Kurteawirek
liser ziman
Evdila
Dirêj
Mijara herî berfireh û kûr ziman e, di nav têgînên zanistiyê de. Heke liser vê mijarê bi rêbazên zanistiyê vekolîn çênebin, em dê nikaribin, giringî û bandora wê ya liser jiyana mirov ron û zelal bikin. Bi nirxandinên siyasî yên teng, yan jî bi çend gotinên dehbare mîna; „ziman gelek girîng e, pêswîst e her kes bi zimanê xwe yê dayîk bipeyve, zimanê me hebûna me ye. ûwd..“ êdî em kerixîne. Gotineke hêsan, çiqas rast û di cîh de be, heke pêdiviyê wê bi cîh neyin, hezar car jî bên dubarekirin, bê feyde ye. Ji her aliyê ve lêkolîn û encamên wê yên zanisatî liser ziman ê bikare pêş li ber nirxandinên sivik bigre û me ji gotinên dubere biparêze.
Lêkolîn û nirxandinên zanistî, rê li ber geşbûn û pêşketina zimên vedike. Lê bixwe pêşketin û geşbûnê nayine û nikare wê li dijê asîmîlasyonê biparêze. Ziman, jibo ku bibe zimanê neteweyî, pêdivî bi dewlet, sazî, dibistan û dezgehê hene. Ev mijareke bi serê xwe û taybet e û pêdivî ye di çarçoveyeke din de bê vekolîn.
Ziman wek gotin, têgîn û naverok di
qonaxa neolotîka nû ya mirovahiyê de derketiye holê. Yanê di dema ku
mirovahî ji nêçîrvaniyê derbasê dema çandiniyê bûye, pê re ziman jî
wek pêdiviya herî girîng, şikil girtiye û derketiye holê. Ji mirovahî
zimên di qonax yan jî mêjûyeke diyar de vedîtiye bêhtir, ziman di nav
jiyana mirovahiyê pêşî wek grub û paşê wek civak de hêdî hêdî
geşbûye û derketiye holê. Meriv nikare peyva zimên bi tiştên mîna
agir, teker, meden, nivîs ûwd.. re bide ber hev. Agir, teker, meden, nivîs ûwd..
di qonaxên dîrokî yên dîyar de û ji aliyên kesên diyar ve dikarin bên
vedîtin. Lê ziman nayê vedîtin. Ew wek têgîn û naverok ji jiyana
mirovahiyê nayê veqetandin, bi hebûna mirovahiyê re tûnd girêdayî ye.
Ziman; berhem û hilberîna mirovahiyê ya hevbeş e.
Bi gotineke hêsan ziman; taybetmendiyeke mirov a bingehîn e, ku wî ji
zindiyên din vediqetîne. Li vir pirsa “têkiliya di navbera ziman û ramanê
de çi ye?“ di cîh de ye. Ev pirseke rast û mantiqî ye. Têkiliya di
navbera ziman û ramanê de têkiliyeke xwezayî ye. Ziman û raman bingeha
jiyana mirovahiyê ne. Ev bingeh mirov ji zindiyên din cûda dike. Pênaseke
wiha ramanê jî hiltîne nava xwe û naverokeke kûr û berfireh pêşberê
me dike.
Pirseke mîna; “ziman li pêş e, yan
raman?“ ne rast û mantiqî ye. Ev dişibe bêmantiqiya „gelo mirîşk
ji hêkê derketiye, yan hêk ji mirîşkê?“ Lê dîsa jî mirovahî
hezaran salan bi pirsên wiha serê xwe êşandine. Çima? Jiber ku xwediyê
zanabûneke têr nebûn.
Mijareke girîng li vir derdikeve pêş
ku ev wiha ye: Ziman û raman dema ku bi hev re geş dibin û bi pêş
dikevin, bi xwe re daneheveke ber bi çav a zanînê jî derdixin holê. Ev dişibe
diravê ku di panqeyê de kom dibe û paşê dewlemendiyek derdixe holê.
Ziman têgîneke piralî û kûr e, ku meriv nikare bi çend gotinan binasîne.
Ew di nav pêvajoyeke berdewam a geşbûn
û guherînê de hebûnek e, bûyerek e, ku bi mirov re têkildar e. Pênasînên
mîna ziman aleta hev fêhmkirinê ye, aleta ragihandin û danzanînê ye,
dikarin bên dayîn. Ev pênasîn hemû rast in, lê kêm in. Yan jî heke ziman
nebaya, gelo jiyana grubî û civakî dê hebûya? Ev pirs jî rast e, lê
pirseke sist e, jibo bersiveke têr. Lewre di navbera gelek ajalan de jî,
pergalên mîna hev fêhmkirin, ragihandin û danzanînê hene. Mînak; çivîk,
mozehingiv, masî (bitaybet delfîn û balîna) welhasil mezin û biçûk hemû
ajal bi rêya deng, awaz û tevgerê sîstemeke teng û qerisî ya têgihîştin
û ragihandinê çêdikin. Wek tê zanîn hamû ajal bê „ziman“ wek grub û
komên biçûk dijîn. Mînak; meymûn, fîl, mozehingiv, morî ûwd.. Heta ji
vana mozehingiv û morî hem bi awayekî grub û kom dijîn û hem jî di
navbera wan de karparvekirineke şahana heye. Ev karparvekirinin bitaybet
pir pêşketî ye di navbera mozehingivan de. Dîsa lêkolînên zanistiyê
destnîşan dikin, ku di hinek ajalan de hisên wek; tirs, şabûn, bi
panîk ketin hene.
Em meriv jî carnan bi rêya dengek, gotinek
û heta bi awirek û pir caran jî em derfetên herî berfireh ên zimên bi kar
tînin û bi hev re dipeyvin, hevûdu serwext dikin, didin zanîn û radigihînin.
Ango livir hev serwextkirin, dazanîn û ragihandin, têr nake jibo danasîna têgîna
ziman.
Berê ku ez çend gotin liser ziman vebêjim,
dê di cîh de be, ku vê meteloka kurdî ya jêrîn bi bîr bînim:
“Dernakeve ji male
Hem
ciwan e, hem kal e
Geh
şûr e, geh mertal e
Hem
neyar e, hem heval e
Geh
şirîn e, geh tahl e
Hem
rastî ye, hem xeyal e”
Baş e, wekî wisa ye çi ye ziman?
Ziman têgîneke nepenî û bihêz e; mîna xwezaya mirov fireh, kûr û tije ye
bi raz û siran. Ku hêz û razên wî îro jî ji gelek aliyan ve nehatiye
şirovekirin. Mîna ku kûrahî û razên ramana mirov nehatibe şirovekirin.
Wekî wiha ye, ziman; bi ramanê re hevûdu temam dikin û hebûn û
dewlemendiya xwezaya mirovahiyê ne.
Em belkî bikarin kesekê/î hîç nepeyive,
yanê zimên hîç bi kar neyne û tenê birame, pir kêm hîs bikin, lê heta
nepeyive em dê nikaribin bizanin, ka ew çi dirame. Yan jî
em ê ji kesekê/î ku bê raman bipeyve ti teştek fêhm nekin, ji
bilî çend gotinên ku tên zanîn. Li
vir pêdivî ye em gotina Arîsto ya navdar: “Diramim, nexwe ez heme. “ wiha
sererast bikin: “Diramim û dipeyivim, nexwe ez mirov im.“
Ziman
çawa derket holê?
Mirovahî di destpêkê de hewl daye bi
dengan ramanên xwe bi lêv bike. Bi saya dengan tiştan bi hev dane zanîn.
Em dikarin vê destpêkê wek qonaxa dengan jî bi nav bikin. Ev di dîroka
mirovahiyê de qonaxa herî dirêj e. Berê ku ziman geş bibe û derkeve
holê mirov bi rêya dengan bi hev re têkildar bûne. Ev qonax di nav xwe de
dabeşê sê demên peresanê dibe: Deng, kîte û peyv. Berê ku ziman
biperese, mirovahî bi mîlyonan sal di nav vê qonaxê de bihoriye. Ev qonaxa
herî dirêj e di dîroka mirovahiyê de. Di van deman de; yanê berê û piştê
heyama kevir mirovan ji “bê ziman“ û “bê ramaniyê“ xwasma ji bê zanînê
gelek tirsiyane û êşiyane. Bi alîkariya deng û kîteyan heta ku hev fêhm
kirine, pir serên hev pelixandine, çavên hev derxistine û hev kuştine.
Avahiya hucreyên mejî û têlên deng yên
mirov, di pîleyeke geştirîn û cûda ye ji zindiyên din. Jiber vê sedemê
meriv kariye dengan bîne cem hev û ji dengan kîteyan bafirîne. Bi vê awayê
mirovê me çend mîlyon sal jiya ye. Paşê hêdî hêdî kîteyan aniye
cem hev û ji kit, cot û pir kîteyan, peyvan afirandiye. Deng çiqas ber bi kîte
û kîte jî ber bi peyvê ve peresiye, meriv hev baştir têgîhandine,
ragihandin hêsan bûye.
Li dawiya jiyana şikeftê, meriv êdî
kariye çend peyvan bîne cem hev û bi vê awayê pêş li ber zimên
vekiriye. Û meriv axiviye. Axiviye û afirandiye. Bi axaftinê re bi çend
peyvan di warê bilêvkirina mebest û ramanên xwe de jî, bi ser ketiye. Di vê
dema şikeftê de ku em jê re dikarin bêjin dema dawî ya nêçîrvaniyê
jî, bi pisporiya axaftinê re, his û pisporiya huner û çand ku ev pisporî
û his tenê di xwezaya mirov de hene, xwe li dîwarên şikeftan mîna cûrbecûr
wêne û fîgûrên tişt û ajalan biriqandiye. Mirovahî dema ku ji qonaxa
nêçîrvaniyê derbasê qonaxa çandiniyê dibe, (ku ji vê demê re neolîtîka
zû jî tê gotin) êdî dikare hevokên kurt û hêsan ji aliyê wateyê ve saz
bike. Têgîna ziman di vê demê de derdikeve holê.
Ji dema neolotîkê heta îro ku ev pêvajoyeke
10 - 15 hezar sal e, bi zimên re hemû çalakiyên mirovahiyê mîna hilberîn,
afirandin, keşif kirin û taybetmendiyên wê mîna zanîn, pisporî, huner,
çand ûwd.. jî, geşbûye û dibe. Ziman bûye kaniya peresan, geşbûn
û pêşveçûna van hemûyan û gîhandiye radeya îroyîn.
Mirovahî di rewşa îroyîn de jî hev
dukûje. Heta ji dema berya neolotîkê xirabtir qira hev tîne. Hev kuştina
berê ji bê zimaniyê, ya îroyîn jî jiber şaş bikaranîna wî ye.
Heke ziman tenê jibo berjewendiyên şexsî yan jî dewletî bê bikaranîn,
bêguman ew ê bibe çekekî ji çekên atomî û kîmyevî erjengtir. Dîsa
gotineke pêşiyên kurdan ku dibêje; „Zimanê mirov bela serê mirov
e.“ rastî û encamên hilşîner ên şaş bikaranîna zimên tîne
bîra mihrov.
Em dikarin peresana zimên ji deng heta
hevokê bi pîramîda jêrîn nîşan bidin:
deng
A
Q
W
X
kîteyên du deng;
av ax bi
gotin
li di cî çi çû
kîteyên sê deng;
çûk
fir hat
mal ser
sar dar
gotinên du kîte
kevir hesin xanî masî morî meriv zarok
gotinên pir kîte
kevirê reş diya min birayê te merivê baş masiyê spî
hevokên du
gotin
roj derket kevir şikest çûk difire zarok hat ez çûm
hevok
hevokên pir gotin
D I D E S T P Ê K Ê D E D E N G H E B Û !
Wek li pîramîta jorîn jî tê dîtin, ji
dengê heta hevokê pêvajoyeke bi çend mîlyon salan a dîroka mirovahiyê
heye. qonaxên deng, kîte û gotinê hîn ne pêvajoyeke tam a zimên e. Ev
qonax dikevin nav pêvajoya têgihîştin û ragihandinê. Pêvajoya ziman jî,
êncax birêzkirina peyvan a di nav hevokê de, yanê bi hevoksaziyê dest pê
kiriye.
Mînak di zimanê kurdî de peyva derya tiştekî,
hebûneke berbiçav bi nav dike û tîne bîra mirov. Bi saya vê peyvê ku ji pênc
deng; d - e - r - y - a û ji
dû kîteyan; der - ya pêk hatiye, em ava ku jiyan dide cîhanê û ji 3/2ê cîhanê
derya ye fêhm dikin. Dema ku deng û kîteyên deryayê li pey hev rêz dibin
û wek peyvek (sînyalek) digihîje guhên me, em dûr yan jî nêzîkê wê bin,
jiber ku em di derbarê vê hebûnê de xwedî aghî ne, hema teybetmendiyên wê
wek reng, firehî, kurahî ûwd... têdigihîjin. Ev peyv jibo kesekê/î ku
kurdî nizane re bê wate ye. Jiber ku ev tişt ev hebûn di zimanên din de
bi cûrbecûr deng, kîte û peyvan, yan jî nêzîkê hev hatiye binavkirin.
Wek; bi îngilizî sea, bi almanî Meer, bi erebî behir ûwd..
Heke em pêş û paş qertafên mîna; a ê
an ên
ek eke ekê,
daçekên mîna li bi
di ji
de ve re ûwd...
li peyva „deryayê“ zêde bikin, dê wateyên din lê bar bibin.
Mînak:
derya(y)a
derya(y)ê
derya(y)an
derya(y)ên
derya(y)ek
derya(y)eke
li derya(y)a
di derya(y)ê de
bi derya(y)ê re
ji derya(y)ê ve
ûwd...
Vêca ev peyv bi van qertaf û daçekan re
peyvên din jî (wek; navdêr, rengdêr, lêker ûwd..) bigre ji peyvê ber bi
axiftinê ve tevgerek dest pê dike. Wate bi hevoksaziyê re ji hev cûda, kûr
û fireh dibe. Pêş li ber ramaneke bê sînor vedibe.
Mînak;
deryaya bakûr
li ser deryayê
keştiyên li ser deryayê
ji deryayan
deryayên raz
meriv û deryayek
deryayeke kûr û bê binî
reng li deryaya bakûr
masiyên di deryayê de
Xweza bi deryayê re hejiya.
Erd ji deryayê ve naxûye.
Ew ji wan deryayan hatin.
Bi tofanê re hişiyar bûn, deryayên raz..
ûwd...
Bi rêzkirina peyvan re hevokên hêsan saz
dibin û herwiha tevgereke bilez dest pê dike di pêvajoya axaftinê de. Bi kûrbûna
ramanê re hevokên alîkar zêde dibin di avaftinê de û bi vê awayî ziman
digîje cewhwra xwe ya xweşik û qayîşokî.
Mînak:
Piştê tofanê derya aram bû, bi arambûna
deryayê re
mêzîna cîhanê xwe careke din saz kir û
jiyan ji erdê bijiqî.
Li vir li gor kûrahiya raman û zanabûna
me pêvajoya hêza zimên a bê sînor dest pê dike. Wek di van mînakan de jî
tê dîtin, axaftin bi hevokên hêsan dest pê kiriye, bi hilberîn û lêzêdekirina
hevokên alîkar re, ziman guherîn û tevgereke berdewam qezenç kiriye. Ziman
bi malbat û grubên dewlemend û ji hev cûda nivş bi nivş xwe gîhandiye
roja îroyîn. Ew îro jî bi geşbûn û guherînê re diherike pêşerojê.
N. Chomsky pêvajoya îroyîn a zimên wek pêvajoya
zimanê hilberînî bi nav dike.
Zarokekî ku nû ji dayîk dibe piştê
şeş mehan reaksiyonên xwe bi kîteyên wek;
bi xi
xe bi lêv dike
wek pêşiyên xwe yên bi deh hezar salan.
Piştê van kîteyan zarok bi gotinên
dayê mama
bavo kaka
ûwd.. kes û tiştan ji
hev cûda dike. Bi jiyê birêveçûyînê re gencîneya peyv a zarokê bi lez
berfireh dibe. Di nava demeke kin a 6 - 7 salan de zarok dikare bi hêsanî
zimanê dê bipeyve.
Çima? Lewre zarok ezmûn û daneheva ziman
a bi deh hezar salan di malbat û
civaka xwe de hazir dibîne. Wek pereyê komkirî û amade yê di panqeyê de ku
meriv dikişîne û xerc dike. Zarok yan jî ciwan di pêvajoya dibistanê
de zimanên neteweyên din jî di nav 4 - 5 salan de hîn dibe. Carnan sê - çar
ziman bi hev re. Hemû tişt amade ye. Dibistan, pirtûk, materyalên
xwendinê, mamoste, rêbazên perwerdeyê, her tişt heye û amade ye.
Pirsgirêk tenê çûyîna nav pêvajoya hînbûnê ye. Xwendekar dikare ligor pîleya
têgihîştina xwe heft zimanan hîn bibe, di nav pêvajoya dibistanê de. Pêvajoya
hînbûna zimanê biyanî, jibo kesên ku di nav civakên din de keysa jiyanê
dibînin, bileztir û hêsantir e.
Ji aliyên çavkaniyên zanistî ve hebûna
6500 cûrbecûr ziman ku nîvê wan ji ber sedemên cûda ji holê rabûye, li cîhanê
hatiye destnîşankirin. Ji yek dengiyê 6500 cûrbecûr ziman! Ev encameke
şahane ya hevpariya mirovahiyê ye. 6500 ziman, di heman demê de ewqas
raman û bawerî ye jî.
Pirtûka pîroz Încîl a xiristiyaniyê dibêje:
“Di destpêkê de peyv hebû.“ Heçku di destpêkê de deng hebû. Piştê
dengê kîte, êncax piştê kîteyê peyv(gotin) hebû.. Dîroka zimên jî
piştê peyvê dest pê dike, digihîje roja îroyîn û ji vir jî
diherike pêşeroje. Hema mîna tevger, pêşveçûn û mêzîna
gerdûnê. Tevger û pêşveçûna gerdûnê di nav ziman û ramanê mirov
de jî heye. Jixwe jiber vê yekê ye, ku mirov her tim di nav liv, tevger û lêgerînê
de ye. Ev taybetmendî hîştiye ku mirov bûye endameke bijare
ya xwezayê. Û helbet wê ji zindiyên din jî cûda kiriye.
Mirov
çawa û jibo çi şikil da dengan?
Em dîsa vegerin ser merivê şikevtê:
Di wê demê de ku ziman hîn pêk nehatibû, fîgûrên cûrbecûr ajalan, wêneyên
tîr û kevirên hilûkirî ku dişibiyan kêrê, liser dîwarên şikevtê
hatibûn xêzkirin. Mirov wan wêneyan ne jibo ramana hunerî, lê berevacî
jiber ku kîte û gotin têr nedikirin, xêz kiribûn, daku bi rêya wan wêneyan
ji hev re hin tiştan bibêjin û hev serwext bikin. Wek di van wêneyên
şikevtan ku pir caran di pirtûkên dîrokî de tên dîtin, mijar piranî
liser niçîrvaniyê ne. Wêneyekî gakoviyê, yan jî pezkoviyê û li cem wî
fîgûrê mirovekî; bi vê mirov xwestiye bibêje: “Diçim nêçîrê.“
yan jî “Li nêçîrê me.“ Wêneyê
gakoviyekî ku bi tîrê hatiye kuştin, dikare wateya; „li nêçîrê bi
ser ketim“ bide. Yan jî wêneyên şêr, fîl û bîzonî ku li derûdorên
wan fîgûrên merivên dirêjkirî hatine xêzkirin, dikare wateya; “meriv ji
aliyê ajalê ve hat kuştin“ bide. Û meriv dikare mînakan lê zêde
bike.
Merivê wê demê bi van wêne û fîgûran
hem bingeha alfabeya îroyîn daniye û hem jî bê hemdê xwe yekemîn ezmûnên
hunera wêne pêk aniye.
Ev ezmûna mirov sift bûye di nav pêvajoyê
de. Bi geşbûna zimên re kîte û gotin bi cûrbecûr sembolan liser parçeyên
kîl û keviran, bi bizmaran hatine nîvîsandin û bi vê awayî ew nîvîsên
bizmarî, ku em dinasin derketine holê. Ev şoreşa yekemîn û şahane,
ango kişfkirina nivîsê wek em dizanin, 5000 sal BZ.ê ji aliyê Sûmeran
ve li Mezopotamyayê pêk hatiye. Ev salan di heman demê de dawiya pêvajoya
neolotîkê û destpêka pêvajoya damazirandina bajarên biçûk in. Bi kişifkirina
nivîsê re bingehên şaristaniya îroyîn a geşkirî û dewlemend
hatiye avêtin. Kişifkirina nivîsê, yekemîn şaristanî, cûdabûn
û ji hev veqetîna zimên, piştê salên 5000 BZ.ê bûye sedema peydabûna
cûrbecûr şaristaniyan wek; Hindistan - Çîn, Misir, Înka - Aztek.. Nivîsên
bizmarî yên ji hev cûda yan jî nêzîkê hev, di van şaristaniyan de
hatine bikaranîn. Pêvajoya ziman, piştê peydabûna şaristaniyan di
nav geşbûn û pêşdeçûneke wisa de ye ku nayê zaptûreptkirin. Bi
zimanê axaftinê re, zimanê nivîskî jî bilez geş dibe.
Ji van şaristaniyên navborî, gelek çavkanî
û bermayî xwe gîhandine roja îroyîn. Bi nîvîsên bizmarî re, her deng, kîte
yan jî gotinek bi sembol yan jî tîpek hatiye nîşandan. Bi vê pêvajoyê
re yekemîn alfabeyên mirovahiyê yek û yek derdikevin holê. Alfabeyên herî
kevn dîsa li Mezopotamyayê hatine destnîşankirin, mîna; sûmerî (demên
dawî), asûrî, medî, persî, aramî, îbranî ûwd... Piştê van
alfabeyan li Afrîkayê alfabeyên misrî, li Asyayê yên çînî û hîndî
derketine holê. Piştê van pêvajoyan
çend hezar sal şûn ve li Ewropayê alfabeya grekî (ya kevn) û paşê
roma - latînî derketine holê. Alfabeyên her herêmê bi sembolên nêzîkê
hev hatine xêzkirin û hinek dişibin hev. Mînak nêzîkiya tîpên
alfabeyên aramî - îbrî - erebî, nêzîkiya çînî - japonî, yan jî grekî
- latînî ûwd.. Ligor cûdabûna
dengan li parzemînan, cûdabûna tîpan jî derketine holê, Mînak tîpên
latînî A B
C ûwd... bi erbî û çînî
bi sembol û tîpên ji hev gelek cûda hatine nivîsandin. Bi sembol û tîpan
şikildayîna dengan giştî bi geşbûna zimên re têkildar e. Tîp
û alfabe ji pêdiviya mirov a pêşdabirina jiyana civakî û ji daku
bikare ramanê xwe zûtir û hêsantir bibêje derçûye. Derçûna alfabeyê
encamek e ji geşbûna zimanê axaftinê. Bi gotineke din tîp û alfabe
awaya geşbûyî ya zimên e.
Ziman, alfabe û nivîs destpêk û bingeha
hemû zanistiyan in. Ziman dayika hemû zanistiyan e.
Ew neba matematîk, felsefe, bijîşk, fizîk, kîmya, sosyolojî,
genetîk, dîrok ûwd... dê derneketibana holê. Dayîka zanistiyê; ziman e. Zanstiya ziman biqasî ku em nikaribin texmîn bikin, xwediyê
taybetiyên kûr e û heta bi nepeniyan tije ye.
Ziman; axaftina raman, giyan, hest, liv, tevger, reaksyon û heta xewnên
me ye. Zimên em in. Ziman mirov e.
Çima
pêdivî bi ziman heye?
Jiber ku bê ziman nabe. Em merivekî ku
bitenê serê xwe li gravekî xalî dijî, bînin bîra xwe. Yan jî çîroka
zarokê hindî ku ew li daristanên Hindistanê winda bûbû û piştê çand
salan dema ku hate dîtin, tenê dikaribû dengên gûr û meymûnan derbixe.
Merivê li girava xalî, heke rastê kesekî/ê din neye, di nav grubeke meriv
de nejî, yan jî wek Robenson Creuse seyekî wî jî tinebe, dê çi bibe? Bi
îhtîmala herî xirab dê dîn bibe. Ew dê hêdî hêdî taybetiyên xwe yên
mirovahîyê winda bike û bimre biçe! Jibo zindiyek çawa ku di nava çeşîdê
xwe de divêtiya wî/wê ya jiyanê hebe, jibo meriv bêhtêr divêtî ye, ku di
nava çeşîd û gruba xwe de bijî. Ev divêtî yasa û mêzîna xwezayê
ye.
Wek li jorê jî min dest nîşan kiribû,
têlên deng û hucreyên mejî yên mirov ji zîndiyên din geştir û cûdatir
e. Mirov ku xwediyê vê taybetmendiyê ye, di nava pêvajoya deng - ziman -
ramanê de kariye jiyaneke civakî ya pir cûda û taybet bafirîne. Ev hêza
afirîner a mirov, xwe wek pêdiviya ziman û raman deraniye holê. Biqasê mêzîna
hêza afirandin, geşkirin û pêşdabirin a mirov, heza wê ya ziman û
ramanê jî zêde bûye. Berevaciya vê jî, rast e.
Bi kurtasî hêzên afirandin, ziman, raman,
hilberîn, geşkirin û pêşdabirin, di nava hev de û bi hev re geş
dibin û ev taybetmendî tenê jibo mirov derbasbar in. Dîsa ev taybetî divêtiyên
hebûna çeşîdê mirov in. Jiber vê yekê ziman ji pêdiviyeyke bêhtir,
divêtiyeke jî... Em kêliyek bifikirin, ku merivek yan jî civatek van
taybetiyên xwe winda kiribe. Gelo dê rewşeke çawa derkeve holê? Mîsoger
e, ku ne mirov yan jî civatek, dê çeşîdeke zindiyê din derkeve pêşberê
me.
Jiyana civakî çiqas geşbûye û ji
hev cûda bûye, ewqas jî parvekirina kar a di navbera mirovan de zêde bûye.
Pîşe ji hev veqetiyane, rêxistin û saziyên civakî mîna eşîret,
mîrnişîn, qiraltî, demokrasî, dewlet, şirketên navneteweyî, kartêl
ûwd.. Bi hezar awayan derketine holê, ku em li vir nikarin bijimêrin. Aliyên
hest û estetîk ên mirov kûr bûne û ev yek xwe di herêma hunerên şêwekariyê
de bi awayên wêne, muzîk, peyker û wekî din nîşan dane. Ev rêxistin,
sazî, huner û zanistiyên ku navên wan li jor borîn, her yek zimanekî wan
ê taybet jî çêbûye. Hemû tişt û herêmên ku bi mirov re têkildar
e, pêdiviyên wan ên bi ziman re mîsoger û jêneger e. Bi aliyê civakiya jêneger
a mirov re, aliyekî wê yê ferdî jî heye. Meriv hem endamekî civakê ye û
hem jî di nav civakê de ferdekî azad e. Jiber vê yekê jî, ziman, raman û
pisporiyeke cûda û taybet a mirovî heye. Di derbarê muzîkê de dikare têkilî,
hewes û hindik be jî zanabûnek mirov hebe. Lê her mirov ne muzîkvan e. Her
muzîkvan nikare heman notayê di heman xweşikiyê de lêxe. Û hîn bi
hezaran mînakên wiha...
Her merivê ku bi heman zimanê dê dipeyve,
raman û pisporiyeke axaftina wê/wî ya
cûda heye. Her zanistî, her pîşe di nav heman neteweyê de, heman zimanê
bi kar bîbin jî, her yek ji wan zimanekî wê/wî ya taybet heye. Heke liser
mijara Biharê em malxebatek bidin
xwendekarên heman polê, ev xwendekarine bi heman zimanê bipeyvin jî, ew dê
bersivên pir ji hev cûda bidin. Raman,
hest û reaksiyonên du birayên ji heman malbatê ne mîna hev in, herçiqas bi
heman zimanê dê bipeyvin jî, bikaranîna gotinan ên di nav axaftinê de ji
hev cûda cûda ne.
Li vir dê ne nepixe heke em bêjin li cîhanê
çiqas kes hebe, ewqas jî ziman heye! Ziman kaniyeke bê binî û bê sînor e.
Pêdiviya zimên ji vê kaniyê dizê. Kurtasiya gotinê, ziman û raman motora
jiyana takekesî û civakiyê ye. Pêşveçûna mirovahî û civakî hêz û
enerjiya xwe ji vê motorê werdigre.
Girîngiya
zimên çi ye?
Pêdivî, di heman demê de girîngî ye jî.
Heke pêdiviya me bi tiştekî, bi hebûniyeke nebe, ew tişt, ew hebûnî
dê jibo me ne girîng be. Hewa, av û roj jibo zîndiyan jiber ku pêdiviyên jêneger
in, girîng in. Ev sê tişt li planetên din wek; Mars, Wenûs, Uranûs,
jiber ku zindî nînin, ne pêdivî ne. Girîngiya hewa, av û rojê li van
planetan tineye. Girîngiya zimên jî, hinek dişibe vê mînakê. Ziman
jibo jiyana mirovahiyê jiber ku pêdiviyeke jêneger e, girîng e, di heman
giraniyê de girîngiyeke jêneger e. Jibo jiyana geşbûyî ya îroyîn, em
deyndarê ziman û pêvajoyên wî ne. Me bi kurtî van pêvajoyan li jor bi lêv
kiribûn.
Gelo ziman nebaya meriv dikaribû xwe bigîhanda
jiyana civakî ya îroyîn? Na! Bi saya ziman meriv raman, hest, zanabûn û ezmûnên
xwe nivş bi nivş dewrê hev kirine. Heke hêz û girîngiya ziman
nebaya, zenistiyên navborî dê derneketana holê. Bêhtir, ziman nebaya
dibistan, sîstemên perwerdeyê, dewlet, zagon, huner û çiqas sazî û partiyên
ku hene dê nebana. Dîsa ziman nebaya, me yê çawa êş, evîn, hêvî û
daxwazên xwe bigota? Bi muzîk, wêne, helbes û hunerên şêwekariyê? Ev
jixwe ziman bi xwe ne. Hem jî awayên herî geşkirî, zirav, kûr, estetîk
û xweşik yên zimên in. Jibo girîngiya zimên hîn baştir bê fêhmkirin,
dê têr bike ku awirek bê dayîn liser geşbûnên bi lez yên teknîkî yên
îroyîn. Pergalên telemînîkasyon yên geşkirî, înternet, têlefonên
dest, peyk, xebatên fezayî ûwd.. ûwd.. hemû encamên geşbûna raman û
zimên e. Jibo ku em kesekî/ ê jiber sedemek nikaribe bipeyve û xwe îfade
bike; fêhm bikin, em pir caran pirsek wiha jê dikin: „Çi bû, zimanê te
hat girêdan?„ Bi vê pirsê em
dixwezin ji wî/ê kesê re bêjin; „heke tu nepeyvî, ez ê nikaribim te fêhm
bikim û alîkariya te bikim.“ Ziman nebe, têkilî jî çênabe. Heke têkilî
çênebe elementên din jî, (raman, têgihîştin, çalakî - praktîk,
encam ûwd..) nikarin biqewimin. Li vir jî girîngî bê gengeşî li holê
ye. Dema em behsa girîngiya ziman dikin, di heman demê de girîngiya ramanê jî
bi lêv dibe. Ziman û raman yekîneyekî ye ku hev û du temam dike. Ev rastî
tenê taybetiyeke genetîkî ya mirovahiyê ye.
Çima
ziman ji hev cûda bûne?
Taybetiyeke pir cûda ya mirov ji zindiyên
din heye, ku dikare li her derê cîhanê bijî û adapte bibe.
Jiber ku meriv hertim di nava lêgerînekê de ye û dixweze jiyanê hîn
hêsan, biwate û xwşiktir bike, li hemû parzemînên cîhanê belav bûye.
Mirov bi têra xwe cîhanê keşif
kiriye û vêca wek tê zanîn berê xwe daye planetên din û dest bi serûwena
rêwîtiyeke din kiriye.
Mirov bi zanatî û bi xwesteka xwe zimên
wek grub ji hev veneqetandiye. Berevacî taybetiyên lêgerîn û belavbûyîna
mirov, bi xwe re ji hev veqetîn û cûdabûna zimên jî deraniye holê.
Wek tê zanîn mirov bi zimanên ji hev cûda li her parzemîn û welatê
dipeyve. Eşîr û netewe ligor zimanê ku bi kar tînin, tên binavkirin.
Berê li her welat û parzemînê zimanên qebîle û eşîran hebûn, ku
piraniya wan zimanan nêzîkê hev bûn. Mîna
zimanên qebîle û eşîrên Afrîka, Amerîka û Awûstralyayê. (Îro
piraniya wan ji holê rabûbin jî, ew ziman hebûn.) Bi geşbûn û pêşdaçûna
jiyana civakî re, qebîle û eşîr gîhane hev û wek netewe ji hev
veqetiyan û derketin holê. Gelek neteweyên ku zimanê wan xismê hev in, ji
heman malbatê ne, wek tê zanîn zimanê wan bi navên cûda tên nasîn. Mîna
kurdî - farisî - afganî, almanî - îngilizî - frensî, çînî - tîbetî
ûwd.. Ji kesên ku bi van zimanan dipeyvin re; kurd - faris - afgan, alman - îngilîz
- frensiz, çînî - tîbetî û ji welatên wan re jî; Kurdistan, Afganistan,
Almanya, Îngilîstan, Frensa, Çîn, Tîbet ûwd.. ûwd. tê gotin. Li vir her
kes û welat ligor zimanê xwe hatiye binavkirin. Zimanên li ser cîhanê ne
ligor navên xwe, lê ji aliyê awe û naverokê ve ji hev veqetiya ne, li gor pîleya
xismatiyê ji hev cûda bûne.
Zimanzanistî, ji aliyê awayê ve zimên li
ser sê beşan vediqetîne:
A) Zimanên tewangbar
B) Zimanên pêwendîdar (pevgirêdayî)
C) Zimanên sade
Helbet her beş jî di nav xwe de bi çend
şaxan ji hev vediqete. Em dê li vir tenê li ser beşan rawestin.
A) Zimanên
tewangbar: Tîpên dengdêr ên lêkerên vê beşê, di dema kişandina lêkerê, di demên borî de diguhere û
dengekî din digre. Mînak; almanî
lêkera trinken, (kurdî: vexwarin) di rewşa dema boriya têdeyî de pêşqertafa
ge hiltîne û dengdêra i diguhere
dibe u: getrungen (vexwar), di rewşa d. boriya dudar de pêşqertafa ge
dikeve û dengdêra i diguhere dibe a: trank (vexwariye) ûwd.. Zimanên
tewangbar, zimanên zayendî ne. Peyv ligora mê, nêr yan jî netariyê ditewe.
Di hevokên kurdî de heke lêker dema borî û gerneguhêz be; cînavkên xwerû,
gerguhêz be; cînavkên tewandî digre. Mînak:
Ez çûm.
Min kevir avêt.
ûwd..
Dîsa di kurdî de peyv veqetandekê bigre
navdêr û lêkeran ligor zayendê ditewîne.
Mînak:
Pirtûka Zînê
odeya razanê ûwd...
Zayend di hin zimanên vê beşê de bi
artîkelan hatine destnîşankirin. Di almanî de zayenda mê;
die, zayenda nêr; der
û zayenda netar; das e.
Mînak:
die Mutter
dê
der Vater
bav
das Kind
zarok ûwd...
Di zimanên tewangbar de hîn gelek taybetiyên
wek, yan jî nêzîkê hev hene. Malbata zimanên Îndo - Ewropî
û malbata zimanên Samî di vê bêşê de cîh digrin.
B) Zimanên
pêwendîdar (pevgirêdayî): Dengdêr naguherin. Di kişandina lêkeran
de jî rewşa cînavkan naguhere. Zayend di vê beşê de tineye. Peyv
bi hev re tên girêdan. Malbata Ural - Altay di nav vê beşê de ye.
C) Zimanên
sade: Zimanên vê beşê qertafan nagrin û natewin. Heke gotinek ji
hev cûda bê kirpandin, dê wateyên ji hev pir cûda bide. Mînaka herî balkêş
çînî ye di vê beşê de. Bi çînî gotina
“wo şiye„
(nivîsandin) hîç neguhere û ji
hev cûda bê kirpandin, dikare hemû demên lêkerê bikşîne, mîna;
dinivîsim, nivîsand, binivîsim ûwd..
Di alfabeya çînî de teybetiyek heye, ku her tîp, her şikil ne dengî lê
gotinê nîşan dide.
Zimanên ku ji aliyê awa û naverokê ve (rêziman,
deng û hevoksazî) mîna yan jî nêzîkê hev in, ji heman malbatê ne û
xisim in.
Li vir em ji aliyê dengsaziyê ve mînakeke
biçûk bidin:
kurdî
farisî almanî
îngilizî
bira birader Bruder brother
ûwd..
Zimanzanî, zimanên cîhanê li heft
malbatan (gruban) vediqetîne:
I)
Malbata Zimanên Îndo- Ewropî
II)
Malbata Zimanên Samî
III)
Malbata Zimanên Çînî
IV) Malbata Zimanên Amerîkaya Latînî
V)
Malbata Zimanên Bantu
VI)
Malbata Zimanên Ural - Altay
VII)
Malbata Zimanên Rojhilatê Asya û Awustralyayê
I) MALBATA ZIMANÊN ÎNDO - EWROPÎ
1. Beşa Îranî
2. Beşa Hîndî
3. Beşa Germenî
şaxê kurdî
şaxê hindî
şaxê almanî
şaxê farsiya kevn
şaxê bengalî
şaxê îngilizî
şaxê farisiya nû
şaxê bharî
şaxê îsveçî
şaxê afganî
şaxê pencabî
şaxê
norvecî
şaxê belûcî
şaxê urdûyî
şaxê
denmarkî
şaxê asamî
şaxê flemenî
şaxê seylanî
şaxê
bretonî
şaxê keşmîrî
şaxê îrceyî
şaxê sindiyî
şaxê îslandî
4. Beşa Latîn-Romen
5. Beşa Slav
6. Beşa Baltik
şaxê latînî
şaxê rusî
şaxê letonî
şaxê frensî
şaxê ukranî
şaxê lîtvanî
şaxê îtalî
şaxê lehî
şaxê îspanî
şaxê çekî
7. Beşa Grek
şaxê katalonî
şaxê slovakî
şaxê grekî
şaxê portekîzî
şaxê xirvatî
8. Beşa Arnawud
şaxê romenî
şaxê sirbî
şaxê arnawudî
şaxê bulgarî
9. Beşa Bask
şaxê mekedonî
şaxê baskî
şaxê boşnakî
II) MALBATA
ZIMANÊN SAMÎ
Ji çar beşên sereke pêk tê:
1. beşa erebî
2. beşa akadî
3. beşa asurî - suryanî
4. beşa îbrî
III) MALBATA
ZIMANÊN ÇÎNÎ
Ji sê beşên sereke pêk tê:
1. beşa çînî
2. beşa tîbetî
3. beşa japonî
IV) MALBATA ZIMANÊN AMERÎKAYA
LATÎNÎ
Hemû zimanên qebîle û eşîrên çermesorikên
kevn di nav vê malbatê de ne. Ev ziman îro ji holê rabûne, îspanyolî û
îngilizî li şûna wan tê bikaranîn.
V) MALBATA
ZIMANÊN BANTÛ
Hemû zimanên qebîle û eşîrên ku
li navend û başûrê Afrîkayê dijîn, di vê beşê de cîh digrin.
Piraniya van zimanan jî hêdî hêdî ji holê radibe.
VI) MALBATA
ZIMANÊN URAL - ALTAY
1. Beşa Ural
şaxê fînî
şaxê macarî
şaxê permeyî
2. Beşa
Altay
şaxê moxulî
şaxê mançûrî
şaxê tirkî
şaxê azerî
VII) MALBATA
ZIMANÊN ROJHILATÊ ASYA Û
AWUSTRALYAYÊ
Zimanên girava Endonezya û gravên
rojhilatê Asyayê û zimanên qebîle û eşîrên Awustralyayê di vê beşê
de cîh digrin. Praniya van zimanan jî, îro ji holê rabûne û cîhên xwe
dane zimanê îngilizî.
Zimanekî giştî hebaya, dê baştir
nebaya? Heke heba, dê encamên çawa bida?
Ji aliyê pratîkî ve belê. Zimanekî giştî
heba belkî dê baştir ba. Qenebe karên jihev wergerandina zimanan çênedibûn.
Dîsa meriv jibo hînbûna zimanekî nû, yan jî jibo ji zimanek wergera
zimanekî din dem xerc nedikir. Ji aliyê pratîkî ve hemû merivên li ser rûyê
erdê dê zûtir hev fêhm bikirana. Ger ji van aliyan de bê nirxandin, meriv
dikare bêje: “Zimanekî giştî heba dê baştir ba.“
Jixwe ev zimanê giştî, îro bi pêşveçûna
zanistî û teknîkê re pêk hatiye jî. Wek îngilizî. Jiber ku zanistî,
teknîk û sinayî herî zêde bi vî zimanê pêk tê, îngilizî îro herî zêde
û berfireh tê bikaranîn li cîhanê. Merivekî ji Japonyayê heta yekî ji
Afrîkayê li hemû parzemînan kesên ku îngilizî dizanin, dikarin bi hêsanî
bi hev re bipeyvin û hev fêhm bikin. Ev rewş bi qasî îngilizî berfireh
nebe jî, jibo îspanyolî û frensî jî derbas bar e. Bilî vê berfirehbûn
û bandorbûna zimanek bi tûndî xwe dispêre polîtikaya mêhtingerî û
dagirkeriyê. Bi qasî firehbûna sînorên mêhtingeriya îngilîztanê, yan jî
yên îspanya û frensayê, zimanên îngilîzî, îspanyolê û frensî, ewqas
ber fireh bûn. Yanê her dewleta mêhtinger
biqasî sînorên dagirkirina xwe karîne sînorên zimanên xwe jî berfireh û
belav bikin.
Bi alîkariya teknîka komputerê ku îro
gelek pêşda çûye, zimanên sereke dikarin gelek bi hêsanî ji hev
wergerin. Nivîseke bi îngilizî ku li kompûterê bar bibe, dikare di heman
demê de wergere frensî û almaniyê jî, hem zêde dem jî nagre. Lê bi
awayeke elektronîk. Li kompûterê çi nivîs, bi çi zimanê hatibe barkirin,
ew nivîs di nav qalibên diyar de bi awayeke fêhmbar werdigere zimanekî din.
Helbet ev tenê zimanekî wergerandî ye. Yanê li vir kûrahî û berfirehiya
raman û axaftinê nîne. Ev werger, pisporiya mejiyê mirov e, ku bi kompûterê
dide kirin. Jiber vê yekê jî, zimanekî elektronîk e. Mîna makîneyên
elektronîk ên deng ên din.
Hin avantajên bikaranîna zimanekî giştî
hene, jibo ku meriv bikaribe zanabûnan bi hev biguherîne û bêyî ku zêde
dem winda bike, ji pêşveçûnên teknîkî sûd werbigre. Lê heman
avantaj di warê deng raman û afirandinê de nînin. Mînak; kurdekî/ê ku
zimanê wê/wî yê dê kurdî ye, pir baş bikaribe bi îngilizî, almanî
yan jî frensî bipeyve, heta ku têkiliyên xwe bi temamî ji malbat û civata
xwe neqetîne, wê nikaribe xwe bi van zimanan mîna îngilîz, alman yan jî
frensizekî îfade bike. Dîsa wê nikaribe hemen dengan bi heman tonên wan
zimanan derxwe. Di cîheke peyvê de wê xwe bide dest. Ev rewş jibo îngilîz,
alman û frensizekî ku bi kurdî dizane jî, wisa ye. Mînak; jibo kurdek
derxistina tonên dengên almanî; w
(fao), j (yot), x (iks) dê dijwar be. Herwiha jibo almanek jî derxistina tonên
dengên kurdî mîna; w (we) x
(xe) j (je) dê dijwar be ûwd...
Heke yekî/e biyanî van dengên kurdî derbixe jî, helbet wê ne di xwezaya
tonên dengên kurdî de bin.
„Hebûna zimanekî giştî“ wê rola
ramanê jî teng û sivik bike. Ji aliyê ramanê ve dê dezavantajeke mezin û
giran derbixe holê. Kurdek dikare hest û ramanên xwe herî baş bi zimanê
xwe ya dê bi lêv bike. Almanek bi almanî, îngilizek bi îngilîzî,
frensizek bi frensî ûwd.. Nivîs, roman û xwesma helbestên ku ji zimanek
werdigerin zimanekî din, ji wate, raman, naverok û xwesma ji çêja xwe pir tişt
winda dikin. Romana romannivîsek yan jî helbesta helbestvanek kurd, ji aliyê
wergereke/î pir baş ve wergere zimaneke din, dîsa jî wê negihîje çêj
û kurahiya ramana kurdî. Em wek mînak van helbestên jêrîn ji Dîwana Melayê
Cizirî wergerînin zimanekî din, gelo wê çiqas wate û çêja xwe ya kurdî
bide?
“Muxbeçeyên meyfiroş, her seherê tên
sema
Badexuran noşî noş, mane li dorê
cema
Can û dilê min ew e, horîweşa min ew
e
Padişahê min ew e, ez li derê wê
geda
Yarê ku dî em geda, destî bi destê me da
Em bi semayê birin, reqs û sema jî we ma
Bade me noşî ji dest, çûme ji xwe
mame mest
Dilop bi derya giha, derya bi wekî xwe ma
...“
Hemû ziman berhemên mirovahiyê ne,
dewlemendiya jiyana civakiyê ne. Helîn û windabûneke ji zimanên cîhanê,
ez dişibînim stêrkek ku ji ezmên bikeve, yan jî gulek di baxçeyeke
rengîn de biçilmise. Ezmanekî ku stêrk lê nebiriqin, yan jî tekûtûk biçûrisin,
dê tengaviyê bide û bêhna me teng bike. Lê ezmanek ku stêrk lê bibiriqin,
dê heyecanê bide û meraqa me hişyar bike. Hez û hisên ku em ji baxçeyek
tê de hezar gul vedibin û ji yê ku tê de tenê gulên bi rengê zer vedibin,
hiltînin ji hev gelek cûda ne.
Em dikarin li vir encameke wiha derînin:
Zimanekî giştî heke zimanekî din nehelîne û ji holê raneke bi feyde
ye, heta jiber ku bi berfirehî tê bikaranîn pêwîst e jî. Lê ev zimanê giştî
heke bi zorê yan jî bi hîkariya xwe zimanên din hêdî hêdî asîmîle bike
û ji holê rake, dê encamên sûdwer nede. Jiber ku bi jiholêrabûna zimên
re, cûdahiya raman, kesayetî û dewlemendiya axaftinê jî dê ji holê rabe.
Axaftina bi zimanekî, dê bişibe hemû kesên ku kincê ji heman rengê li
xwe kiribin. Ev jî wê wêneyeke mat derxîne pêş berê me.
Zimanên cikavên ku dewlet û yekîtiya xwe
ya neteweyî saz kirine, heta ku dewleta wan nehilşe û yekîtiya wan parçe
nebe, zimanê wan jî, (zimanên din hîn bibin jî) nahele û ji holê ranabe.
Li jor me gotibû ku li cîhanê 6500 ziman
hene û nîvê wan îro ji holê rabûne.
Zimanên ku ji holê rabûne, yên civatên
ku nekarîne dewlet saz bikin, yan jî saz kirine, lê nekarîne biparêzin bûn.
Hîn çend sal berê îngilîzî zimanekî
ewqas berfieh nebû. Îngilîzan piştê
îspanyoliyan ku parzemîna Amerîkayê dagir kirin û li pey damezirandina
Dewletên Yekgirtî yên Amerîka,
zimanê îngilîzî ji Afrîkayê heta Hindistanê û ji wir jî heta
Awusturalyayê belav û berfireh bû. Beriya Biscmark yekîtiyeke rast û durust
a ziman tine bû li Almanyayê. Bi Bisckmark re pêkhatina yekîtiya neteweyî
li Almanyayê zimanê almanî jî hilda nav ewleyiyê. Bi pêşketina
dewleta Almanyayê re, zimanê almanî jî bû zimanekî bihêz. Heman tiştî
meriv dikare jibo îtaliya di dema Garibaldî de re jî bibêje.
Ango bi kurtasî zimanekî giştî û
pejirî li cîhanê hebe jî, miletên ku perwerdeya kultura xwe bi zimanê dê
bikin, raman û hisên xwe bi zimanê xwe bi lêv bikin û ji van jî girîngtir,
ew miletê ku yekîtiya xwe pêk bîne, dewleta xwe damezirîne û bikaribe van
nirxên xwe biparêze, dê zimanê wan jî her tim bijî.
Evdila
Dirêj
Berlin / 2006
Çavkanî
Sarwat,
Alî,
Themen aus der kurdischen Wortbildung, wasanên Înstîtûta Kurdî ji bo Lêkolîn û Zanist, Berlin, 1997
Chomsky, Noam, Aspects of
the Theory of Syntax, Cambridge, 1965, Massachusetts (wergera almanî), Suhrkamp
Verlag
Gökberg, Macid, Degisen dünya
degisen dil, Çagdas Yayinlari,
Heike, Georg, Sprachliche
Kommunikation und linguistiche
Aksan, Dogan, Her yönüyle
dil, Ana cizgileriyle dil bilim, Türk Dil Kurumu Yayinlari, 1987, Ankara
Ungeheuer, Gerold, Sprache
und Kommunikation,
Baskan, Özcan, Yabanci -
dil ögretimi, ilkeler ve cözümler,
Istanbul,
1969
Akarsu, Bedia, Wilhelm von
Humboldt’ ta Dil- Kültür Baglantisi,
Istanbul,
1955
2006 ©