Tabû û tolerans
ROJAN HAZIM
Dinya heçku li ser tabûyan hatîye ava kirin! Ber û piþt û çep û rastên mirovahîyê adeta bi hizaran tabûyan hatîye dorpêç kirin. Li derve, li jor, li erdî, li esmanî, mirov nikare serê xwe ji tabûyan rake. Tabûyan jîyan zevt kirîye, asê kirîye. Tabû, ji av vexwarinê heta nan xwarinê, ji rabûn heta rûniþtinê wekî sihê li dûv mirov e. Mirov, goya jîndeyê herî bi aqil e, belêm bi tabûyan jîyan li xwe kirîye jahr û mirin! Mirovî, bi tabûyan, tevnekî þubî tevnê tevinpîrkê li dora xwe raçandîye. Mirovî þev û roja xwe kirîye tabû! Ji ber hindê ye ku fîlozof Wilhelm Wundt dibêje; ”Tabû, qanûna herî kevin ya nenivîsî ya mirovahîyê ye.”
Manakirina tabûyê
Ji alîyê ferhengî ve tabû ”bi yêk gotinê” nikare bête mana kirin. Ji du rûyan ve tabû dikare bête mana kirin. Di rûyê pêþîyê da tabû bi ”qedexeyên qutsî” tête îzah kirin; bawerîya ku li ser tirs û qedexeyan hatîye hûnandin. Li vê derê mexseda ji gotina ”quts”ê, ”pîroz”e. ”Qedexeyên qutsî”, anku li ser van cure qedexeyan qet naête axivtin, riberiz û krîtîk qet naête kirin û heke hate axivtin an riberiz kirin, anjî krîtîk hate kirin, ”gunehkarî” ye, ”sûc” e û bedelê wê jî her bi çi awayî be tête dan, anjî tête standin! Di rûyê duyê da jî tabû bi ”tirsê, tehlîkeyê, kirêtî û qedexetîyê” tête mana kirin. Belêm di hevpiþkîya herdu rûyên manakirina tabûyê da, ”tirsa bi ‘pîrozîyê’ -qutsîyetê- ve hatîye kiras kirin” bi giranî tête têgihiþtin. Di manaya yêk bi yêk herdu rûyên tabûyê da be, anjî di manaya hevpiþk da be, naveroka bingehîn ”negatîvîyet” e. Ji ber ku bi serê xwe ”pîrozî”, heke di manaya ”dînî” û bi giþtî ”mîstîk” da neête bi kar înan, ”pozîtîvîyet” têda heye, çiku hejêkirin anjî rêzgirtina beramberî ”obje” an ”subje”yê ”pîroz”, ne ji ”tirsekê” têt, ji nîveka dil û bi xwastinîya mirov tête nîþandan. Belêm di ”pîrozîya bi elementên dînî û bi giþtî mîstîk” hatîye îfade kirin da, ”hejêkirin”, ”rêzgirtin” ne ji nîveka dil û bi xwastinî ye, ji ”tirseke abstrak” peyda dibe, lê di dûmahîka wê ”tirsa abstrak” da jî, wisa tête hizir kirin ku dê ”xirabîyek” an ”neqencîyek”, anjî ”belayek”e konkret bi serê mirov da bêt. Daku ev ”bela” bête ”berteref kirin”, ”hejêkirin û rêzgirtineke ji tirsê peydabûyî” tête nîþandan, ku ev ”hejêkirin” û ”rêzgirtin” ne ji dil e, ”formel” e. Ji manaya vî rûyê pêþîn yê tabûyê, zêdetir ”tirsa ji tiþtekî pîroz” derdikeve pêþ, ku eve dibe ku Xwudê be, pêxember be, ”þêx û miþaîx” bin, ku axir eve hemû fîgûr û sembolên dînî û bi giþtî mîstîk in. Di rûyê dûyemîn da jî ”tirs” hakim e, lê ew ”obje” an ”subje”yê ku jê tête tirsîn, dikare li goreyî ”normên pîrozîya dînî anjî bi giþtî mîstîk”, ne ”pîroz” be, lê ”tehlîke” jê tête hizir kirin, lewma jî ”hejêkirin”, anjî ”rêzgirtin”eke ne ji dil, ya bi ”tirsê” hatîye hûnandin, tête nîþandan, daku tehlîkeya jê bêt, bête dûr kirin, ku eve jî dikare ”organîzasyonek” be, dikare ”lîderek” be, anjî fîgûr û sembolên di nav jîyana sosyal da konkret bin. Di beramberî hevpiþkîya ”tirsa” tabûyê, ”hejêkirin” û ”rêzgirtin”a tête nîþandan da jî hevpiþkîyek heye û ew jî ya ne ji dil û vîyanî ye.
Tabû ji zimanê Polînezî hatîye. Polînezya, hûregiravên li nîveka Okyanûsa Mezin (Pasîfîk). Wekî Freud gotî, ”di hemû qedexeyan da manaya tabûyê veþartîye”. Bi gotineke dî, siha tabûyê li ser hemû cins û cure qedexeyan heye. Tabû hind ji pîvên bîr û ramana zanyarî dûr e ku, wekî Freud jî gotî, ”Ji bo rastîya tabûyan nikarin çu binasên (sebebên) beraqil nîþan bidin”. Freud, di pirtûka xwe ya ”Totem û Tabû” da, ji Wundt jî van gotinan neqil dike: ” Adetên ku behsê tirsa ji hindek tiþtan dikin hene û beramberî vê jî nêrîn anjî helwestên perisînê jî hene”. Li goreyî manaya giþtî ya gotinê (tabûyê,-RH), em, (ji tabûyê, -RH) destê xwe li tiþtekê nedanê, tiþtekê bi mexseda bi kar înanê, nekirînê, anjî hindek gotinan bi lêv nekirinê, têdigihin”. Li ser tiþtekê, li ser kesekê, li ser navekê, li ser hebûnekê, bi giþtî li ser objeyekê, subjeyekê ne axivtin, riberiz nekirin, krîtîk nekirin, heke hate axivtin, riberiz kirin û krîtîk kirin jî, bedelek dayîn, tabûyê rave dike, ku ew ”bedel” jî ”zerar û zîyanek”e konkret e, ku digihe yê an ya, ”axivtî”, ”riberiz kirî” anjî ”krîtîk kirî”!
Tabû û tirs
Tabû bêyî tirsê nabe. Ji xwe yêk ji elementên terkîba tabûyê jî ”tirs” e. Tabû û tirs hevdu timam dikin. Sehma tabûyê bi tirsê tête xurt kirin. Benîademî hizaran tabû afirandine. Belêm li goreyî gotina Freud, fîlozof James G. Frazer jî li ser du kategorîyên tabûyan rawestaye; ”Tabûyên domdirêj û tabûyên demokî”. Tabûyên domdirêj yên li ser bi giþtî rahib, lîder û mirîyan in. Hindî tabûyên demokî ne, ew jî yên li ser rewþa mirovan in; bo nimûne, ”serê heyva jinan” e, anjî li ser aforozîya li dêrê ye, ku ev tabû jî bi salan dom dikin. Di tabûyên domdirêj da rola ”dînî û mîstîsîzmê” û ”pê perisîna obje û subjeyên abstark û konkret” bi giranî ye. Di yên demokî (muwaqet) da jî, digel rola faktorên ”tabûyên domdirêj”, herweha temetî ”tirsê” nebe jî, mefhûmê ”þerm”ê jî tête dîtin. Di nav jîyanê da ji bilî ”qedexeyên dînî û bi giþtî mîstîk û xurafeyan”, wekî ”normên sosyal û etîk yên jîyanê”, ”mefhûmê þermê” jî dibe yêk ji ”girêbendên” jîyanê û ”tabûyên demokî” pêktînin. ”Mefhûmê þermê” jî, bi taybetî di nav civatên paþvemayî û prîmîtîv da, asteng û giriftarîyên mezin, spesîfîken, derdêxe ber dest û pêyên ”jin”ê. Ji ber hindê ye, ku Frazer gava behsê ”tabûyên demokî” dike, nimûneya ”regla jinan” dide, çiku di nav civatên paþvemayî û tradisyonel da bi çu awayî ”ev rewþa jinan” di elenîyetê da naête axivtin! Di vê nimûneyê da çarçoveya ”þermê” ji tixûbê ”masûmîyet û maqûlîya þermê” derdikeve, nêzîkî ”tabûyê” dibe. Di nav van civatên paþvemayî û tradisyonel da ji xwe ”jin” bi serê xwe ”tabû” ye, anjî tête ”tabû” kirin. Di ”tabûkirina jinê” da, faktorên wekî ”dîn” û ”desthilata mêr” ya tradisyonel, hevdu timam dikin. Di ”tifaqa van hêzên tabû afirandêr” da, ”serkolîya jinê” -(jina bê dersok, bê turban, ser vekirî)-, adeta wekî kadastrofekê tête dîtin û herweha jî hem ”guneh”, hem jî ”þermeke mezin û ji destçûna namûsê” tête qebûl kirin! Li goreyî van ”nêrînên tarî”, jin divêt bête ”serpoþî” kirin, daku hem ”dîn”, hem jî ”namûs”a ”desthilata mêr” bête parastin! Eve ji alîyê van ”desthilatên kevnare, tarî û perêser” ve, bi zanahî têne tabû kirin. Belêm, ev ”tabûyên demokî”, bi pêþveçûn û heyîbûna civatê ve, reng diguhorin, lê her tarzên cuda yên jîyanê jî ”þermên nû” û herweha ”tabûyên demokî” diafirînin û derdêxin meydanê û bi vî rengî bi salan dom dikin.
Di nav civatên paþvemayî û prîmîtîv da, mirov nikare ji tabûyan sereder bibe. Li Afrîkaya Rojhilat, di nav xelkê Nûba da, bawerîyeke wisa hebûye ku, heçî kesê biçe mala rahib-þah, dê bimire. Belêm heke serê milên xwe yên çepê, rûs (rût) kiriban û rahib-þah jî destê xwe têda ba, wisa bawer dikirin ku dê ji tehlîkeyê xilas bin. ”Serdest”, vê hêzê ji tabûyan werdigire, statû û pozisyona xwe bi van tabûyan wekî tirseke hejîner hakimî bîr û hizrên ”bindestî” dike. Vê sefaletê di nav civatên prîmîtîv da ecêbîyên mezin bi serê xelkê sade înaye. Ev nimûneye, kêm zêde bi reng û newlên cuda jî be, ji bo civata tradisyonel û paþvemayî ya Kurdan jî ne xerîb e, ku þêxên ku dehmenên ebayên xwe bi mexseda ”þifayê” çawa bi mirovên sade didan maç kirin û dîsa ve þêx û hindek melayan çawa ava destnivêja xwe bi nisaxan (nexweþan) didan vexwarin, daku goya sax bin, baþ tête zanîn, ku ev ”tradisyonên reþ û tarî” hêj jî li gelek deverên Kurdistanê têne dîtin! Li Zelanda Nû jî, þahekî ”mezin û pîroz!”, axir her bi çi awayî be, bermayê xwarina xwe avêtîye rexê rê. Reben hejarekê jî dîtîye û xwarîye. Lê belê, hêj xwarin xilas nekirî, dengekî nebînayî gotîyê ku, wê xwarina ku dixwe, ya þahî ye. Feqîr ji tirsa lerizîye, ketîye erdî û roja paþtir demê avabûna rojê jî mirîye. Dîsa jineke Maorî, meyweyê ku ji cihekî tabû hatî, xwarîye û piþtî ku jêra hatîye gotin ku, ew meyweyên serokî bûne, ew jî di cih da mirîye. Carekê jî, çeqmaqa serokê Maorîyan berze bûye. Yên ku dîtine jî, bo xwe agir pê hilkirine. Lê paþê pê hesîyane ku ew çeqmaq ya serok bûye, ji tirsa zeravê wan qetîyaye û mirine! Ev nimûneyên spesîfîk, di nav civatên paþvemayî, prîmîtîv û gelek tradisyonel da bi zêdehî ve û bi gelek rengên cuda têne dîtin, ku kêm zêde di nav civata Kurdan da jî nimûneyên bi vî rengî bi gotina herî ”nerm”, ne kêm in!
Tabû û tirs, di tradisyon û tarzên jîyana civatên prîmîtîv û paþvemayî da, bi bawerîyeke mîstîk, ji bo otorîteya ”serdest”an, têne bi kar înan. Di van civatan da tabû, digel tirsê, carna jî di bin kirasê ”hezkirin”ê, ”vîyan”ê da, bi nefretê tête domandin. Di seramonîyên van cure xelkên prîmîtîv da Freud nimûneyekê jî ji Frazer neqil dike ku li Sierra Leonaya Afrîkaya Rojava, xelkê Tîmmo gava ku þahê xwe hildibijêrin, þeva berî seramonîya tackirinê, lêdidin. Ji ber vê tradisyona tabûyî, ”itiraz” naête kirin û gelek cara þahê hatîye hilbijartin ji ber vê lêdana seramonîyal ya tabûyî, tûþî nexweþîyan dibe û jîyekî dirêj nakêþe. Frazer vê tradisyona seramonîyal ya tabûyî, wekî ”hezkirineke” kîndar ya nexuyayî rave dike ku gelek caran rihspîyên civatê kesekî ku jê ne razî hildibijêrin û bi vê tradisyona lêdanê dikujin.
Di nav van civatên paþvemayî da yêk ji tabûyan jî ya li ser ”mirî” ye. Mirî bi serê xwe tabû ye û li ser naête axivtin. Hetta ”mirî” wekî dijmin tête qebûl kirin. Yên ku bi karê veþartinê ve mijûl dibin jî heta deh meha ”heram” têne qebûl kirin û piþtî ev dem borî, paqij têne qebûl kirin. Yên ku mirî veþartî nikarin destê xwe li xwarin vexwarinê bidin. Kesên dî xwarinê didine wan heta ku ”cizayê” wan xilas dibe. Navê mirî qet naête bi lêv kirin. Ji ber van tabûyên hiþk, hindek babikên ji van xelkên prîmîtîv, rê û çareyên hîlebazîyê peyda kirine. Xelkê Masaî yê Afrîkî, navê mirîyên xwe diguhorîn ku bi serbestî ji mirîyên xwe behs bikin. Tabûya mirî li ser navê berê dom dike û bi vê hîleyê xwe ji tabûya mirî xilas dikin. Li goreyî van tabûyan, kesekî di nav mala xwe da gelek hezkirî jî bimire, li ber çavê kes û karê xwe ”neqenc” dibe û jê tête tirsîn û ji ber hindê jî xwe bi van çareyan ji þer û belaya ku dê jê bêt, diparêzin. Tabû, hind çavên kesên binemalê tarî dikin ku ew ferdê ji mala xwe jî, ku di saxîya wî anjî wê da gelek jê hez dikirin, li ber çavê xwe reþ dikin, xirab dibînin. Tabû li vê derê dibe binas û bingehê nefretê, kînê û nevîyanê. Ev tabûya li ser ”mirîyan” hema bêjin di nav hemû xelkan da heye. Ne bi vî rengî jî be, li nav Kurdên musulman jî, ji nav goristanê derbazbûn, tirseke mezin e. Li goreyî vê ”xurafeyê” -ku dîn ji bo sehma xwe xurafeyan diafirîne-, heke mirovek ”gunehkar” be, gava di nav goristanê ra dibore, mirî radibinê û axir belayekê tînin serê wî anjî wê! Gelek nimûneyên dî yên wisa jî hene...
Ev nimûneyên hatine jîyan gelek aþkera du rûyên tabûyê didin xuya kirin. Tabû bi navê ”qutsîyet” û goya ”parastinê” tête jîyandin, ku têda tirs, kîn, nefret, nehezî û nevîyanî heye. Eve herweha rûyê kirêt û qirêj yê tabûyê jî derdêxe meydanê.
Tabû û dîn
Her ji destpêka jîyana prîmîtîv were, mirovan ca çi ji hewcehîyên jîyanê bin, çi ji tirsê bin, çi jî ji hejêkirin û rêzgirtinê bin, li dora xwe þûrheyên tabûyan nijinandine. Hindî ku jîyan pêþve çûye û evolusyon pêkhatîye, tabû jî bi reng û rûyên nû mane û hetta di nav vê rikeberîya prosesa jîyanê da asêtir jî bûne. Bi zêdebûn û boþbûna mirovahîyê ve, kom û komik û kolektîvên mirovahîyê jî zêde û fireh bûne û van rengên nû yên jîyanê rê li ber organîzebûna tabûyan jî vekirîye. Yûmî û bêyûmî di vê prosesa pêþveçûn û gihiþtina jîyanê da derketine. Pîrozîya hindek rojên heyv an salê jî, ji nav van tarz û rengên jîyanê pêkhatine. Yûmî an bêyûmîya li ser ”seyr û sefer”a hindek rojên salê jî, ji van bîr û bawerîyên kevnare derketîye û bûyne ”tabû”, ku ev tradisyona yûmî û bêyûmîyê, di nav dem û salan da, di bin kirasê ”dîn” da heta îro jî dom kirîye. Mirovan hem di nav kar û xebatê da, anjî di demên vala û bêhnvedanê da jî bo xwe gelek ”tabû” afirandine. Di demên jîyana prîmîtîv da, gava çandina genimokî dihate kirin, daku bereketa berê genimokî zêde bikin, þahî û govend hatine kirin, hêk hatine gêr kirin. Bûyerên esmanî, hewayî, befr, baran, gurgura ewran, çeqîna brûsk û gelek ”bûyînên dî yên xwezayî” bûyne binasên gelek tabûyên jîyanê. Bawerîyên li ser ”dem û cihên pîroz” di nav aksîyona jîyanê da peyda bûne ku paþê jî derbazî dînan bûne. Íro jî ”demên pîroz” wekî cejn û þahîyan, anjî ”îbadetan”, ”mekanên pîroz” jî wekî cihên pêkînana van bîr û bawerîyan, di nav rîtûelên hemû dînan da dom dikin. Di pîrozîya van tabûyan da tirs hebû ku ji xwe di hemû ”tiþtên pîroz” da ”tirsa veþartî” hakim e. Tabûyên li destpêka jîyana prîmîtîv, zemînê ”bawerîyên” cuda pêkînane. Tabû bûyne xîmê dînan. Ji dînên prîmîtîv bigirin heta dînên esmanî, tabûyan zemînekî hevpiþk yê hemû dînan jî pêkînaye. Ji Asyaya dûr heta Amerîkaya navîn, di hemû dînan da ”bawerîyên manewî” bi tabûyan ve hatine xurt kirin. Tabû adeta bûyne çeperên parastina van ”bawerîyan”! Di bawerîya ”Totemî” da jî yêk ji elementên sereke ”tabû” bûye. Di nav jîyana ”klanên prîmîtîv” da ji xwe totemî wekî bawerîyeke dînî hatîye qebûl kirin, ku herweha destpêka dînên prîmîtîv e jî. Di totemîyê da bi giþtî pîrozîya an heywanekê, an giyayekê anjî objeyekê tête dîtin. Yêk ji van, bo klanî (babik), pîroz e û bingehê peydabûna wan tête qebûl kirin. Totemek ji bo hemû endamên klanî (babikî) pîroz e û li ser ne tête axivtin nejî riberiz kirin. Totem, bo wan, ji bilî bawerîya manewî, herweha jî îdentîtêtek e. Bêrêzîya li beramberî totemî qet naête qebûl kirin, anku çu tolerans nîne. Di klanên berê da, þûkirina ji nav klanî jî ”tabû” bûye. Endamên klanî (babikî) ji bo hevdu ”tabû” bûne û þûyên xwe ji klanên dî peyda kirine, anku þûkirina egzogamî pêkînane. Silsileya tabûyan ji totemîyê bigirin, li þamanîyê, bûdîzmê, li zerduþtîyê, dînên Mezopotamyayê, yên dorberê çemê Nîlê û Afrîkayê, heta dînên ”yêk xwudê” û esmanî, tabû elementê sereke ye di nav van hemû ”bawerîyan” da. Di dînên Mezopotamyaya kevin da, kaînat (kosmos) bi serê xwe ”þahinþahî” bûye û esman jî hakimê, anku þahê vê þahinþahîyê bûye. Hetav, heyv û stêrên dî ”pîroz” bûne û rêzeke mezin dîtine. Babilî, bi Xwudêyê firtoneyan Enlîl perisîne û ”meçêtir” jî wekî kana xirabî û neqencîyan qebûl kirine. Dîsa ”av” di bawerîya wan da wekî kana jîyanê hatîye qebûl kirin. Di bawerîyên kevin da, çi obje bin, çi heywan û gil û giya bin û çi jî bûyer û hebûnên xwezayî û esmanî bin, ”bawerî” wekî ”desthilatek” hatîye qebûl kirin û wisa jî hatîye dîtin. Di Zerduþtîyê da jî eynî ”hêz û qudret” di Xwudêyên qencî (Ahûra Mazda) û yê xirabîyê (Ahrîman) da hatîye dîtin û qebûl kirin. Ferqeke Zerduþtîyê, ya di demê xwe da, ew bûye ku ”bawerî” ji ”pûtperêsîyê” rizgar kirîye, belêm herweha Agir û Hetav jî pîroz qebûl kirine. Di bawerîyên berê da tirs û hejêkirinê di nav hev da ”sehm” pêkînaye ku eve jî bûye ”hêz û qudreta” perisînê. Vê ”tirs û hejêkirin”ê xwe wekî ”reya bawerîyê”, di hebûna dînên esmanî û yêk Xwudê da jî domandîye. Ev bawerîya di Tewratê da cih girtî; ”Yê/ya ku dijina li Reb (Xwudê) bike dê mutleq bête kuþtin. Timamî cemaet dê wî/wê recim bikin (bi beran bikujin). Bîyanî be, xuyanî be, yê/ya ku dijina li navê Xwudê bike, dê bête kuþtin.”, bi formûlasyonên cuda jî bin, wekî zihnîyet, di ”kitêbên dî yên pîroz” da jî hatîye parastin. Aþkera ye ku, heke piþtî ku ev ”fermana pîroz!” wekî destûreke ”bê qeyd û þert” di naverok û ”ruha” hemû ”kitêbên pîroz” yên dînên esmanî da cih girt, hingê li wê derê, êdî ne ”mirovhezî”, ne ”giyanhezî”, nejî ”xweþbînî” (tolerans) tête dîtin. Esasen ji dînên prîmîtîv yên ”pir Xwudê” bigirin heta dînên ”yêk Xwudê” û esmanî, hevpiþkîya herî balkêþ ”tabû” ye! Bi gotineke dî ya sade, ”dîn” bi serê xwe, komple ”tabû” ye, anku ji tabûnameyan pêkhatîye. Kî dikare ”krîtîkekê” bike! Ji ber van ”tabûnameyan” û herweha destûra ”hakimîyet bê qeyd û þert ya Xwudê ye” û ”Xwudê dinya danaye û ranaye”, hizirîn û lêgerînên zanyarî û herweha keþfên nû yên zanyarî jî, tûþî hizaran astengan bûyne û hêj jî dibin. Di cîhana îsawîtîyê da, gava Galileo Galileyî, li ser sîstemê hetavê, keþfeke nû ya zanyarî kirî wisa gotibû; ”Hetav li dora xwe dizivire û dinya û planetên dî jî li dor hetavê dizivirin” û piþtî vê gotina wî, dinya jî li ser serê wî hatibû kavil kirin! Dêrê, bi navê dîn û Xwudê ev keþfa Galileo hema yêkser dijî ”hakimîyet û qudreta Xwudê” qebûl kiribû û ew bi gunehkarîya beramberî hebûna Xwudê sûcdar kiribû. Wê demê desthilata polîtîk jî di destê dêrê da bû û dem demê Engizisyonê bû. Engizisyon, di ”demê navincî” da, wekî ”dadgeh” ji alîyê dêrê ve hatîbû damezrandin, daku otorîteya zalimane ya dêrê ji bîr û bawerîyên cuda û ”mixalif” biparêze û bidomîne. Dêrê li 1633ê Galileo, da dadgeha Engizisyonê û vê dadgeha nedadyar jî ew ”sûcdar” dît û cizayê îdamê dayê. Belêm înfaza cizayî, bi þertê ”înkarkirina keþfa xwe” girêda. Galileo jî ji ber tirsa jîyana xwe, þertê dadgeha Engizisyonê qebûl kir û ”xwe înkar kir”, anku ”keþfa xwe red û betal kir”! Dadgeha Engizisyonê jî piþtî ”nedameta” wî, cizayê îdamê rakir, lê heta mirinê hilgirte bin çavdêrîya xwe! Galileo, canê xwe bi ”inkarkirina xwe” xilas kiribû, lê sûc û gunehkarîya mezin, dêrê û dadgeha engizisyonê beramberî mirovahîyê kiribû û bi wê pratîka xwe rê nedabûn ”bîr û bawerîyên” cuda. Fanatîzma dînî ya wê demê, fîlozof û þairê mezin Giordano Bruno jî, ji ber bîr û bawerîyên wî yên cuda, ku Bruno yêk ji destpêkerên bizava Ronesansê bû û herweha Xwudênas jî bû, ji teref desthilata dêrê ya wê demê ve, di dadgeha Engizisyonê da gelek bi bêdadî hatibû dadgeh kirin û cizayê mirinê dabûne wî jî û bi hovîtîyeke mezin, li 17ê Sibata 1600ê li ”Meydana Kulîlkan” li Romayê, hatibû sotin. Nimûneyên bi vî rengî gelek in di dîroka dînan da, ku sedan kes ji ber bîr û bawerîyên xwe hatine kuþtin. Bîr û bawerî û ramanên ji ”desthilatdaran” cuda, li çu deman ”tolerans” nedîtine û bêdadîyên mezin bi serê ramanweran da hatine înan. Ma berî Ísa jî (Mîladê), li 400ê, fîlozofê navdar Sokrates jî ji ber bîr û bawerîyên xwe yên ji ”desthilata Atînayê” cuda, bi jahrîyê nehatibû kuþtin! Ji dîrokê ders nehatîye wergirtin û di roja lro da, li cîhana îslam jî adeta engizisyoneke nû hatîye dest pê kirin û mafê jîyanê naête dan ji bo bîr û bawerîyên cuda. Ew bûyer û bûyînên ji alîyê fanatîk û radîkalîstên îslamî ve li Afganistana berê ya Talîbanîst dibûn, yên îro jî li hindek welatên Erebî, li Îranê, li Erebistana Siûd, li Filistîn û Iraqê dibin, nimûneyên tahl yên ”bê toleransîya dînî” ne. Fanatîk û radîkalîstên îslamî li her derê cîhanê ”dadgehên engizisyonîst” danane û çi kesê ku ji çarçoveya wan derkeve, bi ”kafirbûnê” sûcdar dikin û bi metodên hovane înfaz dikin, serjêdikin! Di dîroka îslamîyetê da bi hizaran bûyer û bûyînên bi vî rengî qewimîne û ”ramanwer” eynî wekî demê ”engizisyona dêrê”, bi fito, ferman û biryarên ”þêx û îmaman” ve hatine qetil kirin, anjî fitoya qetla wan hatîye dan! Hema em dûr neçin, di van salên nêzîk da, di salên dawîya sedsala 20an da, li sala 1989ê, Ayetullah Xumeynî, li ser navê ”dînê îslamê” fermana kuþtina nivîskar Selman Ruþdî, da. Selman Ruþdî, bi navê ”Ayetên Þeytanî” pirtûkek nivîsîbû û bi çavekî rexneyî li ser hindek ayetên ”Quranê” rawestabû. Lê Selman Ruþdî bi karê xwe yê ronakbîrî, þaneya zirkêtikê xirab kiribû û ew zêrandibûn, anku qelemê xwe li ser tabûyeke dînî leyizandibû. Ev pêrabûna wî ya gelek normal û xwezayî ya ronakbîrane, ji alîyê Xumeynîyan ve nehatibû ”efû” kirin û fermana kuþtina wî dabûn, ku Selman Ruþdî hêj jî nikare gelek legal bijî û karê nivîskarîya xwe bi rehetî bike. Xumeynî û ”îmamên dînê îslamê”, anjî piranîya wan em bêjin, tehemmuleke biçûk jî nîþanî nivîskarekê nedabûn. Eynî bê tehemmulî li Bengladeþê jî hate dîtin û fermana kuþtina nivîskar Teslîme Nesrînê jî hate dan, ku ew jî mecbûr mabû ku welatê xwe terk bike. Teslîme Nesrînê di nivîsarên xwe da, bê toleransîya îslamîyên kevneperest rexne dikir û ew gazî tolerans nîþandanê dikirin. Nesrînê di axivtineke xwe ya li çapemenîyê belavbûyî da, kêm zêde wisa gotibû: ”Ez ji binemaleke musluman im. Êriþên kevneperestên îslamîyan yên li ser cîranên me yên Hindû, ez gelek diêþandim. Piþtî ku ev cîranên me yên Hindû revîn çûn, kevneperestên îslamî hatin li xanîyên wan binecih bûn û piþtî hingê jî êdî min wisa bawer kir ku alîyekî dîn tarî ye.” Li Tirkîyeyê jî, bi pirtûka Selman Ruþdî, ”Ayetên Þeytanî” ve girêdayî, teroreke ecêb ya kevneperestên îslamî hatibû nîþandan û nivîskar Ezîz Nesîn bi kuþtinê hatibû tehdît kirin. Tiþtê Ezîz Nesîn kirî jî, gotibû ku ew dê pirtûka Selman Ruþdî, ”Ayetên Þeytanî” li Tirkîyeyê çap bike, çiku wan salan, -dawîya salên 80yî û heta nîveka salên 90î-, kevneperestên îslamî li ser vê pirtûkê, bayê teroreke bê tixûb rakiribûn dijî ronakbîran li hemû cîhanê. Ezîz Nesîn di wê kelegerma aktuelîya pirtûka Selman Ruþdî da, digel nêzîkî 40 ronakbîr û hunermendên Tirk û Kurd çûn bajêrê Kurdistana Bakur Sêwasê, ku beþdarî pîrozî û þahîyên Pîr Sultan Ebdalê Elewî bibin. Lê kevneperestên îslamîyan digel faþîstên Tirkîst û bi hevkarîya polîs û leþkerên ertêþa Tirkîyeyê, teroreke hind mezin li ser serê van ronakbîr û hunermendan pêkînan ku adeta Sêwas dagîr kirin. Wan serê Ezîz Nesîn dixwastin ku jê bikin! 2ê Tîrmeha 1993ê, otêla ku ew ronakbîr û hunermend lê diman, -Hotel Madimak-, agir berdanê û di encam da 35 kes sotin û gelek ji wan jî birîndar bûn. Ezîz Nesîn bi birîndarî ji destên wan kevneperestan axir xilas bibû. Kevneperestan, bi sloganên ”kafiran bikujin, bisojin”, ew roj wekî roja cîhada dijî ”bê Xwudêyan” îlan kiribûn û bi wê hirs, kîn û nefretê êriþî ronakbîran kiribûn. Helbet bi sedan nimûneyên bi vî rengî qewimîne li Tirkîyeyê, Kurdistanê û cihên dî yên cîhanê. Me got Kurdistan, ku li Kanûna 1978ê, kevneperstên îslamî û nijadperestên Tirkîst, dîsa ve bi hevkarîya polîs û leþkeran, li bajêrê Kurdistana Bakur, li Meraþê jî bi sloganên cîhada lslamî, dest bi terorê kiribûn û di encam da nêzîkî 150 kesan, biçûk mezin bi bivir û sîlehan kuþtibûn. Vêca ew terora ku, bi navê dîn û bi navê Xwudê hatîye kirin, îro jî her bi vî rengî, bi van sloganan, bi van motîfên kevneperestî, tête domandin. Li Çileya 1998ê dîsa li bajêrekî Kurdistana Bakur, li Meletîyê, xwandekarekî zanîngehê, Zanîngeha Ínönü, Umîd Cîhan Tarho, li meha Remezanê ji ber ku rojî nedigirt, ji alîyê xwandekarekî kevneperestê îslamî ve hate kuþtin. Xelkê ku bi navê dîn û Xwudê van kuþtin, sotin û teroran dikin, ne har, nejî dîn in. Lê bi bawerîyeke kor û tarî têne tijî kirin, perwerde kirin. Di vê bawerîya ku kîn, xerez û êriþkarîyê tijî serê mirovan dike da, helbet ”tolerans” nabe. Ew xelkê çavtarî, vê ”ava cîhad kirinê” ji kahnîyekê vedixwin. Ew serûkahnîya avareþ, wan têr û tijî dike, mejîyê wan diþo û berdide ser mirovên ku wekî wan nahizirin. Heke mirov bi navê dîn û Xwudê, heroj û her seet bi van gotinên; ”Kafir, li kî derê bêne dîtin, divêt bêne kuþtin”, ”kuþtina kafiran derê beheþtê vedike”, bêne perwerde kirin, helbete dê cinayet bêne kirin, tehemmul nîþanî ”kesên ku wekî wan nahizirin” naête nîþandan. Heke li ser dîn û ”fîgûrên pîroz yên dînî”, axivtin, riberiz û krîtîk qet neête qebûl kirin, rê neête dan ku axivtin, riberiz û krîtîk li ser dîn û ”pîrozîyên dînî” bête kirin, dê çawa tolerans pêkbêt! Serê ”toleransê” ji xwe bi hemû bîr û bawerî û cudahîyên xwe ve, hevdu qebûl kirine, li beramberî hevdu rêz nîþandane. Hukmên pêþîn, ferq û cudahî qebûl nekirin, rêz nîþan nedan, zemînê ”toleransê” sabote dike, dînemît dike. Ev bê tehemmulîya ji ”dîn” tête dest pê kirin, bi hemû dijwarîya xwe ve tête domandin. Tolerans, nîþanî krîtîka herî maqûl û masûm jî mixabin naête nîþan dan. Bûyerên li welatên Erebî, li yên îslamî, anjî li welatên dî yên cîhanê yên ne lslam, ku bi navê ”Xwudê, Quran, Muhemed Pêxember û Íslamîyetê” têne kirin, ”tolerans û ahenga mirovahîyê” ji binî ve radikin, xirab dikin. Her cure fanatîzma dînî, -kîjan dîn be, dînên esmanî bin, an yên rûhî û pûtî bin, ferq nake-, dîwarên tabûîzmê xurt dike, dijminahîyê, bê tehemmulî û bê musamahatîyê jînde dike.
Ji bawerîya ”totemî” bigirin heta ”fetîþîzmê”, ji ”bûda” bigirin heta bawerîyên li ser ”agir”, ”hetav”, ”heyv” û stêrên dî û herweha bûyer û bûyînên hewayî û esmanî û heta dînên ”yêk Xwudê” yên esmanî, kêm zêde element û nûansên hevpiþk di nav hev da hene. Íro digel ku li timamî cîhanê hegamonyaya dînên esmanî heye, belêm di nav rîtûel, pratîk û tradisyonên van dînan da jî gelek tarzên dînên prîmîtîv bi rengên cuda jî bin, têne dîtin. Reng, desen û motîfên ji þamanîzmê, bûdîzmê, fetîþîzmê, totemîzmê, zerduþtîyê heta hûr û gir hemû dîn û bawerîyên ji Asyayê heta Afrîkayê, ji Amerîkayê heta Ewrûpayê û giravên Okyanûsa Pasîfîkê, gelek tarzên ”îbadetî”, anjî bawerîyên dî yên ”mîstîk” di nav dînên esmanî da jî hene û têne jîyan. Xala herî hevpiþk ya van bawerî û dînan; tabû ye, fetîþîzm e, dogmatîzm e û bêyî riberiz û krîtîkê, qebûlkirin û pê perisîn e û herwisa jî, xwe bi ”hêz û qudreta mûcîzeyên Xwudayî” ve girêdane. Di vê zihnîyet û pratîkê da helbete cihê ”tolerans”ê nîne.
Dîn û desthilata polîtîk
Ji civatên prîmîtîv heta vî demê ”modern”, her cure ”bawerîyên manewî”, anjî ”dîn”, di destê ”serdestan” da bûyne ”aletên desthilatê”. Xwudêyên wê demê, di eynî demî da xwe þahê civatê qebûl dikirin û hukûmdar bûn, anjî wan ev rola hukûmdarîyê didan kesên dî. Ji xwe gotina ”hakimîyet bê qeyd û þert ya Xwudê ye” ji vê bawerî û pratîkê derketîye, ku eve wekî destûreke ”îlahî” di dînên esmanî da dom dike. Ji dînên esmanî yê pêþîyê da, di Cihûtîyê da, pêxember digel ”qazidîya Xwudê”, herweha serok û damezrênerên dewletê jî bûn. Mûsayî bi navê parastina ”benî Israîlîyan” þerê hukûmdarîyê digel Fîrewnên Misrê kirîye. Ísa jî, digel ku binyat Cihû jî bûye, lê bi navê parastina heq û huqûqê feqîr û jaran dest bi organîzatorîya dijî desthilata ”rabîn û kohenên Cihû” kirîye. Muhemed jî bi armanca wekhevîya ”neyî û heyîyan” ya li beramberî ”Xwudê”, dijî ”pûtperêsî” û ”pir Xwudêhî”yê derketîye û xwe ”qazidê Xwudê” îlan kirîye. Ji Mûsa bigirin heta Ísa û Muhemed, van hersê ”Qazidên Xwudê”, pêþîyê bîr û bawerîyên xwe di nav feqîr û jaran da belav kirine, dijî serdestên wê demê serî rakirine, belêm paþê ew bi xwe bûyne ”serdest”! Van hersê ”qazidên Xwudê” jî, þîara ”hakimîyet bê qeyd û þert ya Xwudê ye” bilind kirine û di bin vê sloganê da bawerî û desthilatên xwe xurt û saxlem kirine. Digel ku pêxemberên van hersê dînên esmanî yên yêk Xwudê bi xwe jî, di destpêkê da mexdûrên bê toleransîya desthilatên tabûîst û despotîk bûn, ku Mûsa mexdûrê Fîrewnan, Ísayê binyat Cihû mexdûrê rabînîzm û kohenîzma bê insaf ya Cihûtîyê -ku bi îþkenceyeke nedîtî ya rabîn û kohenan li ser xaçedarê hate kuþtin- û Muhemed jî mexdûrê tabûîzm û pûtperêsîya Bedewîyan bû, belêm piþtî ku ew bi xwe bûn xwudan desthilat, vêca tabûyên xwe îkame (binecih) kirin û domandin. Ji nav wan tinê Ísayî dem û keys nedît ku desthilata xwe, bi xwe di rê bibe û bide jîyandin. Hêj cihê berpêyên xwe baþ fireh nekirî û di destpêka bizava xwe da hate girtin û demildest jî hate kuþtin, lê li ser bîr û bawerîyên wî, dewsgirên wî rêyeke bi tabûyan ve miþt kirî vekirin û domandin. Desthilatên wan, li goreyî vê destûra ”îlahî”, jîyana sosyal, kulturî û îdarî organîze kirin û bi navê ”Xwudêyê mezin” soz û biryar û ferman, di nav herdu lêvên wan da û paþê jî di devê ”rabîn û kohen”, ”hewarî û qeþe” û ”xelîfe û îmam”an da dom kir. ”Kitêbên pîroz” yên van hersê dînên esmanî, îro jî di bin rêberî û îdareya ”rabîn”, ”qeþe” û ”îmam”an da, destûra îlahî ya ”hakimîyet bê qeyd û þert ya Xwudê ye”, temsîl dikin û ”tabûîzm”ê jînde digirin. Ji nav van dînên esmanî, tinê di ”Ísawîtî”yê da reformasyonek di sedsala 16an da pêkhat, lê belê ”destûra îlahî” nehate guhorîn. Lê di pratîk û realîzekirina ”îsawîtî”yê da li goreyî vê reformasyonê, cudahîyên ”rîtûelî” pêkhatin. Belêm cudahî û guhorînên bingehîn yên di warê ”dîn û dîyanet”ê da yên xelkên ”îsawî”, piþtî pêþveçûn û hemleyên mezin yên di warê ekonomîk, sosyal, kulturî û polîtîk da rûdan. Hindî ku jîyana sosyoekonomîk baþtir bû, xwandin û zanahî pêþket û hesûya jîyana sosyokulturî û sosyopolîtîk jî fireh û mezin bû. Guhorîn û pêþveçûnên xelkên îsawî yên di van waran da, ”mutlaqîyeta dîn” jî ”nerm” kir û li þûna ”sofîzm û skolastîkîyê”, zanîn û zanyarîyê, þoreþeke mezin pêkîna di zihnîyeta mirovan da. Ronesans û Reformasyonên di navbeyna sedsalên 14 û 16an da pêkhatî, bûyne bingehên pêþveçûn û guhorînên mezin yên di cîhana Ísawîtîyê da. Zanîn û zanyarîya modern û pêþketî, digel xwe norm û pîvên nû îna û di vî demê nû da hêz û zengînîya mezin bû ”zanîna zanyarî”! Zanîna zanyarî, rê li ber nêrîn û dîtinên ji hev cuda vekir. Zanîna zanyarîyê, tixûbên ”tabû û fetîþîzmê” þkandin. Ji ber hindê ye ku, di nav xelk û civatên di warê sosyoekonomîk, sosyokulturel û sosyopolîtîk da gihiþtî û pêþveçûyî da, normên demokrasîyê li pêþ in, ”tabû” û ”bilumûm” adet û tarzên kevnare, bi zêdehî û xurtî ve hatine mînîmalîze kirin. Di nav civatên pêþveçûyî û modern da bawerîya îsawîtîyê domînant e, belêm dîn û dîyanet û rêvebirîya polîtîk, anku ”dêr” û ”parlement” ji hev cuda ne, anku ”laîkî” û ”sekularî” heye û desthilata polîtîk û îdarî, bi navê xelkê di destê parlementê da ye. Piþtî reformasyona îsawîtîyê ya li sedsala 16an, desthilata ”dêr”ê ya polîtîk mînîmalîze bû û piþtî sedsala 18an (Þoreþa Fransayê ya 14ê Tîrmeha 1789ê) jî prosesa demokrasîyê li reþahîya Ewrûpayê jî dest pê kir û relatîven jî be, rê li ber desthilata xelkê vebû. Di vî demî da, zanîna zanyarî û bizava bîr û ramana azad bi pêþ ket, bi hêz ket û digel vê pêþveçûnê, riberiz, krîtîk û pirsyardarîya zanyarîyê jî kûr û fireh bû û vê pêþveçûna bi zanyarî, ber û piþtên bîr û bawerîyên ”tabûyî” teng kir. Norm û pîvên ”rêzgirtin” û ”hejêkirina” ”kes” û ”hêz”an ji çarçoveya ”kult”î derketin. Hêz û kes, dîsa ve relatîven jî be, ji dil hatin hejê kirin û rêz jî herwisa ji dil bo wan hate girtin. Hejêkirin û rêzgirtina bi ”tirs”ê ve hatîye dorpêç kirin, marjînalîze bû. Kes û hêz, bi kiryarên xwe yên baþ û qenc û di xêra xelkê da, hatin biha kirin û li goreyî van norm û pîvan rêz dîtin û hatin hejê kirin. Lê di nav xelk û civatên ku hêj jî di nav kevlê bîr û bawerî û tarz û tradisyonên kevnare û tabûyî da dijîn, ”rêzgirtin”, ”hejêkirin” bi ”tirs” e, ne ji dil e. Ev ”tirs”e, dibe ku ji ”hêza îlahî” be, dibe ku ji ”hêza fizîkî” be û dibe ku ji ”hêza pareyî” be, ferq nake. Ji ber ku di nav van tarz û bawerîyên jîyana kevnare û paþvemayî da, heke ”rêz” û ”hejêkirin” gelek vekirî neête nîþandan, wisa tête hizir kirin ku dê xirabîyek anjî zerarek li dûv bêt. Hingê jî daku xwe ji ”þer û bela”yan biparêzin, formelen ”rêz û siyanet” û ”hejêkirin”a xwe nîþanî ”xwudan hêz û desthilatî” didin. Ev rêzgirtin û hejêkirina ”kult”î ya di nav xelk û civatên paþvemayî da, di hemû têkilîyên sosyal û polîtîk da bi giranî ve têne dîtin û ev tarze hêj jî fonksîyonel in. Ji ber van bîr û bawerîyên kevnare û paþvemayî ne, ku rêz û siyanet û hejêkirina beramberî organîzasyonên polîtîk û lîderên polîtîk, bûyne ”kult”! Ev rêz û siyanet û hejêkirina ji bo organîzasyonên polîtîk û ji vê jî zêdetir ji bo lîderên polîtîk tête nîþandan, ji ber vê ”kultîzm”ê êdî bûye tabû û fetîþ! Cihê ku kultîzm, tabû û fetîþîzm lê, ne axivtin, nejî riberiz û krîtîka zanyarî lê nabe. Çiku heke axivtin anjî riberiz û krîtîk li ser vê organîzasyona polîtîk, anjî organîzasyona dînî, li ser lîderê polîtîk, anjî li ser lîderê dînî, anjî rêberê terîqatê bête kirin, zerar û zîyan digihe yê/ya ku axivtin, riberiz û krîtîk kirî. Kultîzm, tabûîzm û fetîþîzm rê û keysî nade axivtin, riberiz û krîtîkê û li þûna wê tinê ”rêzgirtin û hejêkirin”a bi ”tirs”ê û ”îtîata pasîv” îkame dike ku eve jî bi timamî ”bê toleransî” ye. Belêm hal ew e ku, axivtin, riberiz û krîtîk, zemînê bîr û bawerî û ramanên ji hev cuda pêktîne, jînde digire. Di rewþeke wisa da tabû, fetîþ û kult nabin, anjî gelek marjînal dibin. Her tiþt li ber axivtin, riberiz û krîtîkê ye, çu tiþt, çu kes derveyî axivtin, riberiz û krîtîkê namîne. Di zemînekî wisa da, ”otorîte” tinê ”zanîna zanyarî” ye. Kes û organîzasyonên ku hêz û otorîteya xwe li ser tabûîzmê, fetîþîzm û kultîzmê avakirî, rênadin axivtin, riberiz û krîtîkê. Ew tinê ”teyîd” û ”pesn”ê dixwazin. Cihê ku tinê ”teyîd” û ”pesn” lê be, ”tolerans”, anku ”xweþbînî” nabe. Lewma di nav xelk û civatên prîmîtîv û paþvemayî da ”lîder” û ”hêz”, ”bê qeyd û þert” otorîte ne û bi nêrînên xwe yên ”dogmatîk”, ”kult” in, ”tabû” ne, ”totem” û ”fetîþ” in!
Ew elementên ku naveroka ”tabûîzm”, ”dogmatîzm”, ”totemîzm”, ”kultîzm” û ”fetîþîzm”ê pêktînin, kêm zêde di nav sîstem û organîzasyonên polîtîk yên Kurdan da jî hene. Di nav Kurdan da, ji jîyana nav malê bigirin heta jîyana eþîrî û ya relatîven pêþkevtî ya bajêrî, eynî silsileya totemîzm, tabûîzm, kultîzm û fetîþîzmê digel dogmatîzmeke kûr dom dike. Rêzgirtin û hejêkirin, bi ”tirs”ê hatîye hûnandin. Di pratîka jîyana dînî ya îslamî û êzidîtîyê ya li nav Kurdan da jî, eynî sîstem gelek req û hiþk didome. Ev rengên dogmatîzm, totemîzm, tabûîzm, fetîþîzm û kultîzma di jîyana dînî, eþîrî û baskên dî yên sosyal, folklorî û kulturî da, bi domînantî dom dike û vê yêkê, bi gotina herî nerm em bêjin, sîrayetî bîr û bawerî û pratîk û timamî sîstemê polîtîk yê Kurdan jî kirîye, ku di pratîka wan da jî ji xwe tête dîtin! Organîzasyonên sosyopolîtîk û hetta yên sosyokulturel yên Kurdan, herwekî sîstem û mekanîzmayên ”dînî” û ”mezhebî” kar dikin. Fonksîyonelîya hîyerarþîya van organîzasyonên Kurdan, wekî hîyerarþîya ”dîn”, ”mezheb” û ”terîqat”an e. Mezhebek, terîqatek û herweha lîder û pêþîyên wan mezheb û terîqatan, çend ”pîroz” bin, ”bê qeyd û þert” ”îtîad”ê dixwazin, ku sîstem û mekanîzmayên polîtîk yên Kurdan jî wisa ne. Þablona dînî, feodalî û relatîven jî eþîrî, sîstemê rêvebirî û lîderîyî yê tradisyonel yê Kurdan, bi rengekî nû, bi kirasekî cuda lê bi eynî zihnîyetê, di jîyana polîtîk ya Kurdan da dom dike. Di nav van sîstem û mekanîzmayên ku diþubine sîstem û mekanîzmayên dînî û feodalî û relatîven eþîrî da, bîr û bawerîyên ji hev cuda, dengên cuda, nêrînên cuda, ne dibin, nejî tolerans tête nîþandan. Di bîr û bawerîya dînî da, çawa hakimîyet bê qeyd û þert ya ”Xwudê” ye, bi navê Xwudê pêxember sembolê ”îtîad”ê ye, di mezheb û terîqatê da çawa hakimîyet ya ”rêber” e, di feodalîyetê da ”feodal” û di eþîrê da çawa gotin ya ”axa” ye, di nav sîstem û mekanîzmayên polîtîk yên Kurdan da jî pêþîyê ”lîder”, paþê jî ”organîzasyon” bê qeyd û þert xwudan hakimîyet e. Anku, heke bi formûlê dînî dubare bikin; ”hakimîyet bê qeyd û þert ya lîderî ye”! Organîzasyon tinê aletê vê ”hakimîyeta lîderî” ye! Çiku, organîzasyonên Kurdan, -helbet di þertên objektîv da-, yên sosyopolîtîk û herweha yên sosyokulturel jî, -gerçî herçend generalîze nebe û îstisna hebin jî, hakimîyeta piranî wisa ye-, adeta wekî dîn û mezheb û terîqatên nû û herweha ”neo-trîbû” ne! Di îskeletê mirov da ”entegre sîstem”ek û harmonîyeke organî heye. Belêm stûna ragir ”hestîyê piþtê” ye. Gotina ”hestîyê piþtê” mecazen di nav lîteratûra polîtîk da tête bi kar înan. Vêca di ”polîtîk sîstem”ê Kurdan da, ”deharmonîzasyon” û ”domînatorî” heye, lê ”stûna ragir” nîne û her tiþt di nav ”du lêvên” ”kumandator”î da ye û karê tête kirin jî ”kumanda polîtîk” e. Di nav vî sîstemê ”sentralîst” da ”lîder” tabû ye û hîyerarþî jî li goreyî vê tabûîzmê ji serî heta binî wekî xetên serwarî (vertîkal), her tiþtî dike nav dest û lepên ”lîder”î. Mekanîzmayên þêwr û þêwrdarîyê, yên kolektîvîzmê û herweha normên demokratîk nînin ku pirs û pirskerî û herweha axivtin, riberiz û krîtîk hebe, daku sîstemekî ”desentralîst” pêkbêt û li þûna hîyerarþîya serwarîk , kolektîvîzma berwarîk cih bigire, ku sîstemekî bi tolerans pêþ bikeve, rûne û kar bike. Problem û konflîktên ku îro jî, di nav organîzasyonên sosyopolîtîk û sosyokulturel yên Kurdan da rûdidin, bi esasî ji bê toleransîyê derdikevin, ku ji ber wan bawerî, nêrîn û tradisyonên kevnare û paþverû yên ”tabûîst”, antî demokratîzm hakim dibe û zemînê toleransê bi timamî tête nîne kirin!
Ji dînên prîmîtîv bigirin heta dînên esmanî û di jîyana komple sosyal û polîtîk ya Kurdan da, bîr û bawerî û pratîkeke kêm zêde þubî hev tête dîtin, ku têda tabû, totem, fetîþ, dogma, kult û formûlê ”bê qeyd û þert îtîat” wekî xelekên zincîrekê rêz dibin! Gerçî hem rêberên dînan, hem jî organîzasyon û lîderên van organîzasyonên sosyopolîtîk û sosyokulturel yên civatên paþvemayî, -ku Kurdistan û xelkê Kurd, mixabin belêm relatîven jî be, bi giranî ve di vê kategorîyê da ye, herçend istisna hebin jî, ku istisna jî rêzika giþtî xirab nakin!-, daku tabûyên xwe bipeçinin û perde bikin, axivtin û teorîyên xwe bi gotinên ”demokrasî” û ”tolerans”ê cîla dikin û dibiriqînin, anjî teorîken formûlasyonên goya gelek demokratîk û tabloyên gelek bi tolerans û mirovperwer yên "bêqusûr" pêþkêþî mirovan dikin, lê di pratîkê da bi timamî berevajî gotinên xwe hereket dikin û fersah fersah ji wan ”bihayên baþî û qencîyê” dûr in. Di ravekirina bi giþtî da gava dîn tête terîf kirin wisa tête gotin; dîn, di têkilîyên kesane yên digel ”pîrozîyetê” anku -qutsîyetê- da, koma bawerîyên mîstîk û dogmayan e. Hema teorî û pratîka cîhana organîzasyonî ya sosyopolîtîk û sosyokulturel ya Kurdan jî bînin ber çavên xwe, hûn dê bibînin ku ew jî ji ”koma dogmayan” pêkhatîye! Di jîyana ku ev bîr û bawerîyên dogmatîk organîze dike da, helbet bîr û bawerîyên ji hev cuda, riberiz, krîtîk û pirskerî nabe. Ji ber ku nêrînên cuda, riberiz, krîtîk û pirskerî li cudahîyê, li guhorîna pozîtîv û ber bi pêþ û li rastîyê geryan e û herweha pêþveçûne. Di dîn û diyanetê da, di jîyana kevnare ya feodalî û relatîven jî ya eþîrî da, -çiku di sîstemê eþîrîya demê destpêka kolektîvên mirovahîyê da biryar ya hemû endamên ”kolektîva prîmîtîv” bû, ku di navbeyna endaman da ”reya xwûnê” hebû-, di nav xelk û civatên ku bi van tarzên kevnare dijîn da, bi hizaran tabû hene ku adeta jîyanê asê dikin. Di axa (erdê) ku bi van bîr û bawerîyên tabûîst, fetîþîst, totemîst, kultîst û dogmatîst hatîye kêlan da, ne tolerans, nejî bi hemû ferq û cudahîyan hevdu qebûl kirin, þîn nabe. Di zemînên pir tabû da patînaj dibe, ku patînaj kirin paþveçûne, li cihê xwe mane û eve jî bizava pêþveçûnê dibire. Li çu civatan, hetta li yên îro pêþkevtî da jî, mutleq ”bê tabûyî” , anku ”safîyeta mutleq” pêknaêt, belêm divêt zemînê ku ev bîr û bawerîyên kevnare lê þîn dibin, bête paqij kirin ku xwudan hêz û tesîr nebin. Di erdên wisa da, bîr û bawerîyên zanyarî bejin nadin, xurt nabin. Ma boçi ”fîlozofî” û cereyanên fîlozofîk, di van civatên paþvemayî da bin nagirin, þîn nabin û jîyana bîr û ramanî stewr dimîne? Ji ber ku, zanîna zanyarî, perwerde û xwandahîya zanyarî, tête asteng kirin. Civat, bi tabû û xurafeyan ve tête gêj û efsûnî kirin! Vêca di nav jîyana paþvemayî û prîmîtîv ya Kurdan da jî, heta ku zanîna zanyarî, perwerde û xwandahîya zanyarî xurt, fireh û belav nebe, xwudan hêz û desthilat nebe, xelk bi van bîr û ramanên pêþkevtî neêne ronahî kirin, dê di nav tevnê dogma û tabûyan da bimînin ku emcama wê jî ”perisîn” e. Perisîn rîtûela dînî ye, ku bingehê wê tabûîzm e. Di jîyana dînî û hemû tarzên kevnare da ”perisîn û îtîat” heye, rêzgirtin û hejêkirina bi ”tirs”ê hatîye hevîr kirin heye. Di nav dewlet û rejimên bi îdeolojîyên ”tabûîst” û ”yêkîst” têne îdare kirin da jî, tixûbîn toleransê, bi wan bi xwe ve girêdayî ne! Heke di nav qalib û kirasê wan da bimînîn ”tolerans” heye, belêm heke xwudanê bîr û bawerî û ramanên cuda bin ”sifir tolerans” heye! Li welatên ”cîhana sêyê” û di dewletên wekî Tirkîyeyê da, antî demokratîzm û despotîzm, ji tradisyon û îdeolojîyên wan yên tabûîst û yêkîst derdikevin. Esasen, di nav jîyana sosyal da, ”hakimîyeta mêr” jî ji vê ”reya kevn ya tabûîzmê” têtin. Desthilata mêr bi sedan argumentên ”dînî, kulturî û sosyal” tête xurt kirin. Harmonî û entegrebûn û herweha balansa elementên jîyanê û pêkve jîyana ”jin û mêr”, bi van ”bîr û bawerîyên batil û xurafeyan” ve tête sabote kirin. Di jîyana hinde paþvemayî û prîmîtîv da þansê ”tolerans”ê namîne û ji xwe nîne! Tolerans, li erd, ax û cihê ku zanîn û zanyarî, perwerde û xwandahî lê xurt, heye. Tolerans anku xweþbînî, li cihê ku ”bi hemû ferq û cudahîyan hevdu qebûl kirin û li ser vî esasî pêkve jîyan”ê heye. Tolerans, di cihê ku ”bîr û ramana azad heye” da heye. Tolerans, li zemînên ku hemû normên demokrasîyê têda bi rastî fonksîyonel in, heye. Hem jîyana dîn û dîyanetî, hem jîyana sosyal, hem jî jîyana polîtîk ya Kurdan, mixabin belêm di þertên heyî da hêj jî gelek prîmîtîv e, paþvemayî ye, lewma tabû hene, totem hene, dogma hene, fetîþ hene, kult hene, anku, -relatîven jî be-, hakimîyeta komple ya van ”elementên negatîv” heye, lê tolerans qet nîne! Ev rewþa objektîv, -ku domkirina statûya dagîrî û kolonyalî ya Kurdistanê û bi vê ve girêdayî jî paþvemana çerxa sosyoekonomîkî, yêk ji binasên sereke yê vê negatîvîyetê ye-, helbet ne cihê pesîmîzmê (reþbînî) ye. Hindî ku civata Kurdan jî di maksîmûm dereceyê da bi metod û naveroka perwerdeya modern û zanyarî ve perwerde bibe, ji alîyê ekonomîk, sosyal û kulturî ve pêþve biçe, modernîze bibe, ji tradisyonên paþverû xwe paqij bike, hem azadîya bîr û ramanê, hem jî bihayê bîr û ramanê hebe, beramberî nêrînên ji hev cuda rêzgirtin hebe, di têkilîyan da þîddet û teror nebe, diyalog hebe, dê ev kirêtîyên ku tabûîzmê diafirînin, mînîmalîze bibin. Jîyan têkoþîn e, lewma divêt ji bo armancên paqij û temîz, ji bo jîyaneke bê tabû, bizav û têkoþîneke xurt bête dan, daku di nav civata me da jî tolerans, anku xweþbînî, serdest bibe.
ROJAN HAZIM
05 Tîrmeh 2004