ROJAN
HAZIM
Heyva adarê adeta bû meydana şahî û pîrozîya, şîn û behîya. Li milekê bîrînana rojên têkoşînan, li milekê serhildan û berxwedanên balkêş, li milekê seramonîyên fermîkirina belgeyên dewletî û herweha aksîyona Newrozê û bizava hilbijartinên şehridarîya 28ê adarê li Kurdistana Bakur û Tirkîyeyê, rojeva Kurdan bi giştî dagirt û mişt kir… Kurdan ji serê meha adarê were nikarî serê xwe bixwurînin û di navbeyna aktîvîteyan da hatin û çûn; li wê şîn û behîyê, li wê şahî û pîrozîyê, adeta rojên wan bi bezê ve borîn. Adarên hersal wisa ne, lê di adara evsale da bûyer ketin ser bûyeran. 8ê Adarê ”roja jinên rencdar yên cîhanê” ye û kiçên Kurd, dayîkên Kurd, tevayî jinên Kurd hazirîya wê rojê dikirin ku hem bi bîr bînin, hem jî xwastek û daxwazên xwe pêşkêş bikin ku bîr û rehîya navxweyî û derveyî, li ser pirs û pirsgirêkên xwe yên ”mirovî û cinsî”, serwext û agahdar bikin.
Midehekî
dirêj e ku ”jina Kurd” di nav bizava azadîya ”dayîka mezin”, ”dayîka
niştiman”, anku Kurdistanê da ye! ”Dayîka niştiman” pîroz e,
di berda her tişt tête dan! Jina Kurd, berî li xwe, li dayîka hemû niştimanîyan,
li ”dayîka niştiman”, li Kurdistanê xwudan derdikeve. Wekî navê
”dayîka niştiman” tête bi lêv kirin, balkêş e, belêm operaya
bi navê ”Dayîka Niştiman” ya ku salekê berî Komara Mahabadê, di
Adara 1945ê da li Mahabadê hatîye leyistin tête bîra mirov! Niştiman,
anku dayîk, girtîye, êxsîr e, bindest e, divêt ji bindestan bête azad û
rizgar kirin. Grûbek ji endamên Jêkafê (Komela Jîyana Kurdistan) ev opera
amade kirin û li Mahabadê leyistin. Misyon û temaya operayê “nasyonalîzma
Kurd” bû. Di sehneyê da, ”Dayîka Niştiman” anku Kurdistan destgîr
e, bi qeyd û zincîran girêdayî ye, dîl e û paşê jî zarokên vê dayîkê,
zarokên ”Dayîka Niştiman”ê xwe diavêjin ber çeperan û ”dayîka
niştiman” ji destê zaliman rizgar û azad dikin. Opera baleke gelek germ
û bilind dikêşe û seyirvan bi deqîqeyan li ser pêyan li çepikan didin
û sloganên Kurdperwerî û niştimanperwerîyê diavêjin. Di navbeyna
”Jin” û ”niştiman”da kontakeke gelek dîrekt, xwezayî û sentîmental
heye û ”jina Kurd”, wekî dayîkek, li ”dayîka niştiman”, anku
jin, mêr li dayîka hemû welatîyan, hevniştimanan xwudan derdikeve, di
ber da xwûna xwe, jîyana xwe feda dike. Jina Kurd, xwudanê tradisyoneke têkoşer,
bi fedakarîyeke mezin mafên xwe dayne paş, armanca rizgar û azadkirina ”niştiman”
daye pêş, bi dil û daxwaza xwe neheqî li ”xwe” kirîye, maf û azadîyên
xwe fedayî têkoşîna azadîya welatê xwe kirine. Belêm, ”mêrê Kurd”
ev fedakarî, cisaret û hêjayîya ”Jina Kurd” qet nezanîye, ”desthilata
xwe” digel vê jina fedakara jîyanê bahrve nekirîye! Jina Kurd, digel hemû
zor, zehmet û dijwarîyên jîyanê û sîtema ”mêrê Kurd”, di şertên
evro da jî, di her 8ê Adarê da, hem doza mafên xwe yên ”cinsî” dike,
hem jî xwezî û daxwazên welatê xwe bi dengekî bilind dibêje. Jina Kurd,
wekî dayîka şehîdan, dayîka girtîyan, dayîka têkoşerên doza
Kurdistanê, li meydanan hawarê dike, dijî zordarîya rejimên kolonyalist têkoşînê
dide, lê herweha haj xwe jî bûye, dijî ”desthilata mêr” jî derdikeve
û di berterefkirina adet û tradsiyonên kevnare da xizmeta pêşkevtina
civat û welatê xwe dike.
Tam
di vê rojê da, di 8ê Adarê da li Bexdayê, ”Makqanûna demkurt ya Iraqa
Federal” jî bi seramonîyeke fermî ji alîyê rêvebirîya nû ya Iraqê ve,
-ku di serî da berpirsiyarê Amerîkayê, yên Erebên Şiî û Sunî, Kurd,
Asûrî-Kildanî û Tirkmen têda ne-, hate îmza kirin. Ev seramonîye, bi
ihtimaleke mezin tesadufen rastî vê ”roja jinên rencdar yên cîhanê”
hat. Bi
tesadufî jî be, rasthatineke balkêş bû. Ji ber ku 8ê Adarê, li timamî
cîhanê wekî roja têkoşîna azadîya mafên jinan tête pîroz kirin. Ew
belgeya li Iraqê hatîye îmza kirin jî, piştî dîktetorîya çilsale ya
rejima Beas-Seddam, demekî nû û ber bi demokrasîyê ve dide dest pê kirin
li Iraqê. Di wê belgeyê da, hem bi kem û kêmî jî be, maf û azadîyên mînîmal
yên Kurdan, hem jî li ser tixûbên tengkirî jî be cografyaya Kurdistanê di
bin îdareya Kurdan bi xwe da, têne qebûl kirin û fermî kirin. Lewma, di
rojeke pîrozîya bîrînana têkoşîna maf û azadîyên “jin”ê da,
îmzakirina wê belgeya ku azadîyên Kurdan jî îfade û garantî dike, 8ê
Adarê ji bo jinên Kurd bihadartir dike.
Di
vê nivîsarê da em dê çar bûyerên giring yên di adarê da pêkhatî, wekî
“nameya adarê” rave bikin, bisengînin û biha bikin.
*
“makqanûna demkurt ya Iraqa Federal” ku di 8ê Adarê da hate îmza
kirin
*
8ê Adarê, ku “roja jinên rencdar yên cîhanê” ye
*
12ê Adarê, berxwedana Qamişlo û Kurdên Sûrîyeyê
*
21ê Adarê, ku cejna Newrozê ye
Bi
makqanûneke demkurt jî be, li Iraqa nû, îmzakirina belgeyeke hevpişk,
bi serê xwe gaveke pozîtîv û pêşve ye. Proseseke bi vî rengî berî
salekê, -berî 9ê Nîsana 2003ê- nedihate xiyal kirin. Lê evro êdî realîteyeke
Iraqa nû, rojhilatanavîn û timamî cîhanê ye. Iraqa nû, bi hêza dînamîkên
xwe yên navînî bi dest ve nehat. Hêza dînamîkên derve domînant û
encamgir bû. Ji ber hindê, di plankirin û dîzaynkirina Iraqa nû da, rola dînamikên
derve bi giranî dibe. Hêza derve jî, herçend koalisyoneke navneteweyî hebe
jî, gelek aşkera Amerîka ye û ew xwudan desthilat e. Di avakirina Iraqa
nû da projeya Amerikayê bû bingeh û li ser wê projeyê Iraqa nû tête ava
kirin: Iraqa Demokratîk û Federal. Di vegirtina Iraqê da, ji nav dînamîkên
navînî tinê Kurd xwudan hêz bûn û roleke mezin jî leyistin. Armanca
Kurdan û projeya Amerîkayê tinê di „navê projeyê“ da hev digirt, lê
di naveroka projeyê da, dîtin û xwastekên Kurdan û nîyetên Amerîkayê
tam neketin serhev. Ji xwe Erebên Şiî û yên Sunî li gotina
„federal“ jî gelek germ nebûn û bi zehmetî hatin qani kirin ku hêj jî
nerazîbûna xwe didomînin. Di nav kêmanîyên biçûk da Suryanî-Kildanî
tifaqdarên Kurdan bûn, lê Tirkmen bûne darûdesteyê dewleta Tirkîyeyê û
şûna ku maf û berjewendîyên xwe biparêzin, bi armanc û xwastekên
dewleta Tirkîyeyê ve rabûn. Di riberiza „federalîzmeke çawan“ da ji „alî“yan
tinê Kurdan çarçoveyeke makqanûnî amade kirin û xwastekên xwe formûle
kirin. Lê belê, ji ber ku Kurd di nav xwe da duser bûn, nikarîn wê belgeya
xwe di maseya bazarê da bi ser bêxin. Li milekê, dijberîya Ereban, ya
Tirkmenan, li milekê jî hem Iran, Sûrîye û hem jî Tirkîyeyê destwerdanên
provakatîv kirin ku prosesa zelalkirina çarçoveya makqanûna demkurt têkbidin.
Di rewşeke wisa da, Amerîkayê jî balansa navxweyî ya Iraqê bo xwe kire
binasekî sereke û di encam da çarçoveya xwe bi „alî“yan da qebûl kirin.
Li goreyî vê belgeya ku Amerîkayê bi Kurd û Ereban daye îmza kirin,
federalîzm di serê pîramîda “dewleta sentral”
da tête qebûl kirin. Belêm cografyaya Kurdan, anku Kurdistan,
ji alîyê tixûbî ve hatîye teng kirin. Pirsa Kerkûkê, ku bûye „namûsa“
xwastek û armancên Kurdan, hatîye hilawîstin û paşxistin. Ji vê „nezelalî“yê
xuya dibe ku çareserîya Kerkûkê û herweha Xaniqîn, Mûsil û Şingarê
dê di salên bêt da bi balansa navxweyî bête hel kirin, ku hingê “hêz û
şiyan” û konjonktûra navxweyî, ya navçeyê û ya navneteweyî tayînker
dibe. Kurd heke heta hingê xwe serûber bikin û kartên bazara polîtîk di
destê xwe da saxlem bikin, dikarin xwastekên xwe bi ser bêxin. Belêm, halêhazir
ev rewşa nezelal, potansîyelen tehlîkeyan di nav xwe da disitirîne, ku dê
di paşerojê da bibe serê arêşe, giriftarî û alozîyên dijwar. Di
vê belgeyê da tiştê bi pozîtîvî hatîye piştrast û misoger
kirin, fermîkirina tixûbên 1992ê, anjî bi gotineke dî, tixûbên paralela
36ê ne. „Rêvebirîya Kurdistana Iraqê“, bi îmzakirina vê
makqanûna demkurt, hem di nav Iraqê da, hem jî di meydana navneteweyî da
fermîyet wergirt, ku eve bi serê xwe di şertên heyî û evro da, di
konjonktûra rojhilatanavîn û cîhanê da, relatîven destkevteke gelek giring
e. Êdî Iraq, dewleteke, komareke federal e. Di nav vê dewleta federal da,
Kurdistan jî cografîyen, anku bi navê xwe „xwudanê îdareya xwe“ye. Li vê
derê, bêyî ku bikevin nav detayan, em dê li ser çar xalên giring rawestin:
* Tixûbên paralela 36ê, ji Dihok, Hewlêr û Silêmanîyê pêktên. Ev xale, ji alîyê fermîbûna navxweyî û navneteweyî ve, bi navê Kurdistanê, bi parlement û hukumeta Kurdistanê ve gaveke pêş û giring e. Lê belê, ji alîyê hêz û şiyana Kurdan ya di vegirtina Iraqa nû da, li ber rol û berpirsiyarîya Kurdan ya beramberî Iraq, rojhilatanavîn û cîhanê ya di warê ewlehîyê da, gaveke li paş e. Binasê sereke jî, dubendî û duserîya Kurdan bi xwe ye. Kurdan bi vê berbelavî, duserî û dubendîya navxwe, nikarîn hêz û şiyana xwe, rol û berpirsiyarîya xwe ya pozîtîv vegêrin destkevteke mezintir ku bigihin tixûbên rastî yên Kurdistana Başûr. Di vî warî da, rêvebirîyên polîtîk yên Kurdistana Başûr, nikarin xwe li paş mazereta „konjonkturel ya rojhilatanavîn, ya nav Iraqê û navneteweyî“ veşêrin. Ji ber ku, heke rêvebirîyên „zer“ û „kesk“ di parlement, hukumet û hêza asayişî da xwe kiriban yêk, da pozisyona xwe xurttir bikin û bi vê hêza yêkgirtî ya navxweyî, dikarîn çarçoveya destkevtên xwe firehtir bikin. Pêşniyara hevrayî ya „desthilatên zer û kesk“ ya „makqanûnî“ bo Iraqê jî, di pozisyoneke „duserî“ da hate kirin, lewma giranîya ku jê dihate hêvî kirin, nîşan neda. Erebên Şiî û Sunî, soz û biryarên ku di demê „opozisyonî“ da dayî, di vê rewşa nû da, ji bîr kirin û ji „duserî“ya Kurdan jî gelek baş istifade kirin û pêyên xwe li ber teklîfên Kurda asê kirin û bi vê helwestê jî, rê li ber Kurdan birîn. Amerîka ji xwe di bin fişara dewleta Tirkîyeyê da bû û ev dijîtîya Ereban bo xwe kire binasek konkret û mil neda planê Kurdan. Amerîkayê ev pozisyona xwe ya goya „bêalî“ di lehê Kurdan da bi kar neîna. Eve wekî paradoksekê dê bête dîtin, lê di encam da Amerîkayê rola xwe ya „bêalî“tîyê li goreyî berjewendîyên xwe bi kar îna, „etîk“ raman nekir û ew hevkarîya stratejîk ya Kurdan ya di vegirtina Iraqê û hilweşandina rejima Seddam û hetta girtina Seddam bi xwe da, li ber çavan negirt. Evro, piştî “azadkirina Iraqê”, baş xuya dibe ku, Amerîka li goreyî stratejîya xwe ya bi navê “projeya rojhilatanavîn ya mezin”, -qet nebe di roja evro da-, naxwaze, “guhorînên gelek, anjî ultra radîkal” pêkbîne li rojhilatanavîn. Ji ber ku armanca xwe ya mezin û stratejîk bi dest ve înaye, rejima Beas-Seddam hilweşandîye û Iraqa nû li goreyî daxwazên xwe ji nû ve organîze û dîzayn dike. Piştî kontrolkirina vî çeperê stratejîk, Amerika dixwaze statûkoya heyî êdî bi metodên li goreyî xwe “rasyonel”, biguhore, di demekî fireh û dirêj da pêkbîne, bi gotina xelkî, bi sebir û bêhna fireh, “berên statûkoyê” bi lihazeyan [manîvelayan] ji cih bike. Ev “hêdî bizivîna” Amerîkayê û “leza Kurdan” hev nagire. Ji ber hindê jî Amerîka di pratîka Iraqê da wekî planê xwe realize dike, Iran, Sûrîye û Tirkîyeyê jî raman dike û li goreyî vê konsepta xwe “hêdî” gavan diavêje! Li ber vê pozisyona Amerîkayê, plan û projeya ku bi navê „makqanûna demkurt“ hatîye qebûl û îmza kirin, ji alîyê Kurdan ve helbet gaveke pêş e, serkevtinek e, lê belê di eynî demî da destkevteke “paşve” ye jî. Ev encama paradoksal, herweha paradoksa Kurda jî nîşan dide. Di şertên „nebûnîyê“ da bi destêxistina van mafan helbet hissîyata Kurdan germ, geş û têr dike. Belêm, li goreyî têkoşîna Kurdan, bi serxwe ve hatin û organîzebûna ji 1992ê were, destkevtek mezin li meydanê nîne. Ji alîyê cografî ve tixûbên tengkirî, ji milê polîtîk û ekonomîk ve jî desthilateke tixûbkirî li ber çav e. Fermîbûna vê çarçoveyê, "paşve" jî be, helbet serkevtinek e û destkevtek e! Di serkevtin û destkevta evro ya “paşve” da, berpirsiyar hêzên desthilatdar yên „zer“ û „kesk“ in. Van hêzên xwudan desthilat, ne dezgehên wekî parlement, -gerçî parlement bibû yêk, lê formel bû, ne fonksiyonel bû-, hukumet û asayişê, -ku temsîla hêza neteweyî dikin-, kirin yêk, ne jî rê dane „hêza sivîl“ ku daxwaz û xwastekên xwe yên mezin û firehtir bilind bikin. Xelk bi timamî li ser armanc û navê “federasyonê” hate manîpûle kirin û ji xwe alternatîvên dî yên wekî, “serxwebûn”, anjî “konfederasyon”ê qet nehatin bi lêv kirin. Ji axivtinên ajîtatîv yên li ser “mafê Kurdan yê serxwebûnê jî heye” pêve tiştekî pratîk nehate kirin. Keys nehate dan ku xelk bi azadane hemû alternatîvan riberiz bike, ku heke ev keyse hatiba dan, ku grûb û kesên alternatîvên “serxwebûn” û “konfederasyonê” diparêzin jî propaganda û ajîtasyonê bikin, xelk da gelek bi zêdehî ve rehîya xwe ji bo serxwebûnê dîyar bike. Di demekî gelek teng û direng da rêdana organîzebûna hêza sivîl ya „ji bo referandûmê komkirina îmzayan“ jî, -ku nêzîkî milyonek û nîvan îmza komkiribûn-, di rewşeke wisa da nedikarî guhorînekê pêkbîne. Ji xwe hêzên desthilatdar, yên “zer” û “kesk”, hêz û şiyana Kurdên parçeyên dî û yên diasporayê qet nedan ber çav û guhên xwe, têkilîyeke xurt û berwer digel wan nedanan, hêza wan ji bo piştgirîya xwe nedan mobîlizekirin ku di bazara digel Amerika û Ereban da xwe pê saxlem, xurt û qaîmtir bikin. Digel hindê jî, parçeyên dî yên Kurdistanê û xelkê Kurd yê li diasporayê, bi timamî ji ber bîr û bawerîyên xwe yên paqij û bijûn yên welatperwerî û neteweperwerî piştevanîya Kurdistana Başûr û rêvebirên wan kirin ku ya rast jî ew bû.
* Zimanê fermî yê Iraqa nû, bi vê belgeyê pêve dibe Erebî û Kurdî. Helbet zimanên kêmanîyên dî jî, Asûrî-Kildanî, Ermenî û Tirkmenî jî di perwerdeya wan bi xwe da dê bête bi kar înan. Belêm, Kurdî û Erebî dê bi hev ra di belgeyên „dewletî“ da bêne bi kar înan; di paseport, pûl û kaxezên bankê da. Di parlemento, dadgeh, hukumet û „konferansên fermî“ yên dewletê da Kurdî û Erebî dê digel hev bi kar bên. Li dezgehên “federal” yên li navçeya Kurdistanê jî, Erebî dê bête karînan. Rojnameya fermî ya dewletê jî dê bi Kurdî û Erebî bête weşandin... Bi vê xalê ve, zimanê Kurdî êdî, ji statûya zimanê xelkekî bê dewlet derdikeve, dibe zimanê dewletê, di organ û mekanîzmayên dewletê da fermî û fonksiyonel dibe, ku eve di nav "destkevta tixûbteng" da, destkevta herî mezin e, ku zimanê Kurdî dikeve nav mekanîzmayên navdewletî jî.
*
Hêza polîs û asayişa navxwe, -navê hêza pêşmerge nabore-, têne parastin. Eve herwekî xala li
ser „ziman“î gelek giring e, ku Kurdistan timamî ewlehî û asayişa
xwe dê bi hêzên xwe yên xwumal biparêze.
*
Helbet di referandûmeke ji bo makqanûn anjî qanûneke giştî da, hebûna
mafê “vetoyê” jî, ji bo Kurdan “garantîyeke” giring e. Bi vê yêkê,
rê li ber otorîteya "nifûsa boş û mezin" jî tête birîn, ku
di warê parastina mafên "neteweyî" û "etnîkî" da,
destê "kêmanîyan" xurt û qaîm dike û herweha binaxeya
demokrasîyê jî saxlem dike.
Di
çarçoveya giştî da, qebûl û îmzakirina vê belgeyê, „makqanûna
demkurt ya Iraqa Federal“ hem ji bo Ereban, hem jî ji bo Kurdan û kêmanîyên
dî, piştî dîktetorîya Beas û Seddam, „azadbûnek e“, „rizgarbûnek
e“. Li alîyê dî, vê federalîzmê belkî Ereb û kêmanîyên dî yên biçûk, Asûrî-Kildanî,
Ermenî û Tirkmen razî kirin, şa kirin, belêm Kurd ne “gelek” razî
ne, ne jî “gelek” şa ne! Federalîzma evro, li goreyî têkoşîna
Kurda, rol û giranîya wan ya di hilweşandina rejima Beas û Seddam da, di
avakirina Iraqa nû da, ne layiqî Kurdan e. Tiştekî
aşkeraye
ku pêşengîya
demokrasî û ji nû ve avakirina Iraqê Kurdan kirin, lewma ew hêjayî
statûyeke mezintir bûn. Ji ber hindê, çarçoveya federalîzma Iraqa nû,
ji alîyê maf û azadîyên ekonomîpolîtîk û cografî yên Kurdan ve teng
e. Lê belê, „qencê xiraban“ e, „ehwenî şer“ e! Lê di prosesa
azadîya Kurd û Kurdistanê da, gaveke bihadar e, çiku di ber da bedelên
giran hatine dan. Binaxeya vê destkevtê saxlem e, destkevteke helal e, ji ber
ku di bin da ji xwûn û renca paqij ya xelkê Kurd pêve tiştek dî nîne.
Di vê prosesê da, hêza xelkê Kurd, digel hemû şaşî û kêmasîyan
û destkevteke “paşve”jî be, ji alîyê di serî da PDK û YNKê û
partî, grûb û şexsîyetên jîr yên Kurd ve, hate organîze û mobîlîze
kirin. Lewma ew hemû jî hêjayî rêz, vîn û pîrozîya herî ji dil in. Rewş
û statûya nû, ji bo bi destêxistina armanc, xwezî û daxwazên mezintir,
gaveke gelek giring e û tête hêvî kirin ku qet nebe ji evro pêve, organên
giring yên dewletbûnê, yên wekî parlement, hukûmet, polîs, pêşmerge,
anku timamî hêzên asayişî, daîre û dezgehên dî yên fermî, bêne yêkkirin,
daku ev “destkevte” bête mezintir kirin, ku têhnekê bide derûdorê xwe jî!
Lê
belê, digel hemû bihazanîna “têkoşerîya rêvebirên xelkê me”,
divêt aşkera bête gotin ku, di vê „makqanûna demkurt ya Iraqa nû ya
federal“ da, „Komara Iraqa Demokratîk û Federal, ji du komarên federal,
Komara Federal ya Kurdistanê û Komara Federal ya Erebî, pêktêt“ naête
gotin. Binê termê „Hukûmeta Kurdistanê ya Regîonal“, -Kurdistan
Regional Government-, anku „navçeyî“
anjî „herêmî“ tête xîç kirin. Ji
ber hindê, hewceye ev rewşa nû, li goreyî „senga xwe“ bête mana
kirin, ne kêm, ne jî zêde! Di çareserîya problema Kurd û Kurdistanê da,
helbet ev belgeya nû ji gelek alîyan ve ji peymana 11ê Adara 1970ê pêşvetir
û konkrettir e, lê ji federalîzmên hevnimûne yên li cîhanê jî paşvetir
e. Navê „regîonal“ herçend ji alîyê rêvebirîyên polîtîk yên
Kurdan ve wekî „federasyon“ tête tercume û mana kirin jî, lê encama ji bo
Kurdistanê derketîye meydanê, di navbeyna „otonomî û federasyonê“ da
ye, anku ji otonomîyê pêşvetir, anjî „makro otonomî“, ji
federasyonê paşvetir, anjî „mîkro federasyon“ e. Tixûb û çarçoveya
ji bo xelkê Kurd û welatê wan Kurdistanê hatîye vebirîn, mixabin ku têrker
nîne. Heke li ser vê encamê „hissî“ bête rawestan, hingê helbet mirov
dikare bêje ku, „serkevtineke gelek mezin e“! Belêm, heke lojîk û objektîv
bête raman kirin, mirov nikare rêvebirîyên polîtîk yên Kurdistana Başûr,
spesîfîken di bazarkirina vê makqanûna demkurt da, gelek serkevtî bibîne.
-Ku yêk ji endamên Kurd yê „Rêvebirîya nû ya Iraqê“ Dr. Mehmûd Osman
jî kêm zêde di vê çarçoveyê da gazinde dikirin-. Ev, -bi gotina herî
nerm-, kêmasîya wan, wekî hergav tête dubare kirin, ji dubendî û duserîya
wan têtin. Fatûra vê „kêmasîyê“ jî ji bo xelkê Kurd tête birîn, ku
bedelê wê jî ne sivik e!
Bi
nav kirina statûya Iraqa nû, wekî „Komara Demokratîk, Plûral û Federal
ya Iraqê“, di „ji nû ve dîzaynkirina rojhilatanavîn“ da, kilîl e. Bi
taybetî welatên cîran, yên ku Kurdistan dagîr kirî, li ber vê nimûneya
Iraqa nû, an bi hêza dînamîkên navxweyî, anjî bi hêza dînamikên derveyî,
mecbûr in xwe biguhorin. Vê prosesê dest pê kirîye û zû an direng dê
encaman biafirîne! Nîşan û werarên vê yêkê têne dîtin. Tirkîye,
Iran û Sûrîye, piştî „dîzayna nû ya li Iraqê“ nikarin statûkoya
xwe ya kevnare bi israr bidomînin û biparêzin. Rewşa Iraqa nû ji vî alî
ve dê bibe binasekî guhorînê, bibe modelek. Hem Amerîka, hem jî Yêkitîya
Ewrûpayê û welatên dî yên „demokratîk“ dê hergav nimûneya Iraqê
bidine ber çavên Iran, Sûrîye û Tirkîyeyê. Iraqa nû û statûya nû ya
Kurdan, dê ji bo Kurdên parçeyên dî jî bibe motîvasyonek û modelê mînîmal
çareserîyê. Statûya evro ya Kurdistana Başûr, ji bo parçeyên dî jî,
êdî di bazara digel dewletên dagîrker da, „xeta sor“ e. Mînîmûm çareserî
ev e û li ser vê „mînîmalîte“yê dê zêdehî bête kirin, heke hêz û
şiyan hebe helbet! Tête hêvî kirin ku, rêvebirîyên polîtîk yên
Kurdên başûr, ji tecrubeyên heta evro dersê wergirin, di demê „salnameya
prosesa makqanûn û hilbijartinan“ da, ku heta dawîya 2005ê hatîye plan kirin, xwe
bi hêztir bikin, ya herî giring dawî li vê „duserîyê“ bînin, ku
bikarin çarçoveya mafên xelkê Kurd firehtir bikin û tixûbên Kurdistanê
bigihînin ser rastî û heqîyê.
Di encam da; di serê vê sedsala bîst û yêkê da, mîkro jî be "federalîyek" hatîye bi destêxistin. Ev tabloya ku ji 92ê were derketîye meydanê, êdî çêbûn û gihiştina navika dewletbûnê ye. Di vê dewletbûnê da du sembol, ku yêk ji wan, anku ziman, hebûna neteweyekê nîşan dide, ya dî jî, anku "alaya perçem" ku ew jî objektîven temsîla neteweyekê dike, di nav "reelpolîtîk"a dinyayê da, di nav tixûbên "fermî" yên Iraqa federal da jî be, bi navê xelkê Kurd û welatê wan Kurdistanê, fermîyet wergirtine ku ew jî du ala ne; ziman ku alaya dengîn e û alaya çar reng ya Kurdistanê. Ev dewleta navik, piştî vê belgeya hevpişk ya digel Ereban hatîye îmza kirin jî, ji bo armanca serxwebûna Kurdistanê, bo avakirina dewleta serbixwe ya Kurdistanê, zemîneke, qonaxeke, divêt bihayê wê bête zanîn û bi berpirsiyarî bête parastin û herweha bête pêşve birin. Lewma, digel hemû kem û kêmî, teng û biçûkîya çarçove û statûya vê destkevtê û herweha digel şaşî û kêmasîyên rêvebirên polîtîk yên Kurdên başûr, ev hebûn û avabûna Kurdistana Başûr, divêt ji alîyê hemû Kurdan ve bête destek kirin, ku ji xwe piştevanîyeke xurt, aktîv û dînamîk jî, gelek vekirî û ji nîveka dil tête kirin.
8ê
Adarê, roja jinên rencdar yên cîhanê ye. Hem jinên Kurd, hem jî bi tevahî
xelkê Kurd, ku wekî xelkekî bindest û hevqeder yê ”cinsê bindest” e, vê
rojê ji nîveka salên ’70î were pîroz dikin. Di
wan salên heftêyî da, pîrozkirina 8ê Adarê bi serê xwe aksîyoneke şoreşgerî
bû. Afîş hilawîstin, meşîn, kombûn an panelek amadekirin, anjî
”şevek” pêkînan, bûyerên mezin bûn. Li ser wan çalakîyan êrişa
polîsî, girtin, îşkence û midehekî dirêj di hefsê da man, adeta ”rûtîn”
bû. Bizavên neteweyî yên Kurdan ev roj li goreyî mana û naveroka wê ya
şoreşgerî pîroz dikirin. Ji milekê ve, rewşa jina Kurd û hemû
jinên rencdar yên cîhanê dihate gotûbêj kirin, li milê dî, ji ser vê
roja jinan, bindestîya xelkê Kurd, zulm û zordarîya rejima kolonyalîst ya
Tirkîyeyê û berxwedana bizava neteweyî ya xelkê Kurd dihate îfade kirin.
Bizavên neteweyî, bi minasebeta vê rojê têkoşîna xwe xurt û gurtir
dikir. Li salên ’70î xwandekar û ronakbîrên Kurd di destpêkirin û hûnandina
bizava neteweyî ya organîze da, hemû bihayên şoreşgerî yên
navneteweyî wekî bihayên têkoşîna xwe qebûl dikirin û bi vê bawerîyê
di her bîrhatina wan rojan da aktîvîteyên cuda organîze dikirin. Eve bibû
tarzekî xebat û têkoşînê û herweha tradisyonek ava kiribû. Di pîrozîyên
van rojên navneteweyî da, bizavên neteweyî yên Kurd, li ser naverok û
mesajên ”unîversal” yên van rojan gelek sadiq diman û ew roj bi rêzdarîyeke
hêjayî xwe bi bîr tînan.
Ji destpêka civatên çîn û navçînî were bahra pitir ya mirovahîyê bi gotina herî sivik, ”ezîyetê” dikêşe. Destpêka dîroka civatên çînî, herweha destpêka bindestbûna ducare ya ”cinsê jin”ê ye jî. Di her civatên çînayetî da, çîna serdest, ”kast”eke, ji nav hejmara mezin û boş ya civatê, grûba herî biçûk e, lê bahra mezin ya ”heyîtîyê” di destê xwe da digire. Bi vê zengînîyê, aletekî xurt yê ”desthilatê” ava dike û bi vê mekanîzmayê, serdestîya xwe li ser piranîya civatê didomîne. Di vî sîstemê zalim da, herdu cinsên rencdar yên mirovahîyê, ”mêr û jin” bindest in. Lê belê, wekî cinsê ”afirandêr”, anjî maka jîyanê, ”jin” ducare bindest e. Ev bindestîya jinê, hem di nav çîna serdest da, hem jî di nav çîna bindest da, helbet li goreyî rewş û karekterîstîka xwe, heye. Di vî sîstemê nedadyar da, jin hem wekî ”mirov” bindesta sîstemê rencxwar e, hem jî bindesta ”cinsê mêr” e. Hem jina çîna serdest, hem jî jina çîna bindest, di bin ”otorîteya mêr” da ye. Ji du çînên cuda, ji du rewş û şertên cuda, muşterekîyeke ”cinsê jin”ê derdikeve meydanê, ew jî ”li bindestê mêr bûn”e. Cinsê jinê, her ji destpêka peydabûna civatên çînî were, dijî vê ”qedera” xwe têkoşîn daye. Li milekê dijî çîna serdest têkoşîn da, ji milê dî ve jî dijî ”desthilata mêr” berxwe da. Di vê têkoşînê da, ”cinsê jinê” paradoksa xwe ya ”cinsî” jî jîya. Jina çîna serdest, herçend di bin zulma ”cinsê mêr” da jî ma, lê dengê xwe nekir, anjî dengê xwe tevî dengê jina çîna bindest nekir. Di ”muşterekîya zulm û desthilata mêr” da, enîya jinê, ji ber rewşa çînayetî parçe bû û ev paradokse hêj jî dom dike û heta ku di navbeyna çînan da kendalên kûr û mezin hebin, têkoşîna hevçeperî ya ”cinsê jinê” jî pêknaêt.
Tiştekî
aşkera ye ku, ”têkoşîna maf û azadîyan” hergav ji çîn, navçîn
û cinsê bindest dest pê dike. Dîrokçeya bi destêxistina ”maf û azadîyên
cinsê jinê” jî bi xebat û têkoşîna jinan, belêm jinên rencdar,
dest pê kir. Jinên rencdar û karker di nav sîstemê kapîtalîzma hov ya
Amerîkayê da haj xwe bûn, hişyar bûn û doza maf û azadîya xwe kirin.
Heta nîveka sedsala 19an jinên rencdar hem ji mêrên rencdar zêdetir dixebitîn,
hem zêdetir êş û jan dikêşan, hem jî ji ”cinsê mêr” kêmtir
heqdest werdigirtin. Vê rewşa nemirovî, bêhna jîyanê li jinan çik
dikir û di 8ê Adara 1857ê da li Amerîkayê, bajêrê New Yorkê, jinên di
karxaneyên tekstîlê da kar dikirin serhildan û rewşa nemirovî ya ku têda
kar dikirin, protesto kirin û dest bi grevê kirin û bi vê çalakîyê
xwastin şertên kar û jîyana wan bêne baş kirin. Di timamî
silsileya civatên çînî da, jinê, wekî ”cinsê bindest” heta sîstemê
kapîtalîst karî xwe li ber vê zulma sîstemî bigire. Di sistemên ”koletî”
û ”feodalîyê” da, ”cinsê jinê” hem di bin zulma ”çînî”, hem
jî ya ”mêrî” da tepeser ma û nikarî dengê xwe derêxe! Bi destpêka sîstemê
kapîtalîzmê, bi giştî çîna karker, spesîfîk jî ”cinsê jinê”
haj hêza xwe bû ku vê ”qedera” xwe qebûl neke û biguhore. 8ê Adara
1857ê mîlada vê haj xwe bûn û têkoşîna maf û azadîyên ”cinsê
jinê” ye. Helbet ew roj, ”destpêk” bû ji bo ”guhorîna qedera jinê”.
Jinê, wekî ”cinsê bindest” çirîska têkoşîna xwe wê rojê vêxist,
lê belê geşbûna wê roj û têkoşînê gelek sal kêşan. Jinê
bedelên giran dan heta ku wê roja serhildana xwe, hem bi sîstemê kapîtalîzmê,
hem jî bi ”desthilata mêr” bide qebûl kirin.
Mîlada
enternasyonalîzekirina vê roja ”têkoşîna jinên rencdar yên cîhanê”
bi pêşengîya aladara maf û azadîyên jinên karker û rencdar yên cîhanê,
sosyalîsta têkoşer Klara Zetkînê li sala 1910ê li serbajêrê Danmarkê,
Kopenhagê, dest pê kir. Di 26-27ê Tebaxa 1910ê da, li Kopenhagê, konferansa
jinan ya enternasyonala duyê, pêkhat û di vê konferansê da, bi pêşniyara
Klara Zetkînê, ew roja têkoşîna jinên Amerîkayê ya li 8ê Adara 1857ê,
li New Yorkê pêkhatî, wekî ”roja jinên rencdar yên cîhanê” hate qebûl
kirin û ji wê rojê pêve her sal, ”8ê Adarê” hate pîroz kirin. Herwekî
di zimanê ”çîrokan” da tête gotin, ”ew roj yêk û evro du”, ew
tradisyon di şertên evro da, hêj jî dom dike. -Ji xwe piştî vê
berxwedana bi israr ya ”jinên rencdar yên cîhanê”, Rêxistina Yêkitîya
Neteweyan-UNê jî di sala 1975ê da, ku ew sal, ”sala jinan ya înternasyonal”
bû, 8ê Adarê wekî roja mafên jinan fermîyen qebûl kir-. Di vî midehê
dirêj da, wekî ”cinsê bindest” jinê, têkoşîneke xurt da, bedelên
mezin dan ku hem rewşa jîyana xwe ”qenctir” bike, hem jî xwe ji bin nîrê
”cinsê mêr” rizgar bike. Jinê, evro di cîhana kapîtalîst da, li goreyî
”pêşkevtinên relatîv” hindek xwastekên xwe bi dest ve înane, lê
mixabin hêj negihiştîye armanca xwe. Belêm, jin, hêj jî li cîhanê,
hem ji ber sîstemê kapîtalîstî, hem ji ber tradisyonên kevnare yên civatê,
hem ji ber fundamentalîzm û tabûperestîya dînî, hem jî ji ber
”desthilata mêr” di nav ”diskrîmînasyon”eke mezin da ye. Bi metodên
cuda, rewş û şertên cuda, lê ”bindestîya jinê” hêj jî dom
dike. Mixabin ku di vê prosesê da ”jin”, bêbextîya herî mezin ji
”hevjînê xwe” ji ”mêr” dibîne ku eve paradokseke mezin ya jîyana bi
giştî mirovahîyê ye. Digel hindê jî, jin di her 8ê Adarê da, dengê
xwe, hawar û gazîya xwe bilindtir dike. Her 8ê adarek, ji berê, biçûk jî
be, gavek baştir dibe û ev pêşveçûnên ”gavbiçûk” jinan geşbîn
û hêvîdar dike ku têkoşîna xwe sist û lawaz nekin, berxwedana xwe
firehtir bikin û destkevtên xwe jî hem saxlemtir û hem jî mezintir bikin.
Jina Kurd jî di vê têkoşîna navneteweyî da, ji çeperên xwe, ji nav
welat, ji Kurdistanê, mil dide têkoşîna jinên rencdar yên cîhanê.
Esasen jina Kurd, bi salan e, mil bi milê ”mêr” di têkoşîna azadîyê
da cih girtîye. Zêdetir bi fedakarîya ”nav malê”, carna jî wekî pêşmerge
û ji dawîya salên 80yî ve jî wekî ”gerîlla” di rêzên têkoşîna
azadîyê da aktîv bûye. Vê aktîvîyê, rol û pozisyona ”jina Kurd” di
nav civatê da mezin û bihadar kirîye, rêzgirtinek peyda kirîye. Gerçî
adeten jî tête gotin ku di nav jîyana tradisyonel ya xelkê Kurd da ”cihê
jinê cuda ye, jin gul e, kulîlk e”, anjî ”jin maqûla malê ye”, hetta
jin carna ”serokêşîrîyê” jî dike, di nav şer û dozan da
berevanîyê dike, ”cihê jin lê, şer radiweste”, ”dest li jinê
ranabe” û gelek tiştên dî, ku eve hemû jî di zemîn û çarçoveya
desthilata ”mêr” da têne dîtin. Lê eve dîsa ve relatîven rûyê pozîtîv
yê madalyonê ye. Di rûyê dî yê madalyonê da, ”rastîya jîyanê” heye,
ku ew jî bi gotine herî ”nerm” perîşanî ye! Bindestîya jinê, li
nav malê, li jîyana derve, li kar, li her geha jîyanê bi dilsojîyeke mezin
dom dike. Adet û tradisyonên kevnare, ”teessuba dînî”, rêz û rêzikên
eşîrî û feodalî, mixabin hêj jî jîyana jinê dikin jahr! Jina Kurd,
hêj jî ”du gava li dûv mêr” diçe. Li gelek deverên Kurdistanê, hêj jî
di bin ”çarşeva” reş û tarî da ye. Di mahr û evîna jinê da hêj
jî zincîra ”next” (qelen) heye. Di tradisyona pêkve jîyana ”jin û mêr”
da, hêj jî lîteratûra desthilata ”cinsê mêr” domînant e; mêr ”şû”
nake, ”jinê tîne”, -ku gotina ”şû”, di pêkve jîyana ”jin û
mêr” da, partner e, anjî bi timamî tekabulî gotina ”eş” ya Tirkî
dike, anjî di manaya ”zewac”a Erebî da, ”refîq û refîqe”tî ye û
herwekî gotinên ”partner” û ”eş”, ”şû” jî, ji bo
herdu ”cinsan”, bo ”mêr” û ”jin”an pêkve bi kar têt û herweha
wekî ji ”partneran” tête pirsîn, ”me şû bi hevdu kir”, dibêjin-!..
Termînolojîya ”zewac”ê jî li ber ”desthilata mêr” û adetên feodalî
tête bi kar înan. Jin ”diçe mêr”, anjî ”mêr dike” -lê ji bo ”mêr”,
”jin dike” naête gotin!!! Ji ber ku li goreyî vê tradisyon û ”bawerîyê!”
xwudanê malê ”mêr” e, lewma mêr jinê tîne malê. Wekhevîtî nabe! Mêr
”hêz”e, ”qudret” e, jin jar e, lawaz e, hewcehî bi parastina ”mêr”
heye! Ji
ber hindê jin diçe ”mala mêr”. Ji bo ”mêrê” Kurd, jin, hêj jî tinê
”dayîka biçûkan e, cihê wê nava malê ye”! Jina Kurd, ji ber vê „konservatîvîya
mêr“ ji çerxa „berdêrîya ekonomîk“ bi zanahî tête dûr kirin. „Cinsê
mêr“ naxwaze „desthilata ekonomîk“ digel jinê bahrve bike, rênade ku
jin di jîyana kar da cih bigire. Mêr nahêle ku jin li ser kesayetîya xwe jî
xwudan soz û biryar be. „Jina Kurd“, ji alîyê „mêrê Kurd“ ve hatîye
êxsîr kirin. Lêdan, îşkence û tecawizkarîya „mêrê Kurd“ ya li
ser „jina Kurd“, mixabin belêm bêtixûb didome. Ev rewşa negatîv tinê
di nav civata giştî ya Kurd da naête dîtin, di nav goya „elîta Kurd!“
da jî dom dike. Ev „elît“ tinê maskeyekê dide ber rûyê xwe, xwe vedişêre,
li koçik û dîwana, li mekanên kolektîv, li panel û semînera, axivtinên
„hamasî“ dikin, xwe goya modern nîşan didin, „jin û mêr wekhev
in“ dibêjin, behsê „maf û azadîya“ jinê dikin, lê di pratîkê da,
ji „Kurdê rêzê“ cudatir tiştekê nakin. Kurdê „xwanda“, „ronakbîr“
û „modern“ li nav çar dîwaran, „Kurdê rêzê“ ye, belêm li derve bi
maske ye, „parêzdarê wekhevîyê“ ye, „modern“ e! Ev „tîp“ê duyê,
anku yê bi maske, ji „tîp“ê yêkemîn tirsbartir e. Kurdê rêzê, di
derbareyê jinê da, qet nebe, yêkrû ye, çi raman dike, hem li mal, hem jî
li derve wisa dike. Bo Kurdê rêzê, jin, „dayîka biçûkan e, xwarinê çêdike,
karê nav malê dike, du gavan li dûv mêr e, ji koçik û dîwanên mêr lê,
dûr e û gelek tiştên dî...“! Lê belê, „xwandayê Kurd!“ durû
ye, bîr û bawerîya xwe ya „anormal“ li mal tetbîq dike, lê li derve
maskeyê „modernîyê“ dide ber rûyê xwe û xwe wekî „hevtayê jinê“
nîşan dide! Helbet, di nav xwanda û ronakbîrên Kurd da yên ku di pirsa
jinê da, „mirovî“ û modern raman dikin jî hene, ku hem teorîken, hem jî
pratîken çawa raman dikin wisa jî dijîn, lê mixabin ku hejmara wan kêm e
û hetta mirov dikare bêje ku, „îstisna“ ne. Vêca rewşa jina Kurd di
seranserê Kurdistanê da, mixabin ku tabloyeke gelek bi xem derdêxe meydanê.
Ji ber hindê ye ku, jin li ser jîyana xwe ne xwudan maf û biryar e, nikare
„hevjîyê xwe“ hilbijêre. Tinê bab û bira, ne dayîk û xwûşk jî,
belê tinê bab û bira xwudan maf, soz û biryar in li ser hemû jîyana jinê
û piştî şû kir jî, „mêr“ xwudan desthilat e! Jin, bi van bîr
û bawerî û ramanên kevnare, dijmirovî, adetî û paşverû, bûye goya
sembola „namûsê!“. Di bin „desthilata mêr“ da, her cure „hîzî û
dizî” tête kirin, belêm „namûs“ di „pêsîra jinê“ da tête dîtin
û bedelê vê „namûsê“ jî bi jîyana jinê tête standin, ku ew „namûs“
jî, ne „namûsa jinê“ ye, „namûsa mêr“ e! Heta evro jî roj nîne ku
li Kurdistanê kiçên ciwan, anjî jin bi „tohmeta“ „bênamûsîyê“,
-ev gotina bênamûsîyê jî di tercumeya van „nobedarên namûsê“ da,
heke kiç an jinê bi dilê xwe hej yêkê kir, bi dilê xwe şû kir, yêkser
bênamûs e!- bi destê bira, bab anjî lêzimekî dî neête kuştin...
Heta ku ev „desthilata mêr“ li ser timamî hucreyên jîyanê hakim be, „hêza
mêr“ „qadirî mutlaq“ be, mixabin ku „cinsê jinê“ dê „bindest“
bimîne û jin nikare li ser kesayetîya xwe xwudan soz û biryar be. Rizgarîya
jinê di destê wê bi xwe da ye. Belêm, mixabin ku „jin“ di bin perwerdeya
bi giştî ya mentalîteyê „desthilata mêr“ da, mala xwe jî bi destê
xwe xirab dike. „Kur“ê xwe, bi „bîr û bawerîya“ tradisyonel û domînant
ya „desthilata mêr“ perwerde dike, mezin dike û „neyarê“ „cinsê
xwe“ bi destê xwe diafirîne! Eve jî paradoksa herî mezin ya „cinsê jinê“
ye! Kengî „jin“ê, xwe ji vî mentalîteyê „hakimîyeta mêr“ rizgar
kir, ev nîrê „desthilata mêr“ şkand, maf û azadîyên xwe bi dest
ve înan, wekhevîya xwe bi destêxist, hingê dê jîyana mirovahîyê jî tena
û normal be.
Jina
Kurd jî, li milekê bo rizgarkirina welatê xwe û azadkirina xelkê xwe, li
milê dî jî ji bo maf û azadîyên xwe yên „cinsîyetî“ têkoşînê
dide. Barê jina Kurd ducare giran e; hem dijî dagîrkeran, dijî desthilata
kolonyalîzmê hevçeperîya „mêrê Kurd“ dike, hem jî dijî „desthilata
mêrê Kurd“ berxwedide. Lewma 8ê Adarê, „roja jinên rencdar yên cîhanê“,
ji bo jina Kurd bi manatir e. Jina Kurd, hem li azadîya welatê xwe, hem jî li
azadîya „cinsîyeta“ xwe digere. Ji ber hindê, ev 8ê Adara 2004ê, ji
herdu alîyan ve ji bo jina Kurd bi manatir bû. Jina Kurd, hem roja xwe pîroz
kir, hem jî di parçeyekî welatê xwe da, li Kurdistana Başûr, ew azadîya
ku mil bi milê „mêrê Kurd“ hatîye bi destêxistin, pîroz kir. Di rizgar
û azadbûna Kurdistana Başûr da rola jina Kurd,-gerçî naête dîtin û
zanîn-, lê temetî ya „mêrê Kurd“ e. Bi mohrkirina „makqanûna demkurt
ya Iraqa Federal“ ev destkevta Kurdistana Başûr di meydana navneteweyî
da fermîyet wergirt. Bi vê destkevtê, parçeyekî welat digel têkoşîna
jinê azad bû, lê mixabin eve naête manaya azadbûna jinê. Belêm jina Kurd,
di prosesa azadkirina xwe da, gaveke mezin û bihadar jî avêt. Jina Kurd, ji
evro pêve, divêt timamî hêza xwe, digel ji nû ve avakirin û pêşvebirina
welat, ji bo bi destêxistina maf û azadîyên cinsîyeta xwe jî bi kar bîne,
ku li nav tixûbên fermî yên „Kurdistana Başûr-(Iraqê) li Iraqa
Federal“ xwe jî azad bike. 8ê Adarên tên, dê ji bo Kurdan ducare bi mana
bin û bêne pîroz kirin; hem dê „mohrkirina makqanûna demkurt ya Iraqa
Federal“, ku xwastekên mînîmal yên Kurdan têda hatine qebûl kirin, hem jî
dê „roja jinên rencdar yên cîhanê“ pêkve bêne pîroz kirin.
12ê
Adarê, ji bo Kurdên Kurdistana Bakur herweha bîrhatineke tahl û dijwar e jî.
12ê Adara 1971ê, ertêşa Tirkîyeyê hukumeta Suleyman Demîrel êxist û
hukumeta Nîhat Erîm ya ku di bin desthilata wan da, îna ser kar. Bi wê
“darbeyê” leşker dîrekt nehatin ser hukum, lê bi rêya “sivîlên
mejî leşker” bi navê “operasyona balyozê” nêçirek dijî şoreşgerên
Tirk û Kurd dane dest pê kirin. Bi sedan şoreşgerên Tirk û Kurd
hatin girtin, îşkence dîtin, hatin kuştin. Denîz Gezmîşê
navdar, ku Kurdê Erzeromê bû, di demê “darbeya 12ê adarê” da hate
girtin û 6ê Gulana 1972ê digel du hevalên xwe, Yusuf Aslan û Irfan Uçar
hatin îdam kirin. Disa şoreşgerê navdar yê Tirk, Mahîr Çayan û
hevalên xwe jî 30ê Adara 1972ê, li gundê Kizildere li Nîksara Tokatê
hatin kuştin. Piştî darbeya 12ê adarê, komeleya xwandekarên Kurd
ya bi navê DDKO [Ocaxên Kulturî yên rojhilatê yên şoreşger] hate
girtin, rêvebir û endamên wê û bi dehan şoreşgerên dî yên Kurd
jî hatin girtin û li hefsa Diyarbekirê hatin zîndan kirin. Wan şoreşgeran
12 sal hukum xwarin. Ismaîl Beşîkçî jî wê demê digel şoreşgerên
Kurd, li ser doza xelkê Kurd hate girtin û ciza xwar. Paşê hemû, bi efûya
hukumeta Ecewît ya sala 1974ê hatin berdan. Vêca 12ê adara 1971ê çu cara
ji bîra Kurdan naçe. Ew dem, ji bo Kurdan demekî reş û tarî ye û
herdem li bîr e. Di 12ê Adara hersal da Kurd têkoşîna xwe ya wê demê
jî bi bîr tînin û zulm û zordarîya rejima faşît protesto dikin.
Rasthatin bêjin, bûyerên Qamişloyê jî tam wê rojê qewimîn.
Gava
meha adarê hat, heyecaneke mezin tûşî Kurda dibe. Ji ber ku adar meha
Newrozê ye û Newroz hem cejna neteweyî, hem jî mizgînîya xêr û bêra
demsala biharê ye. Newroz ji bo Kurdan di serî da bûye sembola huvîyeta
Kurdayetîyê. Kurd bi pîrozîyên Newrozê hem vê huvîyeta xwe îfade dikin,
hem xwastek û daxwazên xwe bi dengekî bilind pêşkêş dikin û ya
herî giring jî hebûna xwe, bi hemû heyîyên xwe yên neteweyî, bi cil û
bergên xwe, bi xwarin û vexwarinên xwe, bi stran û govendên xwe û bi yêkdengî
nîşanî hemû alemê didin. Ji serê adarê pêve bizavên pêkînana pîrozbahîyên
Newrozê dest pê dikin û heta dawîya adarê ev şahî dom dikin. Û Kurd
salê carekê, di Newrozê da hemû hêz û şiyana xwe dikin yêk, agirê
azadîyê vêdêxin û pêkve bi dengekî gur dibêjin; em Kurd in, em hene, em
dixwazin li ser axa xwe, li welatê xwe Kurdistanê serbixwe, azad û bextewar
û digel cîranên xwe jî di nav aştîyeke dadyar da bijîn. Bila Newroza
me, li me û hemû der û cîranan û timamî mirovahîyê pîroz be!
Newroz,
anku roja nû, anjî ”nûroj”, wekî efsane, herçend malê hemû xelkên
Iranî jî be, Kurd bi mana û naveroka xwe ve, ji xelkên dî yên Iranî
cudatir di Newrozê digihe û pîroz dike. Her di serî da Kurd Newrozê wekî
cejna neteweyî ya xwe qebûl dikin û bi vê manayê pîroz dikin. Newroz, bi vê
mana û naverokê, yêkem cejn e ku di seranserî Kurdistanê û nav Kurdên
diasporayê da yêkdil tête pîroz kirin. Ji ber hindê, Newroz, di nav xelkê
Kurd da, ji rengê adetî zêdetir, bi rengekî polîtîk û têkoşînî tête
pîroz kirin. Kurd Newrozê wekî cejna serhildanê, berxwedanê, têkoşîna
ji bo azadîyê û rizgarbûna ji bin nîrê zulm û zordarîyê qebûl dikin û
bi vê rûhê pîroz dikin.
Di nav xelkên Iranî da gelek versiyonên mîtolojîya Newrozê hene. Di ya Kurdan da, du aktor û semboleke efsaneyê hene: Wekî aktor, Dehaq û Kawa û wekî sembol jî Agir. Dehaq, temsîla zulm û zordarîyê dike. Kawa, temsîla têkoşîna organîze ya azadîyê dike. Agir, ku di bawerîya mîstîk ya Kurdan ya kevin da jî pîroz e, di bûyera efsaneya Newrozê da jî temsîla azadbûn û rizgarbûnê dike.
Li goreyî vê efsaneyê, berî 2616 sala Dehaq, wekî hukumdar, zulmeke nedîtî li xelkê dikir. (Anku NEWROZa evsale, herçend dibe 2616 salî jî, belêm demên bûyerên mîtolojîk û efsanewî sedased ne kivş û ne jî misoger in). Bi navê xelkê zorlêkirî û bindest jî Kawayê asinger rêberîya xelkê kir, berxwedaneke mezin pêkîna û di 21ê Adarê da êrişî seraya Dehaq kir û bi mircê xwe, ew zalimê zalima kuşt û xelk ji wê zulmê rizgar û azad kir. Xelkê jî ev azadbûn û rizgarbûn, bi vêxistina agirên gur pîroz kir. Ji wê rojê pêve agir dibe sembola azadbûn û rizgarbûna ji zulmê û 21ê Adarê jî dibe roja azadî û rizgarîya xelkê Kurd. Ew roj li goreyî demên salê destpêka biharê ye jî û 21ê Adarê hem wekî vejîna demsala biharê, hem jî roja serkevtin, azadî û rizgarîya xelkê Kurd, dibe cejna jîneke nû ya xelkê Kurd û xwezayê. Vejîna xwezayê û herweha vejîna xelkê Kurd ya nû hevdu timam dikin û bi hev ra Newrozê pêktînin.
Helbet
piştî rizgarbûna wê demê, şahîya xelkê Kurd mixabin dirêj nakêşe
û demê bindestîyên nû dest pê dike. Dehaqên nû derdikevin, zulm û
zordariya li ser Kurdan di nav dem û salan da heta evro didome. Lê belê, xelkê
Kurd jî di nav van salên dijwar da, Kawayên nû ji nav xwe derdêxe û
berxwedana xwe sist nake û di her 21ê Adarê da vê cejna xwe bi ruheke têkoşerî
û şoreşgerî bilind dike. Ev têkoşîna xelkê Kurd car têkdiçe,
car serdikeve û bi ketûraban dom dike, lê pîrozîya Newrozê qet naête
rawestandin û di her dem û şertan da agirê Newrozê tête vêxistin û
gur kirin. Li ser vê efsaneyê, her cure edebîyat tête ava kirin. Ji destana
bigirin, heta helbest, stran, şano û baskên dî yên edebîyatê têne hûnandin.
Newrozê hem wekî efsane, hem jî wekî cejna neteweyî di hemû kar û xebatên
helbestvan, hunermend û nivîskaran da cih girtîye. Newroz bûye ilhama jîyana
hunerî û edebîyata Kurdî. Her di serî da fîlozofê mezin Ehmedê Xanî di
destana xwe ya mezin, Mem û Zînê da bi firehî behsê Newrozê kirîye.
Şeref Xanê Bitlîsî, di dîroknameya xwe, Şerefnameyê da, bi dirêjî
cih daye efsaneya Newrozê. Evroke li ser Newrozê bi sedan berhem hatine nivîsîn.
Newroz di timamî jîyana Kurdan da bûye sembola azadîyê. Xelkên dî yên Iranî wekî cejneke adetî û folklorîk pîroz dikin, belêm Kurd wê wekî cejneke polîtîk ya têkoşîna azadî û rizgarîyê pîroz dikin. Ji ber vê yêkê ye ku di Kurdistanê da, rejimên dagîrker pîrozîyên Newrozê qedexe kirine, wekî bizaveke mezin ya polîtîk dîtine û di her 21ê Adarê da teroreke nedîtî li ser xelkê Kurd gêrandine. Rejimên dagîrker di her 21ê Adarê da vêxistina agir, derketina geşt û seyrana qedexe kirîye. Gelek têkoşerên Kurd ji ber pîrozîyên Newrozê hatine girtin, hetta hatine kuştin. Ji ber hindê ji bo Kurdan Newroz xwe nîşandaneke neteweyî ye. Ji rojhilat bigirin heta rojavayê, ji bakur bigirin heta başûra Kurdistanê û derveyî welat, di pîrozîyên cejna neteweyî ya Newrozê da, yêkitîya xelkê Kurd jî pêktêt. Kurd bi hemû hêz û taqeta xwe ve û bi heyecaneke mezin her 21ê Adarê xwe amadeyî vê pîrozîya dîrokî dikin û çu asteng wan ji pîrozîya vê cejna neteweyî sar nakin. Kurd meydanan bi sedhizaran, tijî dikin û gazî û hawara xwe ya azadîyê bilind dikin. Ji 1992ê were li parçeyekî azad yê Kurdistanê, li Kurdistana Başûr, bi şahîyeke mezin, di nav azadîyê da tête pîroz kirin. Li parçeyên dî jî, milyonan Kurd dadikevin kuçe û kolana, meydana, mêrg û çîmena û agirê azadîyê vêdêxin û strana Newrozê bi dengekî bilind û xurt dibêjin.
Newroza 2004ê jî dê bi hazirîyên rengareng li seranserê Kurdistanê û derveyî welat bête pîroz kirin. Dengê strana azadîyê ya Newrozê hêj ji nihe ve li gund û bajêr, çiya, zozan û deştên Kurdistanê dengvedide. Agirê gur yê Newroza pîroz hêj ji nihe ve hatîye vêxistin. Bi navê hemû xelkê Kurdistanê, li bakur Diyarbekir (Amed), li başûr Hewlêr, li rojhilat Mahabad, li başûrarojava jî Qamişloyê meydanên xwe hazirî pîrozîya vê cejna neteweyî, Newrozê, kirine. Ji nav van bajêran, Hewlêr hem ji ber terora 1ê sibata evsale birîndar e, hem jî yêk ji serbajêrên azadkirî yê Kurdistanê ye. Û tête hêvî kirin ku parçeyên dî yên Kurdistanê jî azad û rizgar bin û Newroz li timamî Kurdistanê, di nav azadîyê da û bi şahîyeke mezin bête pîroz kirin.
Newroz
bila li xelkê Kurd pîroz be.
**
Ehmedê
Xanî di Mem û Zînê, bira 11 û 12an da wisa dibêje:
Destana
beyana Newroza sultanî tesmîyeê mewsimê suru û şadimanî bi mersûmê
qedîme Kurdistanî ku wan digotinê „sersal“ ed dikirin bi eydê wîsal
hindek
di mîsalê Zîn zerî ne
hin
şubhê Memê di mişterî ne
...
Danayê
muemmerê kûhensal
Ev
rengê he go ji bo me ehwal
Go:
Adetê pêşîyê zemanan
Ev
bû li hemî cih û mekanan:
Wextê
we ku şehsuwarê Xawer
Tehwîl-i
dikir di mahê Azer
Yanî
ku dihate bircê Sersal
Qet
kes nedima di mesken û mal
Bîlcumle
diçûne der ji malan
Hetta
digihişte pîr û kalan
Roja
ku dibûye eyda Newroz
Tazîm-i
ji bo demê dilefroz
Sehra
û çemen dikirne mesken
Beyda
û demen dikirne gulşen
Dewra
felekê ji bextê feyroz
Dîsan
ku numa ji nû ve Newroz
Mebnî
li wî adetê mubarek
Bajêr
û kelat û xanî berdan
Teşbîhê
bi nijdîyan û cerdan
Sef
sef diçûne kûh û deştan
Ref
ref dixuşîne seyr û geştan
…
Hindek
bi peyayî çûne baxan
Hindek
bi suwarî çûne raxan
…
Sewdakirê
eşqê bûn di bazar
Hem
bayiê husn û hem xerîdar
Sersalî
û bakir û ruwalan
Sedsalî-w
ciwan û pîr û kalan
Sersal-î
li resm û rahê mahûd
Gêran
di cih û meqamê mehmûd
*
[Mem û Zîn, Ehmedê Xanî, amadekarîya M. Emîn Bozarslan]
ROJAN
HAZIM
05
Adar 2004