gotin jî, rastî ev e. Mafên xelkê Kurd, maf û azadîyên bingehîn, tinê dikarin tesîrê li wijdanan û hisên mirovî bikin. Belêm, paund, dolar û euro li warên dî bi tesîrtir û encamgirtir in.
Spas ji bo bersivan.
Ferda: Ez jî gelek spas dikim ku we ev nêzîkahî û germahî nîþanî TVya me da û silav û rêz.
Sibat 2004
***
Têbînî:
Li ser girtina Medya TVyê
(Ji nivîsara "Sibat û Teror - Sibat 2004")
Medya TV 12ê sibatê hate girtin. Maka wê, Med TV jî 22ê Adara 1999ê hatibû girtin. Girtina herduyan jî bi biryarên goya “huqûqî” hatin aþkera kirin. Lê ya rastî, herdu biryar jî di bin kirasê “huqûqî” da polîtîk bûn. Her di serî da dewleta Tirkîyeyê, di meydana dîplomasîya navneteweyî da hemû “rol û giranîya” xwe bi kar îna ku van televizyonên Kurda bide girtin. Gihiþte mexseda xwe jî. Eve ji alîyê TCyê ve ne xerîb e, ji ber ku ew dixwaze dengê Kurdanli her derê bibire, lewma ev pratîka wan ya nemirovî tête têgihiþtin! Lê belê, wekî dewletên Ewrûpî dibin darudesteyê polîtîkên TCyê, eve balkêþ dibe. Ev biryara dewleta Fransayê jî gelek vekirî, ji ber berjewendîyên xwe yên ekonomîk û polîtîk tawîzdana dewleta Tirkîyeyê ye. Ev tawîzdana yêk ji dewletên Ewrûpayê, Fransayê, gelek aþkera binpêkirina normên demokratîk û bi giþtî jî krîterên Kopenhagê ne, ku Ewrûpa wan krîteran bo xwe wekî bingehên yêkitîyê qebûl dike. Belêm, mixabin ku bi vê biryara girtina Medya TVyê, tirpanek li huqûq, normên demokratîk, mafên azadîya bîr û raman û ya bi giþtî çapemenîyê hatîye dan. Bi vê biryara polîtîk, neheqî û bêdadîyeke mezin li xelkê Kurd hatîye kirin. Ewrûpa bi van biryarên antîdemokratîk, rûyê xwe reþ dike, “dubilmoral”îyeke bêtixûb dike ku eve ji bo paþeroja Ewrûpayeke bi rastî demokratîk jî tehlîkyeke berbiçav e. Esas ev biryarên bi vî rengî, di bin kîjan kiras û navî da bêne dan bila bêne dan, ji alîyekê ve “teroreke dewletî” ye jî. Xwudan desthilat bi van kiryarên terorîyane, dengên opozisyonan dibirin. Belêm, mixabin tiþtê ku ji me têt, tinê protestokirina vê biryara neheq, bêdad û antîdemokratîk e. Bila rûyê wan reþ be!
Lê cihê þahîyê ye ku ew hêzên bi navê xelkê Kurd van karên bihadar dikin, dezgehên ragihandinê ava dikin, xwe sist nakin, li þûna yên têne girtin, yên nû bi cih dikin û rika xebat û têkoþîna xelkê Kurd di pratîkê da didomînin. Em hêvî dikin ku ev televizyona nû, ROJ TV, rastî aqîbeta Med û Medya TV neêt. Lê belê, herwisa tête hêvî kirin ku, xwudan û rêvebirên televizyona nû jî, bi berpirsiyarî rabin û rê nedin þaþî û kêmasîyan û herweha keys nedin xêrnexwaz û neyaran.
Medya TV hate girtin, bila rûyê TCyê, yê destekdarên wan, yê dewleta Fransayê reþ be!
ROJ TV vedibe, -1ê Adarê dest bi weþana normal dike-, em hêvî dikin ku jîyekî dirêj û serkevtî bibîne û bila çavê xelkê Kurd ronahî be! Keda yên dixebitin helal be!
ROJAN HAZIM
Sibat - 2004
***
Bo rêvebirîya MEDYA TVyê,
Rawestandina weþana MEDYA TVyê, biryareke polîtîk e. Ev biryare, bi navê ”huqûq”ê ji alîyê dadgeha bilind ya Fransayê ve hatibe dan jî, hizar car polîtîk e! Dewleta Fransayê, bi rêdana vê biryarê gelek aþkera krîterên Kopenhagê binpê kirine. Ev biryare, xizmeta polîtîka ”antî Kurd” û ”antî Kurdistan”îya li rojhilatanavîn û navneteweyî, dike. Eve beramberî xelkê Kurd, bêdadîyeke nedîtî ye. Ev biryare, mafên herî pîroz yên mirov, gelek bêperwa nîne dike. Ev biryare, di bin kirasê ”huqûq”ê da, dijî ziman, kultur, weþangerîya azad û hebûna xelkê Kurd kiryareke terorî ye.
Em gelek bi xurtî vê biryara terorîyane ya dijî mafê weþangerîya azad, protesto dikin!
Yên ku bi navê ”huqûq”ê ekranên weþana azad tarî dikin, xizmeta tarîtîyê dikin!
Bizava neteweyî ya xelkê Kurd ev çeperê televizyonê bi tekoþîneke bihabilind bi destveînabû û dê bikare biparêze jî. Em hêvî dikin ku ew tradisyona ev çeperê xurt pêkînayî, dê gaveke xurttir û pêþvetir biavêje û ekranên televizyonên xelkê Kurd bi weþaneke saxlemtir ronahî bike.
Piþtgirî bo MEDYA TVyê!
Digel rêz û silavan.
Med TV: Adar 1995 – Adar 1999
Medya TV: Tîrmeh 1999 – Sibat 2004
Roj TV: Adar 2004 – bi hêvîya jîyekî dirêj!..