Di nav salekê da gelek pêþhatin, bûyer, pêþkevtin rûdidin, qewimînên biçûk mezin pêktên, belêm di nav wan da yêk mohra xwe li piþta salê dide. Di sala 2005ê da jî biçûk mezin, hûr gir, qenc xirab gelek bûyer qewimîn. Lê gava mirov wan hemûyan jêk vewejêre, bêþik ”bûyera Þemdîna” di ser serê hemûyan da ye. Di hemû bûyer û qewimînan da, rûyên qenc û xirab, þa û jan, encamên baþ û nebaþ hergav hene. Di bûyera Þemdînan da jî ev her du rû gelek zelal têne dîtin. Xem hebû, ji ber ku êriþkarîyeke mezin pêkhatibû û di encam da kuþtî û birîndar hebûn. Þahî hebû, çiku xelkê çembera zulm, kuþt û kuþtdarîya dewleta Tirkîyeyê þkand û hemû cisareta xwe komî serhev kir, xwe bi hemû giranahîya xwe nîþanda. Em behsê qewimîna 9ê Teþrîna 2005ê, roja çarþembê dikin. Ev çarþembe, adeta li xelkê Þemdîna hate reþ kirin. Bi avêtina narincokekê û reþandina fîþekan du ciwanên Þemdînî hatin kuþtin û gelek kes jî hatin birîndar kirin. Ajanên ertêþa Tirk bi vê kiryara xwe ya bêbextane, 9ê teþrînê roja çarþembê, kirin ”çarþemba reþ” li Þemdîna.
Ajanên JIT-JITEMê [Teþkîlata Istixbarata Jandarmê] nîvroya çarþemba 9ê teþrînê seet 12 û 15ê narincokek avêtin dikana pirtûkfiroþîyê ya bi navê ”Umut”, anku ”Hêvî”, ya Seferî Yilmaz. Seferî Yilmaz zû pê hesîya û bi lez ji dikanê bazda û dît ku yêk direve. Kire hawar û di wê gazîyê da narincok peqî. Zelamekî bi navê Mehmet Zahit Korkmaz li paþ dikanê bi þiddeta peqîna narincokê mir, heft kes jî birîndar bûn. Seferî Yilmaz wekî daye dûv ajanî, xelk jî bizivand û pêkve dane dûv ajanî. Ajan jî di bayê beza xwe da çû xwe avête nav tirimpêla ajanên planker ku li hêvîya wî bûn ku birevînin. Xelkê dora tirimpêlê girtin û sê kesên têda jê derêxistin. Di wê hereþeyê da helbet piçekê heftka wan þidandin, lê belê zêdetir neçûn, þehridarê Þemdîna Xurþît Tekîn bi xwûnsarî kela xelkê daêxist, ku di wê ketûrabê da birîndar jî bû, hersê ajan teslîmî polîs kirin, lê belê ji dora tirimpêlê belav nebûn. Dixwastin bizanin ka ev tirimpêl ya kê ye û çi têda ye. Di wê gavê da parlementerê Hekarîya Esad Canan jî ji Geverê hat. Canan digel þehridarê Þemdîna Xurþît Tekîn cab da mudûrê asayiþê û dozgerî ku li ser tirimpêlê tesbîtê bikin. Bagaja tirmpêlê vekirin û çi bibînin! Adeta cebilxaneyek di piþta tirimpêlê da ye. Sê keleþînkof [xelkê Hekarîya bo Keleþnîkofê, ”keleþînkof” dibêjin], sê carcorên zêde, çendek narincok û dînemît digel hewcehîyên dî yên peqandinê tijî bagajê ne. Gava bagaj baþ hate sah kirin, canteyek dî jî hate dîtin ku plan û lîsteyên [*] peqandin û kuþtinê têda bûn. Di demê sahkirina bagaja tirimpêlê da, daku belge neêne tesbît kirin, polîs û jandarma ji çarnikarî fîþek barandin ser xelkê û dozgerî, mudûrê asayiþê, þehridar û Cananî. Di serî da dozger û yên dî mecbûr man ku xwe bidin paþ. Di wê reþandinê da jî kesekî bi navê Ali Yilmaz hate kuþtin û pênc kes jî birîndar bûn. Xelkê li cihê bûyerê kombûyî venerevî û tirimpêleke dî ya ajanekî ertêþê girt û teslîmî polîsî kir. Lê belê, polîs û jandarmê ji wan girtîyan du kes adeta revandin û tinê du kes teslîmî dozgerî kirin. Yêk ji wan [Veysel Ateþ] itirafkarê ji doza PKKyê bû, yêk jî serçawiþekî bispor [Tanju Çavuþ] ji fermandarîya Þemdîna bû. Parlementerê Hekarîya Esad Canan û xelkê Þemdîna bi israr li ser girtina wan du kesên hatine revandin sekinîn. Ji ber ku mejîyê vî planî ew bûn. Di nav canteyê ji piþt tirimpêlê hatîye derêxistin da nav û resmên wan, huvîyetên wan yên ajanîyê hatibûn dîtin. Lê fermandarîya Þemdîna dixwast wan ji nav bûyerê derêxe û van peqandina bike stuyê itirafkar û serçawiþî. Êdî hate zanîn ku ev tirimpêla spî, Renault 19, ya leþkerîyê ye ku hejmara plakeya wê jî 30 AK 933 bû. Xelkê Þemdîna meydan û kolanên bajêr tijî kirin û bi sloganan xwastekên xwe bilind kirin. Daxwaza wan ew bû ku ”kirdarên [failên] bûyerê” neêne veþartin û dewsa vê kiryarê neête berze kirin. Lewma jî bi israr dixwastin ku ew serajanên hatine revandin bêne girtin. Belêm mixabin, ferman ji jorî hatibû û dozger û dadgerî tinê du kes, itirafkar û serçawiþ girtin û rêkirin hefsê, herdukên dî, anku plankerên van peqandin û kuþtina serbest kirin. Ji ber ku gava bûyer qewimî û di medyayê da belav bûyî, resmê yêk ji wan ajanan, ”Alî Kaya”, di TVyê da hate dîtin. Demildest fermandarê hêzên reþahî yên ertêþa Tirk Yaþar Büyükanýt, got ku ew Ali Kaya [**] nas dike û ew ”elemanekî jîr û kêrhatî yê ertêþê ye”. Ji ber vê mesajê, dadgerî newêra wan du serajanan [Ali Kaya û Özcan Ýldeniz] bigire û hefs bike. Beramberî vê reftara dozger û dadgerî ya dijî huqûqî û herweha parêzerîya ertêþê ya li ser ajanan xelkê Þemdîna protestoyeke domdirêj nîþanda, xelk heta berê spêdê ma li kolanan, dikandara dikanên xwe venekirin, xwandekaran dibistan boykot kirin, anku xelkê Þemdîna komple dijî êriþkarîya dewleta Tirkîyeyê çik li ser pêya rawesta. Piþtî ku bûyer bi rêya medyayê deng vedayî, di serî da li bajêrên Kurdistanê heta bajêrên mezin yên Tirkîyeyê, beramberî vê êriþkarî û bombekirina ajanên ertêþê reftareke xurt hate nîþandan. Þemdîna rûniþte serê rojeva timamî Tirkîyeyê. Hukûmeta AKPyê mecbûr ma ku teftîþa vê kiryarê bike û mufetiþ rêkirin Þemdîna. Serokwezîr Teyîb Erdoxanî beyanat da ku ew dê heta serkanîya vê xirabkerîyê biçin û kî berpirsiyarê vê êriþkarîyê be dê bête aþkera kirin û ciza kirin. Erdoxanî got ku ew terefgirîyê nakin û berpirsiyar kî be dê ciza bikin. Di vî midehî da bizava protestoyî kêm nebû her bo her xurt û bilind bû. Li teniþta Þemdîna, li Geverê jî 15ê Teþrînê xelk rabû ser pêya û dijî êriþkarîya li Þemdîna nerazîbûna xwe dîyar kir. Leþker û polîsan li vê derê jî êriþkarîya xwe domandin û bi panzeran êriþî ser xelkê kirin, fîþek barandin ser xelkê. Di encam da sê kes kuþtin û nêzîkî bîst kesan jî birîndar kirin. Vê êriþkarîyê bêhna timamî xelkê Hekarîya adeta peqand û li nav Çolemêrgê jî protestoyên mezin pêkhatin. Xelkekî boþ daketin nav meydana bajêr û kolana û êriþkarîya dewletê ya li Þemdîna û Geverê bi xurtî þermizar kirin. Polîs û leþkeran dîsa ve xelk dane ber fîþekan û gelek kes birîndar kirin. Di nav vê hercûmerca li timamî Hekarîya da, dewletê bi hemû dezgeh û hêzên xwe ve dijî xelkê Hekarîya þiddet û êriþkarîya kolonyal bi hiþkî domand. Belêm xelkê Hekarîya jî xwe li ber van êriþan sist nekir û singê xwe kire çeper û gav paþve neavêt, berxwedana xwe saxlemtir kir. Xelkê Kurd li bajêrên dî yên Kurdistanê jî piþtevanîya xwe kêm nekir. Demokrat û mirovhezên Tirk jî xwe ji hevkarî û piþtgirîyê nedane dûr û heta Þemdîna hatin û ji nêzîk ve piþtevanîya xelkê Þemdîna kirin. Þemdîna bû çeperê berxwedana sivîl û demokratîk ya xelkê Kurd. Xelkê Þemdîna bi vê berxwedana xwe ya sivîl, demokratîk û aþtîyane sempatîyeke mezin peyda kir di timamî Kurdistan û Tirkîyeyê û hetta cîhanê da.
Piþtî ku leþker û polîsan ji çaralî meydana Geverê fîþek li ser xelkê barandin û bi panzera êriþî xelkê kirin û sê ciwanên bi navê Evdilxaliq Geylanî, Engîn Mengeþ û Ýslam Bartin kuþtin, 16 kes jî birîndar kirin, li ser vê bêdadîyê xelkê Geverê protestoya xwe di maksîmûm dereceyê da nîþanda û hemû xelk pêkve li nîveka bajêr kombû. Dikandaran dikanên xwe girtin, xwandekaran dibistan boykot kirin, karmendan karên xwe hêlan, jîyan adeta hate rawestandin. Polîs û leþkeran ji ber vê rabûna boþ xwe dane paþ û ketin nav çar dîwarên binkeyên xwe. Xelk heta ku kuþtî ji otopsîya Diyarbekir hatî jî ji nav bajêr derneket û bi dengekî bilind ev êriþkarî protesto kir. 17ê Teþrînê bi beþdarîya nêzîkî sed hizaran xelkî û bi ala û flemayên Kurdistanê merasima cenazeyên kuþtîya hate çêkirin. Tabûtên þehîdan bi flemayên neteweyî yên xelkê Kurd yên bi rengên kesk, sor û zer ve hatin pêçan. Asayiþ û ewlekarîya merasimê xelkê bi xwe pêkîna. Ciwanên Geverê bi bazbendên sor meydan û rêyên bajêr adeta wergirtin bin kontrolê. Ne polîs, nejî leþkerek nema li nav bajêr. Ji ber tirs û xofa xwe jin û zarokên xwe jî ji lojmanan derêxistin. Hal ew e ku xelkê Geverê protestoyeke sivîl û demokratîk dikir û merasima þehîdên xwe pêktîna. Armanc û nîyeta xelkê Geverê nebû ku zerarekê bigihînin dorber û jin û zarokên polîs û leþker û karmendên Tirk. Polîs, leþker û berpirsiyarên dewleta Tirk xwe bi xwe ev sehme di serê xwe da mezin dikir. Ji ber ku ew êriþkar bûn, terora dewletê dikirin, hizir dikirin ku xelkê Geverê dê wekî wan bersivê bide, tola xwe ji binemalên polîs û serleþkeran derêxe. Belêm wekî hercar xelkê Geverê bersiva xwe bi aþtîyane û metodên demokratîk da û merasima xwe gelek maqûl û giran û herweha bi disiplîn pêkîna. Di vê rêkûpêkî û xwûnsarîya boþahîyê da berpirsiyarên DTPyê [Partîya Civata Demokratîk] û bi taybetî jî serokê þehridarîya Geverê Salih Yildiz xizmeteke mezin kirin xwe gelek westandin. Sloganên di merasimê da dihatin avêtin, mexsed û nîyet û xwastekên xelkê navçeyê bi zelalî kivþ dikir: Bila êriþkar bêne ciza kirin! Walî û qaymeqam û serleþker û mudûrên polîs bila istifa bikin! Pirsa Kurda bila bête qebûl kirin û çareser kirin! Bes e zulma dewleta Tirk! Em huvîyeta Tirkî qebûl nakin! Hindek ji wan slogan û pankartan bûn. Di merasima Geverê da, hêz û biryara xelkê Kurd hem bi boþahî, hem jî bi gotina slogan û axivtinên ku xwastekên xelkê Kurd îfade dikirin, gelek zelal hate dîtin. Li ber vê lehîya xelkê Kurd çawa polîs û leþkerên dewletê xwe ji nav bajêr vekêþan, otorîteya dewletê di reþahîyê da li Geverê nema, otorîte û hêz kete destê xelkê bi xwe û DTPyê giranahîya xwe nîþanda ku temsîla xelkê xwe dike. Ankara ji vê yêkê gelek aciz bû û demildest firokeyên cengî F16 li ser esmanê Geverê bi nizmahî firandin. Herweha helîkopter jî çerixandin li ser merasima aþtîyane. Helbet Ankarayê bi firandina firokeyên cengî F16yan xwast mesajê bide xelkê Kurd, ku ew vêgavê li reþahîyê nînin, belêm li esmanî otorîteya wan dîsa ve dom dike!. Xelkê Geverê gava firoke û helîkopter li ser serê xwe dîtin bi yêkdengîya sed hizaran protesto kirin û ev slogane avêtin: Ev dere Kurdistan e! Em huvîyeta Tirkî naxwazin!.. Piþtî firandina firoke û helîkopteran, avêtina van sloganan gelek manadar bû. Dewleta Tirkîyeyê gelek spesîfîk bi firandina van firokeyên cengî û helîkopteran rûyê xwe yê dagîrker û kolonyalîst bi zelalî nîþanda û tesdîq kir. Lê bi navê hemû xelkê Kurd, xelkê Geverê jî bersiva wan da û xwezîya xwe ji nîveka dilê xwe bi dengekî gur û bilind got. Merasima Geverê û firîna F16yan reng û pozisyonên Kurdistan û Tirkîyeyê ji nû ve aþkera kirin. Li ber vê tabloyê; Kurdistan kolonî ye, TC [Komara Tirkîyeyê] jî kolonyalîst e. Kurdistan hatîye dagîr kirin, bi navê TCyê jî leþker û polîs hêzên dagîrker in. Dewleta kolonyalîst û dagîrker TC, bi hêza leþker û polîsên xwe zulmeke nedîtî li xelkê Gever, Þemdîna û Çolemêrgê, anku timamî Hekarîya kir, xelkê Hekarîya jî ev êriþkarî bê bersiv nehêla, dengê xwe yê gur bilind kir, hêza xwe nîþanda û gelek aþkera got ku; „TC, bi leþker û polîs û hemû dezgehên xwe yên dagîrî û kolonyalî ve ji welatê me derkeve, ev dere Kurdistan e, welatê me ye, cihê we li vê derê nîne!..“ Gelo ma ji vê bersivê zelaltir xwastek û armanca xelkê Kurd dihate gotin!..
Boçi Hekarîya
Hekarî cografîyen sentrala Kurdistanê ye û ji qedîm were cih û warê Kurdan e. Bi ber pêlên dagîrîyên Faris, Moxol, Ereb û Tirkan ketîye, lê huvîyeta xwe ya Kurdetîyê çu cara ji dest bernedaye. Her bi çi rengî be Kurdî û Kurdistanî jîyaye Hekarîya. Hekarîya hem bi xwe bûye merkeza serhildanên neteweyî, hem jî di hemû serhildanên rojhilat û baþûr da bûye pal û piþt û meydana lojîstîk. Ji serhildanên Elkî û Þemdînan bigirin heta piþtevanîya Komara Mahabadê û serhildana þoreþa di pêþengîya Mela Mustefa Barzanî da Hekarî bi ax, av û deravên xwe ve, bi hemû xelkê xwe ve bûye stara pêþmerge û xelkê koçer û miþext û piþtevanê þoreþê. Hekarî bi vê dîroka xwe ya xwerû Kurdetî û Kurdistanî hergav bûye polîgona êriþkarîya dagîrkeran. Bi taybetî di demê kolonî û dagîrîya TCyê da Hekarî ji xezeba zulm û zora TCyê dûr nemaye. Hekarî hem wekî cografya û ji ber topografyaya xwe cih û warekî asê ye û berxwedêrên doza Kurdistanê herdem lê stirîne. TCyê þiyaye navenda bajêran kontrol bike, belêm çu cara nikarîye çîya û dol û nihalên kûr û asê yên gelîyê Hekarîya kontrol bike. Xelkê Hekarîya jî ji ber dûrîya tixûbên cografyayên dewletên dagîrker ji fiþara asîmîlasyona pir reng relatîven jî be karîye xwe biparêze. Xelkê Hekarîya bi jîyana xwe ya sosyal, kulturî, ekonomîk û folklorî ve karîye otantîkîya xwe ragire beramberî zor û zulma dewleta Tirkîyeyê. Ji ber hindê jî Hekarî hergav bûye kelem di çavê dewletê da. Dewletê di her demî da darê zorê ji ser serê xelkê Hekarîya kêm nekirîye. Hekarî bi taybetî di vî þerê salên 80-90î da jî bû çeper û sengereke mezin û saxlem ya xelkê Kurd. Ev rol û pozisyona Hekarîya û xelkê Hekarîya dom dike. Lewma jî dewlet hemû dek û dolab û desîseyên xwe di vê cografyayê da bi kar tîne, leyiz û entrîkayan ji ser xelkê Hekarîya dûr nake. Ji polîtîkên dubendîya di nav xelkê da bigirin heta derêxistina ajawe û provakasyonan li nav Hekarîya tetbiq dike. Dewlet hindî jê bêt hêza cehþan zêde dike û li milê dî jî bi revandin, kuþtin, bombekirin û bezandina ajanan dixwaze xelkê Hekarîya bêzar bike û ji refên bizava neteweyî dûr bike. Evro Hekarîya yêk ji bajêrên mezintir e ku hem cografîyen meydana lojîstîk e bo bizava gerîlla û pêþmerge, hem jî xelk bi xwe bi mal û canê xwe piþtevanê bizava neteweyî ye. Di warê polîtîka legal da jî Hekarîya rûyê xwe spî kirîye û bi taybetî di van hilbijartinên sala 1999 û 2002ê da jî nêzîkî seda 70 rehî dayne partîya xwe ya legal û þehridarî bi destê xwe ve înane û beledîye ji destê memûrên TCyê û partîyên sîstemê kolonyalist derêxistine. Ev Hekarîya ku bi hemû rûyên xwe ve di çeperê Kurdetîyê da bi biryar radiweste, helbet dê bibe hedefa êriþên TCyê. TC bi hemû hêz û îmkanên xwe ve, bi rêya ajan, cehþ, leþker û polîsên xwe ve dixwaze Hekarîya bike meydana þer û fitneyê ku hem jîyanê li xelkê bike jahr, hem jî çavê xelkê bitirsîne û bi darê zorê bide koç kirin û Hekarîya ji xelkê xwecih yê sivîl adeta ramale û cografyaya Hekarîya bike sengereke leþkerî. TC bi vî planê xwe yê gemar û qirêj dixwaze Hekarîya bike navçeyeke tampon û hem dijî bizava pêþmerge û gerîlla asê bike, hem jî dijî dewleta Kurdistana Federal ya baþûr bike cihê provakasyonên xwe. Hekarî cografîyen di navbeyna parçeyên Kurdistanê da, di navbeyna rojhilat, baþûr û bakur da pirek e. Hekarî bi vê pozisyona xwe ve cihekî gelek stratejîk e. Lewma jî TC dixwaze vê navçeyê bi timamî bike bin kontrola xwe û timamî Hekarîya bike êriþgeheke leþkerî. Belêm, xelkê Hekarîya, ji Elkî, Çelê, Çolemêrgê heta Gever û Þemdîna, di vê bûyera 9ê Teþrînê da, hêza xwe, saxlemîya xwe, Kurdetîya xwe, Kurdistanîtîya xwe nîþanda ku ew rênade vî planê TCyê. Sed hizarên li nîveka Geverê bi huvîyeta xwe ya Kurdetîyê bi rêve çûyî, bi Kurdî slogan avêtî û bi Kurdî xwastekên xwe îfade kirî, çu cara rê nadin polîtîkên kolonyalist û dagîrkerî yên TCyê ku Hekarîya bibe payîgeha êriþkarîya TCyê beramberî Kurdistana Baþûr û herweha bizava neteweyî ya li rojhilatê. Ji xwe ji ber vê homojenîya Kurdetîya Hekarîya ye ku TC û aqilmendên wê, Hekarîya û hemû bajêrkên wê ji bo terora xwe ya dewletî destnîþan dikin. Ma axivtina Mehmet Agarê serokê tîmên taybetî yên terorîst naête wê manayê? Çi dibêje Agar: „Rêxistina terorê [mexseda wî PKK, ya rastî hemû xelkê Kurd e] dixwaze Hekarîya bike navçeya rizgarkirî. Bi vî rengî di demên pêþ da dixwaze zemînê daberizîneke [mudaxeleyeke] leþkerî ya navneteweyî amade bike.“ - [ji nivîsa Enis BERBEROÐLU, 13 Kasým/Teþrîn 2005 / Hürriyet]. Wekî xelkê Þemdîna ajanên bombeavêj desteser kirî, tîmekê ji wan telefonî Agarî kiribû û hawara xwe gihandibû sertîmê xwe ku di hawara wan bêt!.. Ev telefona ajanî ya ji bo Agarî kirî di medyaya Tirkî da bi berfirehî cih girt û hemû analîst û komentatoran bûyera Susurlukê ya 3ê Teþrîna 1996 înan bira xwe ku serokê çeteya li Susurlukê piþtî qezayeke trafîkê derketibû meydanê û ew jî Mehmet Agar bû. Piþtî bûyera Susurlukê 9 sala dîsa ve di meha Teþrînê da dewsa Mehmet Agar ji nav bûyera Þemdîna kivþ bû ve. Eve tesaduf nebû, çiku Mehmet Agar îro herçend serokê partîyekê jî be, ku her ew partîya wî bû ku di wan salên reþ da bi sedan Kurd bi destê ajan û tîman dane kuþtin, her evro jî li ser wê kar û kiryara xwe ya berê ye. Heke wisa neba da boçi tîmên bombeavêj ewil car bi telefonê li wî bigerin û hawara xwe bigihînin wî... Mehmet Agar wekî elemanekî dewleta çal û qirêj, wê wezîfeya xwe ya bêyûm bi destê ajan û tîmên xwe yên mirovkuj li Hekarîya didomîne. Piþtî ku ev rola Mehmet Agar aþkera bû û maskeyê wî hate xwarê, ew beyanat da rojnamevana ku goya Kurd dixwazin Hekarîyê bikin „navçeya rizgarkirî“!.. Agar û yên wekî wî, bi van gotinan esas dixwazin zemînê êriþkarî û terora dewletê hazir bikin, belêm rastîyekê jî destnîþan dikin! Helbet bi navê xelkê Kurd rêxistinên Kurd dixwazin Hekarîya ji bin destê TCyê rizgar bikin. Hekarî ji xwe xwerû û paqij, anku homojen Kurd e û xelkê xwecih bi Kurdetîya xwe serbilind e. Xelkê Hekarîya gelek baþ dizane ku digel bajêrên dî yên Kurdistanê, Hekarî jî ji teref TCyê ve hatîye dagîr kirin û hemû kar û bizava xelkê Hekarîya jî ew e ku Hekarîya ji bin nîrê kolonyalizma TCyê, ji bin dagîrîya TCyê rizgar û azad bike. Ji ber vê rastîya Hekarîya ye ku TC hemû ajan, tîm û bilcumle xirabkerên xwe rêdike Hekarîya ku xelkê çavtirsandî bike, bide koç kirin, revandin, miþext kirin ku Hekarîya ji alîyê nifûsê ve bête vala kirin û ku ji huvîyeta xwe ya serhildêr dûr bikeve. Lê belê, ev xewn û xiyalên wan bi cisaret û jîrîya xelkê Þemdîna di gewrîya wan da ma. Xelkê Þemdîna planê wan têkbir û bi serê wan da dirand. Xelkê Geverê bi merasima sed hizarî jî rûreþîya TCyê bi hemû alîya ve aþkera kir û rik û berxwedêrîya xelkê Kurd wekî dirêþekê kire di nav çavên TCyê da. Êriþkarîya tîm û ajanên TCyê diþubî ya Susurlukê, lê belê aþkerakirina êriþkarîyê ne bi tesadufa qezayeke trafîkê pêkhat, bi hiþyarî, serwextî, zanahî û cisaretkarîya xelkê Þemdîna derkete meydanê. Ferq ev e. Xelkê Þemdîna bêyî tirs û xof, dest dana ser plan û projeyên tîm û ajanên TCyê û ew li ser kiryara xwe ya qirêj û gemar girtin. Xelkê Þemdîna bi wê desteserîya xwe ya bi cisaret jî xwûnsarîya xwe ji dest berneda û ew ajan lînc nekirin, digel ku bawerîya wan bi polîs nedihat jî, lê dîsa ve teslîmî polîs kirin, ya rastî teslîmî bîr rehîya giþtî kirin ku bûyer bi hemû cepheyên xwe ve bête dîtin. Xelkê Þemdîna bi wê xwûnsarî û cisareta xwe bûne nimûne ji bo bizav û têkoþerî û berxwedêrîya sivîl û demokratîk. Xelkê Þemdîna bi wê netirsîya xwe sehma TCyê ya di serê xelkê xwecih da hatîye mezin kirin jî, þkand û tarûmar kir. Ji evro pêve ne leþker, ne polîs û nejî tîm û ajanên TCyê newêrin wekî berê bibizivin û kiryar û êriþkariya bikin. Destê xelkê dê li ser patika wan be û ew destê xelkê dê ji bo wan ajan û tîmên mirovkuj û êriþkar sehmeke kûr û xurt be. Xelkê Þemdîna, Geverê û Çolemêrgê di kelegerma bûyerên 9ê Teþrînê û êriþkarîya 15ê Teþrînê da, piþtî þehîtbûna pênc kes û birîndarîya nêzîkî sih kesan, bi reftara xwe ya aktîv û aksîyoner tiþtek gelek aþkera nîþanî TCyê da ku du teref hene: Terefek dewleta Tirk e, terefê dî xelkê Kurd e. Dewleta TCyê kolonyalist û dagîrker e û li Kurdistanê dijî xelkê Kurd þerekî neheq dike û bêdadîyeke mezin bi serê xelkê Kurd tîne. Xelkê Kurd jî mexdûrê vî sîstemê kolonyalîst û zordar e, bindest e û þer û têkoþîna azadî û rizgarîyê dide û bi vê têkoþîna xwe ve jî terefê heqî û dadîyê ye. Xelkê Kurd bi vê pozisyon û reftara xwe ve wekî hemû xelkên hevdemên xwe têkoþînê dide. Þîn û þahîya xwe herwekî hemû xelkên bindest pêktîne. Ji ber vê yêkê ye ku serleþkerê baskê reþahî yê ertêþa Tirk Yaþar Büyükanýt hêj nîveka havîna 2005ê digot ku „terorist“, anku xelkê Kurd, bi merasim û kiryarên xwe þubî Filistînîya hereket dikin. "Türkiye Filistinleþtirilmek isteniyor. 31 Aðustos/Tebax 2005 – [Tête xwastin ku Tirkîye wekî Filistînê lê bêt“] Boçi wisa digot vî generalî? Çiku xelkê Kurd jî wekî Filistînîya berxwe dide, mîtîng û demonstrasyona dike, xwastekên xwe bi dengekî bilind dibêje, li hemberî êriþkarîya polîs gavan paþve naavêje, aksîyonerîya xwe didomîne. Heke di vê têkoþîn û berxwedêrîyê da þehîdan jî bide, kuþtîyên xwe bi merasimên boþ, bi cil û bergên neteweyî, bi lorî û sloganên Kurdî radike û vediþêre. Di her rakirina cinazeyekê da bi hizaran xelk komdibe û ev merasim adeta dibine xwenîþandanên neteweyî. General çawa merasimên kuþtîyên xwe, cinazeyên leþkerên xwe bi alayên xwe ve dikin mîtîngên antî Kurd, Kurd jî cinazeyên xwe bi ala û sembolên xwe, bi his û bawerîyên xwe yên neteweyî radikin. Bi vî rengî jî „du cephetî“ derdikeve meydanê. Li milekê Kurd þehîdên xwe bi beþdarîya hizaran radikin û van merasima dikin xwenîþandanên neteweyî, li milê dî general jî cinazeyên xwe dikin xwenîþandanên êriþkarî û þovenîzma Tirkîst. Ev tabloye evro bi zelalî li meydanê ye û tête jîyan. Ji ber hindê ye ku general nerazîbûna xwe dîyar dikin. Anku çi „tête xwastin ku Tirkîye wekî Filistînê lê bêt“? Heke Kurd wekî Filistînîya dikin, dîyar e ku generalên Tirk û ertêþa Tirk, komple dewleta Tirk jî wekî Israîlê dike. Israîla ku polîtîkên sîyonîst û antî Filistîn bi israr didomîne, xelkê Filistîn jî berxwedaneke meþrû pêktîne. Xelkê Kurd jî berxwedaneke meþrû dike û beramberî êriþkarîya TCyê teref e, hem jî terefê heqî û dadîyê. Her wî generalî, anku Yaþar Büyükanýtî, bejn û bala xwe di êriþkarîya Þemdîna da jî nîþanda û got ku „serçawiþ Alî Kaya, serleþkerekî min yê gelekî jîr û kêrhatî ye, di operasyonên dijî PKKyê da li Kurdistanê her li teniþta min bûye, xizmetên bihadar kirine.“... Disa her wî generalî biryara firandina firokeyên cengî da ku ji esmanî otorîteya xwe ya kolonyalîst û dagîrkerî nîþanî xelkê Kurd bide li esmanê Geverê. Çiku di merasima mezin ya Geverê da hêzên reþahî yên dewletê timamî otorîteya xwe berze kiribûn û xelkê Kurd otorîteya xwe, muqtedîrîya xwe, bi boþahî nîþandabû. Vêca êrîþkarî, provakatorî û ajawekarîya hêzên reþ û tarî yên dewletê bê sebeb nînin li Hekarîya ku wan kiryarên xwe yên dijî mirovî pêkbînin. Hekarî wekî senger û çeperekî saxlem yê doza neteweyî ya xelkê Kurd, ji bo wan cihê sehm, tirs û xofeke mezin e. Belêm xelkê Hekarîya bi nimûneya Þemdîna û Geverê nîþanda ku ew dê beramberî hemû provakasyonên tîm û ajanên TCyê hiþyar bin û hindî ji wan bêt dê rê nedin wan kiryarên tîm û ajanên TCyê.
Kronolojîya êriþên li Hekarîya
Hindî ku di çapemenîya Tirkî da cih girtî, leþkerîya Tirk hêj ji meha Tîrmehê pêve biryar daye ku rêze kiryarên bombekirinê pêkbînin li Þemdîna, Gever û Çolemêrgê. Bombeya ewil 15ê Tîrmehê li taxekî Çolemêrgê peqandin. 20ê Tîrmehê li ber derê lojmanên lîseya Geverê bombe peqandin. Bi rêzê ve, 29ê Tîrmehê disa li nav Çolemêrgê, li 6ê Tebaxê li nav Þemdîna, li 1ê Îlonê li Þemdîna di nav xîveta aþtîyê da, her wê rojê li Geverê, 10ê Îlonê li nav Çolemêrgê, 15ê Îlonê li Geverê, 3ê Çirîyê dîsa ve li Geverê, 11ê Çirîyê li Çolemêrgê, 20, 25 û 28ê Çirîyê li nav Geverê, 1ê Teþrînê li nav Þemdîna û 9ê Teþrînê jî li sentera bajêr, di dikana Seferî Yilmaz ya pirtûkfiroþîyê da bombe peqandin. Bombeyên berî 9ê Teþrînê herçend ji teref xelkê dihate zanîn ku ajan û tîmên TCyê dikin, lê bê dews û bê seraþûn diman. Belêm dewletê jî propaganda dikir ku goya PKK van bombeyan dipeqîne ku dilê xelkê jê sar bike. Lê xelkê guh nedida van propagandayên dewletê, çiku baþ dihate zanîn ku eve jî þerekî psîkolojîk bû beramberî PKKyê û bizava xelkê Kurd. Dewletê bi israr propaganda dikir û bi rêya vê propagandayê jî manîplasyoneke mezin pêktîna dijî bizava neteweyî ya xelkê Kurd û bi taybetî li meydana cîhanê ev bombe û peqandin wekî kiryarên terora PKKyê didan nîþandan. Belêm bi bombeya 9ê Teþrînê herçend Kurdek hate kuþtin û gelek birîndar jî bûn, lê esasen bombe di destê dewleta Tirkîyeyê da peqî û vê peqînê maskeyê wan jî îna xwarê û rûyê wan yê terora dewletî da aþkera kirin ku li paþ van hemû bombe û peqandinan dewlet bi xwe heye û TC bi xwe terorê dike. Bi peqandina bombeya li dikana Seferi Yilmaz li çarsûya Þemdîna, ji bo Ewrûpa jî kivþ bû ku dewleta Tirkîyeyê li Kurdistanê teroreke nedîtî dike.
Reaksîyonên li ser bûyerê
Gelek aþkera dikare bête gotin ku heke xelkê Þemdîna ew cisaret û jîrî nîþan nedaba û dest nedanaba ser wê kiryara Þemdîna ya li 9ê Teþrînê pêkhatî, rekasîyonên hinde mezin û dengvedêr jî pêknedihatin. Eve serê çend salan e ku Kurd dibêjin, hawar û gazî dikin ku TC li Kurdistanê terorê dike, bombeyan dipeqîne, mirovan direvîne, dikuje, lê ne ji nav Tirkîyeyê, nejî ji derveyî Tirkîyeyê dengekî dost bi xurtî nedihate bihîstin. Lê kengî xelkê Þemdîna dest dana ser bûyerê, xwudanên kiryara terorê li ser kar girtin, êdî çu îmkan nema ku leþker û polîsê dewleta Tirk xwe ji terorê biþon. Ji ber ku bombe di destê wan da peqî û ew li ser sûc hatin desteser kirin. Êdî ne serleþkerîya li Ankarayê, ne walî û qaymeqam û serleþker û serpolîsên Hekarî û Þemdîna nikarîn minareya xwe rû bikin. Hertiþt derkete meydanê. Hindî ku serleþkerîya li Ankarayê û walîyê Hekarîya xwe livandin ku bûyerê bipeçinin, lê ji wan nehat û êdî rûyê wan yê terorîst bi hemû kirêtîya xwe ve derkete meydanê. Medyaya wan jî nikarî bigihe hawara wan ku rewþê biþêlîne, hedefê tarî bike. Reaksîyona xelkê Þemdîna û desteserîya wan ya ajanan demildest di medyaya cîhanê da sanîye sanîye hate dîtin û seyir kirin. Lîsteyên kuþtinê û bombekirinê, cebilxaneya tîm û ajanan di bagaja tirimpêla wan da di ekranên televizyonên cîhanê da hate dîtin. Bizav û cisareta xelkê Þemdîna her yêkser di televizyonan da gihiþte her derê cîhanê. Dinyayê dît ku terora dewleta Tirkiyeyê bi çi rengî didome li ser xelkê Kurd li Kurdistanê.
Reaksîyona herî mezin ya dijî êriþkarîya TCyê ya li Þemdîna, disa ve ji xelkê navçeyê hat û ji xwe serhildêrîya xelkê Geverê, Çolemêrgê û bajêrên dî yên Kurdistanê nimûne bûn. Di serî da serokê DTPyê Ehmed Turk û çend rêvebirên partîyê, þehridarê Diyarbekirê Osman Baydemîr û þehridarên dî yên bajêr û bajêrkên Kurdistanê yên DTPyî [DEHAPî] di hawara xelkê Þemdîna da hatin, piþkdarê xema wan bûn, piþtevanîyeke xurt nîþandan. Ehmed Turkî bangî dewletê kir ku hem van êriþkarîyan bi dawî bînin, hem jî kirdarên van êriþan peyda bikin û bidin ciza kirin. Ehmed Turk herwisa xelkê Þemdîna ji ber vê berpirsiyarî, cisaret û berxwedêrîya wan pîroz kir û got ku partîya wan DTP xelkê navçeyê bi tinê nahêle û ew bi hemû hêza xwe ve piþtevanê xelkê Þemdînan e. Osman Baydemir jî ”metanet û xwûnsarî” ji xelkê xwast û tika kir ku nerazîbûnên xwe bi þêweyên demokratîk û bi sebir bidomînin û keysî nedin ajan û ajawekeran ku careke dî vê refleksa xelkê Kurd têkbidin. Osman Baydemîr herweisa bangî hukûmet û mezinên dewletê jî kir ku vê bûyerê bi hemû rûyên xwe ve aþkera bikin, kirdarên vê provakasyonê di kîjan dereceya dewletê da jî bin, bêne dîtin û ciza kirin. Baydemîr dîsa balkêþa ser giringîya bûyerê û got ku divêt ev bûyere wekî ya Susurlukê neête peçinandin. Digel van reaksîyonên xelkê Kurd, hejmareke bilind ya nivîskar, rojnamevan û ronakbîrên Tirk, hindek partî û rêxistinên sivîl û demokratîk yên xelkê Tirk jî hem bi belavok û daxuyanîyên medyayê, hem jî yêkser bi seradanîya Þemdînan di hawara xelkê navçeyê hatin, nerazîbûna xwe nîþandan û ev kiryarên teroristî yên dewleta Tirkîyeyê þermizar kirin û piþtevanîya xwe ya digel xelkê Kurd aþkera kirin.
Bi navê însîyatîfa ronakbîrên Kurd û Tirk heyeta berdevk, ku di nav da Oya Baydar, Gençay Gürsoy, Mesut Öztürk û gelekên dî jî hene, di belavoka xwe da wisa gotin: ”Bûyerên Þemdîna, bi gelek alîyên xwe ve ”Çeteya Susurlukê” tîne bîr û grûbeke wezîfedarên asayiþê bi çek û çolên xwe ve li pêþ çavê parlementer û rêvebirên navçeyê ji teref xelkê ve hatine desteser kirin… Ev hiþyarî û baldarîya xelkê navçeyê nîþandayî bi navê aþtî û demokrasîyê hêvîdar e.” [16 Kasým / Teþrîn 2005 / Çarþemb – Milliyet]
Çendek ji van ronakbîran çûne Þemdîna, Gever û Çolemêrgê û digel xelkê xwecih û berpirsiyarên grûb û komeleyên sivîl û demokratîk axivtin, rewþa wan, þertên jîyana wan yêkser ji devê wan bihîstin. Piþtî vê seradanîya xwe jî van ronakbîran dîtî û bihîsîyên xwe di kombûneke çapemenîyê da gotin û dubare kirin ku dewlet desta ji van kiryarên êriþkarî û bêhuqûqî bikêþe û digel xelkê navçeyê aþt û dadyar be.
Berpirsiyarên Yêkitîya Ewrûpayê [YE] jî nerazîbûna xwe dîyar kirin ku “hindek kesên ji nav ertêþ û polîs” kiryarên “ne qanûnî” û “bê huqûq” dikin. YEyê bala hukûmetê kêþa ser vê bûyerê ku berpirsiyarên vê bûyerê aþkera bikin û bidin dadgeh kirin û cizayên heqkirî bidinê.
Ji koþenivîsên rojnameyan bigirin heta komentatorên televizyonan hemû rojnamevanan, qenc xirab li ser bûyerên Þemdîna û bi giþtî Hekarîya rawestan, nivîsîn. Gelek ji wan nivîsan ne objektîv bûn, dijî xwastek û daxwazên xelkê Kurd bûn, lê hevpiþkîya hemû analîz û komentaran ew bû ku dewlet divêt serê vê bombekirina Þemdîna ne peçine, kirdarên vê kiryarê aþkera bike, dadyarane bide dadgeh kirin û çi cizayê layiqî wan be, bête dan.
Huvîyeta serekî û binekî
Ji bilî kes û hêzên bizava bi giþtî ya sivîl û demokratîk, berpirsiyarên fermî jî çûn Þemdîna û navçeyê. Di serî da serokwezîr Erdoxan, piþtî bûyerê yazdeh rojan, anku 20ê Teþrînê, digel wezîrê karê navînî û wezîrê dadê û çendek parlementer û burokratan di niþkê da firîn Wanê û ji wê derê jî bi helîkopterê çûn Þemdîna. Li nav bazarê, çarsûyê gerîyan, seradanîya dikana ku hatîye bombekirin kirin û digel xelkê axivtin. Erdoxanî bi vekirî wisa got: “Em rê nadin ku ev bûyer bête peçinandin. Li ber û piþtên vê bûyerê kî hebin, dê bêne dîtin û ciza kirin. Em di vê yêkê da ferq û cudahîyê nakin û bila kes jî li hêvîyê nebe ku em hindekan biparezin. Em wekî hukûmet sozê didin ku em dê vê bûyerê bi hemû binas û kirdaran ve aþkera bikin. Bila dilê xelkê navçeyê rehet be. Kurd, Tirk, Laz û Çerkez ferq nake û herkes dikare xwe bi huvîyeta xwe ya etnîkî ve îfade bike, belêm em hemû pêkve hevwelatîyên Tirkîyeyê ne, anku huvîyeta me ya serekî hevwelatîtîya Tirkîyeyê ye. Di bin sihwaneya hevwelatîtîya Tirkîyeyê da hemû huvîyetên binekî dikarin xwe azadane îfade bikin… Û ez dibêjim ku werin em vî demê kîn û nefretê bigirin… Bizanin ku heke þaþî û xeletîyek hebe, em wekî îdare dê li ser rawestin û taqîbatê bikin…”
Wekî Erdoxanî ev axivtina xwe dikir, xelkê Þemdîna jî bi rêzdarî guhdarî dikir lê xwastekên xwe bi plakatên destnivîs didane zanîn: “Soza xwe ya li Diyarbekirê bîne cih”, “Þemdîna ji bîr neke”, “Li Þemdîna rast bêje, li Ankarayê xwe þaþ neke”, “Heke dewlet mirovan bikuje, ewlekarîya canî ya me emanetî kê ye”, “Em perwerde û îbadetê di bin bombeyan da naxwazin” û “ROJ TV bila neête girtin”… Mixabin ku Erdoxan digel ku çûbû ku piþkdarê xema xelkê Þemdîna bibe, belêm beramberî van nivîsên li ser kartonan jî xwe negirt û nerazîbûna xwe kivþ kir ji bo van xwastekên xelkê yên bi plakatan.
Digel hindê jî, hem xelkê Þemdîna, Gever û Çolemêrgê, hem jî þehridar û berpirsiyarên grûb û komeleyên sivîl û demokratîk yên navçeyê soz û gotinên Erdoxanî yên di derbareyê bûyera Þemdîna da û herweha axivtina li ser “huvîyeta serekî û binekî” da bi kêm û kasî jî be, maqûl dîtin û hêvî kirin ku ev soz û axivtin li navçeyê nemînin, li Ankarayê jî bêne bîra wan û ya herî giring jî encameke baþ û bi xêr bidin û di pratîkê da jî bi kar bên. Bo nimûne þehridarê Çolemêrgê [Metin Tekçe] wisa digot: “Ez ne Tirk im û naxwazim bi navê Tirk bême nasandin… çiku Kurd im. Ji ber hindê, riberiza serokwezîr Erdoxanî ya li ser huvîyeta serekî û binekî giring e û di cih da ye. Belêm hindek dibêjin ku hevwelatîtîya Komara Tirkîyeyê nabe ku bibe huvîyeta serekî, huvîyeta serekî miletê Tirk e û serokwezîr Erdoxanî xwe þaþ kirîye. Hal ew e ku li Tirkîyeyê herkes bi rehetî divêt bikare bêje ez Kurd im lê Tirkîyeyî me, hevwelatîyê Komara Tirkîyeyê me…”. [Ji roportaja Neþe Düzelê, Radikal, 28 Kasým / Teþrîn 2005]. Þehridarê Geverê Salih Yildiz jî di vê naverokê da axivt… Herçend ev axivtin û ravekirinên þehridaran hisîyata xelkê Kurd û bawerîya Kurdistanîtîyê bi giþtî îfade nakin jî, lê beramberî reaksîyonên antî Kurd yên li Tirkîyeyê û di nav wê riberiza “huvîyeta serekî û binekî” da relatîven jî be, nêrîneke pozîtîv bû.
Mixabin ku wekî hemû soz û axivtinên Erdoxanî yên “konjonkturel” ew axivtina li Þemdîna jî li hewayî ma. Erdoxan piþtî Þemdîna çû peravên Deryaya Reþ û vê carê jî nakarata fermî ya dewletê dubare kir; “Kurd be, Laz an Çerkez be, em hemû Tirk in”!.. Erdoxanî bi vê gotinê, ew axivtina xwe ya li teniþta Çîyayê Cîloyê ji binî ve pûç kir. Ev reftar û axivtinên berevajî, ji hev dûr û bi zîgzag yên Erdoxan û wezîrên dî yên hukûmetê, þik têda nîne ku bawerîya xelkê navçeyê diþkêne. Lê di pratîkê da xema wan jî nîne ku xelkê navçeyê ji van durûtîyên wan aciz e!.. Axivtin û kiryarên wan li Kurdistanê bi rengekê ne, li Ankarayê bi rengekî dî ne!.. Lewma ew pankarta li Þemdîna gelek di cih da bû ku xelkê wisa digot: “Li Þemdîna rast bêje, li Ankarayê xwe þaþ neke”!.. Belêm Erdoxanî wekî her car xwe li Ankarayê þaþ kire ve!..
Piþtî Erdoxanî vê carê serokê CHPyê [Partîya Xelk ya Komarê] Deniz Baykal û çend berpirsiyarên partîya wî çûn Þemdîna, Gever û Çolemêrgê. Baykal di pirsa xelkê Kurd û bûyerên Kurdistanê da hindî hûn bêjin þoven e û adeta berdevkîya hêza leþkerî dike. Belêm ji ber ku maskeyê kiryara ajan û tîmên leþkerîya Tirkîyeyê êdî ketibû û ew kiryarên wan yên qirêj nedihatin veþartin, mecbûr ma bêje ku ew jî wekî partîya serekî ya opozisyonê anku CHP, dixwazin ku ev bûyer bi hemû cepheyan ve bête aþkera kirin û kirdarên vê bûyerê bêne girtin û ciza kirin. Baykalî li Þemdîna berevajî Erdoxanî li ser riberiza “huvîyeta serekî û binekî” axivt û got ku ev tarz axivtin dê bibin binasê cudabûn û parçebûna Tirkîyeyê. Denîz Baykalî got ku, huvîyetên binekî dikarin xwe îfade bikin, lê huvîyeta serekî “Miletê Tirk” e û divêt herkes vê yêkê qebûl bike. Li goreyî vê axivtina Denîz Baykalî, “Kurdek dikare bêje “ez Kurd im” lê dîsa ve “ew Tirk e”!.. Ev ecêbîya þovenên Tirk hêj jî dom dike…
Heyeta komisyona mafê mirov ya parlementa Tirk jî di bin serokatîya Mehmet Elkatmiþ da çû Þemdîna. Wan jî gelek lêgerîn, lêpirsîn kirin, digel þehridar, berpirsiyarên grûb û komeleyên sivîl û demokratîk û gelek kesan axivtin, guh dane binkeyên leþkerî û polîsî, qaymeqam û walî û berpirsiyarên dî yên fermî. Vê komisyonê hêj di serî da reftara xwe kivþ kirin ku ev kiryar û êriþên ajan û tîmên leþkerî û polîsî þaþ in û neheqî digel xelkê xwecih tête kirin. Serokê komisyona parastina mafê mirov ya parlementa Tirk Elkatmîþ herwisa got ku firandina firokeyên cengî ya li ser serê merasima cinazeyên Geverê jî þaþ bûye…
Encam çi lê hat
Bi navê fermîyeta dewletê kî çûbe Þemdîna û navçeyê, di carçoveya giþtî da baþ axivtîye. Lê belê, di midehê van du mehan da tiþtê berçav hatîye dîtin, ji bilî itirafkar û sercawiþê bispor yên ku di germahîya bûyerê da hatîye girtin, tinê girtina [28ê Teþrînê] wan du serleþkerên ertêþê bûye. Digel ku yên li paþ vê kiryarê, plankerên xeleka serî nehatine kivþ kirin û li ser dewsa wan jî nehatîye sekinîn, lê vê gavê çar kirdarên bûyera Þemdîna, Veysel Ateþ, Tansu Çavuþ, Özcan Ildeniz û Ali Kaya, di hefsa Wanê da girtîne. Dozgerê Þemdîna bi doznameya ku “bi çeteyî karê kuþtinê kirin” doz li wan vekirîye û dosya rêkirîye dozgerîya Wanê. Serdozgerê dadgeha Wanê nihe berpirsiyarê vê dozê ye. Herweha walîyê Hekarîya, qaymeqamên Geverê û Þemdîna û mudûrên asayiþa Geverê û Þemdîna hatin rakirin û li þûna wan berpirsiyarên nû hatin bi cih kirin. Eve xwasteka xelkê Þemdîna, Gever û Çolemêrgê jî bû ku bi taybetî walî Erdogan Gürbüz çavê xwe li hemû kiryar û êriþên leþker û polîsan digirt û ew diparastin. Walî Gürbüz ji bo bajêrê Tirkîyeyê Tokatê hate hinartin û walîyê Tokatê Ayhan Nasuhbeyoglu jî rêkirin Hekarîya. Di serî da walî û guhortina van berpirsiyaran, ji teref xelkê xwecih ve baþ hate biha kirin û xelkê razîbûna xwe da kivþ kirin. Ji bilî van pêþhatinan devê hemû berpirsiyarên fermî hatîye girtin û hemû pêkve ker û kip in!.. Heke ji wan hate pirsîn ku boçi dengê xwe nakin, bersiva wan hazir e; “kirdar hatine girtin û êdî bûyer di destê dadgehê û dadgeran da ye û divêt kes neaxive û daberizînê di prosesa dadgehê da neke û bawerîyê bi dadyarî û dadger û dozgerên komarê bîne!”… Ev hevoke benîþt e di devê serok û berpirsiyarên fermî yên dewleta Tirk da. Ji alîyê Kurda ve, tirs ew e ku ev bûyer di nav demî da bête peçinandin û bête ji bîr kirin. Werarên heyî û pratîka heta evro hatîye nîþandan, vê tirsê mezintir dike. Parêzerên kirdarên wê kiryara terorî ya li Þemdîna ertêþ bi xwe ye û ertêþê parêzerekî ji leþkerîyê teqawîdbûyî [Mehmet Uçman] wezîfedar kirîye ku wan ajanên leþkerî li beramberî xelkê Þemdîna biparêze. Hemû mesrefa parêzerî ertêþ bi xwe dide û di ser da jî parêzerî bi helîkopterên leþkerî dibîne û tîne. Vêca ertêþa Tirk bi aþkerayî xwe kirîye terefekî vê bûyerê û ajan û tîmên xwe yên terorîst diparêze. Serleþkerê giþtî yê ertêþê general Hilmî Özkök hêj di serî da digot “ez personelê xwe ne sûcdar dikim, nejî diparêzim” ku tercumeya vê hevokê “personelên min sûcan nakin û ez wan diparêzim” e û ji xwe dozger û dadgeran jî ev mesaja ertêþê baþ wergirtine! Belêm parêzerên xelkê Þemdîna di bin gef û gurên dewletê da ne. Hema serokwezîr Erdoxan bi xwe got ku ew þahidîya xelkê Þemdîna qebûl nakin, çiku ew teref in!.. Werin vê ecêbê! Ew serokwezîrê ku çûye Þemdîna û soz daye xelkê Þemdîna ku vê bûyerê aþkera bike, kirdarên vê bûyerê bide ciza kirin, þahidîya xelkê mexdûr yê Þemdîna qebûl nake. Baþe Gronlandî dê bên û þahidîyê bikin û bêjin belê van çar ajan û tîmên ertêþa Tirk bombe avêtine dikana pirtûkfiroþîyê?.. Ev reftara Erdoxanî trajîkomîk e!.. Nihe piþtî ku leþkerîya Tirk hemû mesrefa parêzerê wan ajan û tîmên bombeavêj bide, serokwezîr Erdoxan þahidîya xelkê Þemdîna qebûl neke, dadyarî [edalet] dê çawa encam bide?!.. Belê! Ev e dadyarîya dewleta Tirk! Hem kirdar in, hem dozger in, hem dadger in, encam dê çawa be?.. Dewleta Tirkîyeyê çawa bi hostahî bûyer û kir û kirdarên Susurlukê dane berze kirin, peçinandin û ji bîr kirin, aqîbeta bûyera Þemdîna jî kêm zêde dê wisa be! Ma serokê çeteya Susurlukê Mehmet Agar nebû ku nihe serokê partîyekê ye û di parlementê da ye. Di germahîya bûyera Þemdîna da „çeteya Geverê“ ya ku li sala 1996ê rûdayî, ku têda albay Hamdi Poyraz, bînbaþî Mehmet Emin Yurdakul, üsteðmen Bülent Yetüt, serokcehþ Kemal Ülmez, itirafkarê ji doza PKKyê Kahraman Bilgiç, ji tîmên taybetî polis Enver Çýrak hebûn, ji alîyê dadgeha cizayên giran ya Çolemêrgê ve hatin biraet kirin. Tam di demê destpêka dadgehkirina çeteya Þemdîna da, hatina vê biraetê di serê xelkê da gelek heq pirs pêkînan ku gelo aqîbeta vê doza çeteya Þemdîna jî dê wisa be an ne?! Ev rasthatina enteresan nîþan dide ku ertêþ bi van atraksîyonan dixwaze berê doza çeteya Þemdîna bide evrazî ku çu cara serek jê dernekeve û di nav demekî dirêj da bête ji bîr kirin. Heke dadgeha kirdarên bûyera Þemdîna jî di bin siha gef û gurên ertêþê da dom bike, aqîbet jî dê biraeta ajan û tîmên taybetî yên leþkerî be. Li milê dî ji xwe biryardêrê bûyera Þemdîna jî serleþker û generalê hêza reþahîyê general Yaþar Büyükanýt e û ew jî dê di havîna [Tebax] 2006ê da bibe serleþkerê giþtî yê ertêþa Tirk. Sîstem û mekanizmayên dewleta Tirkîyeyê, ji xeleka biçûk heta ya mezin, ji binî heta serî, li ser antî Kurdîtîyê hatîye danan û xebitandin. Ev sistem û mekanîzma dê çawa xwe ji kiryarên li Kurdistanê sûcdar û ciza bike… Ji bo çavboyekirinê dê rebenekî ku bi pare hatîye kirîn, ajanekî rêza herî binî, itirafkarekî cehþ, dê toka sûc bikin stu û gunehkarê vê bûyerê îlan bikin. Hêj ji nihe ve kivþ e ku dê „sûcdaran“ di xeleka herî binî da bihêlin û fermandaran jê muaf bikin! Eve tradisyona dewleta Tirkîyeyê ye. Di peçinandina vê bûyerê da, zimmen lihevîyek jî heye di nav hêzên çerxa dewletê da. Ji opozisyonê heta hukûmetê û hemû xelekên dî yên sîstemê dewletê, hemfikir in ku dewleta xwe bi kêmxusaret xilas bikin ji vê bûyere!.. Ma reftara CHP û parlementê ne nimûne ye bo vê yêkê?.. Ne CHPyê parlementerê xwe yê Hekarîya Esad Canan kire endamê heyeta xwe ya li ser bûyera Þemdîna, nejî parlementê bi xwe Esad Canan kire endamê komisyona ku goya dê li ser bûyera Þemdîna lêkolînê bike. Esad Canan her ji serê bûyerê pêve li cihê bûyerê hazir bûye, hertiþt bi çavê xwe dîtîye û di aþkerakirina bûyer, kirdar û aletên kirdaran da jî xizmeteke mezin kirîye. Di komisyona li ser bûyera Þemdîna hatîye pêkînan da, parlementerê cihê bûyerê nîne, eve çi ecêbî ye? Ma eve sînyalekê nade ku dewlet û berpirsiyar pêkve dixwazin ku serê bûyerê her bi çi awayî be bipeçinin. Medya Tirk jî êdî qet xwe bi ser bûyerê ve nabe û jê behs nake. Ji ber ku fermandarîya giþtî ya leþkerî sînyal daye ku divêt li ser neête axivtin. Hukûmet be, opozisyon be, ertêþ be, medya be, hemû hêzên çerxa dewletê bo xwe kirasekî huqûqî jî peyda kirine ku li ser bûyerê neaxivin û nedin axivtin: “Bûyer di destê dadgehê da ye, divêt daberizîn di prosesa huqûqî da neête kirin!”... Bi navê huqûqê tabûyek mezin hatîye avakirin li ser bûyerê ku li goreyî dilê xwe bidin encamdan. Ji xwe tam di vî demî da, ertêþê bi rêya medyayê dîsa ve didanên xwe yên kêlbe nîþandan û vê carê jî generalekî tûgaya li Geverê doza cil û bergên Kurdî da vekirin li dadgehê. Çi ye? Cil û bergên tîma dîlanê ya lîseya Geverê wekî cil û bergên gerîllayên PKKyê ne!.. Êdî bes! Nûçe di rojnameyên 19ê Kanûnê da wisa hate belav kirin: “Kumandanê tûxaya ser tixûbî ya 21ê ya Geverê Tûxgeneral Erdal Akpýnar, di derheqê mudûrê dibistana seretayî ya Gazî da, Alî Ozkan û perwerdekarê govendê Abdullah Gungor, doz da vekirin ku cil û bergên tîma govendgêrên dibistanê diþibine yên gerîllayên PKKyê, ku vê tîmê di cejna komarê ya li 29ê Çirîyê da dîlanek pêþkêþ kiribû…”. Hem mudûr Alî Ozkan, hem jî perwerdekarê govendê Abdullah Gungor digotin ku ev tîme her bi van cil û berga beþdarî gelek berabezinkên dîlanê bûye û bi van cil û berga madalya qazanc kirine, dereceyên bilind wergirtine. Paþê ev cil û bergên ku tîma govendê kirine ber xwe, cilikên adetî yên navçeyê ne û xelkê sade di jîyana xwe ya rojane da jî van cilikan ber dikin. General û berpirsiyarên dewletê heta nihe boçi doz nedane vekirin ji ber van cilikan? Generalî di vî demê doza kirdarên bûyera Þemdina da, xwast terora dewletî bi behaneya cilikan bidomîne ku hewayê li ser bûyera Þemdîna bide sar kirin, xelkê çavtirsandî bike û herweha mesajê bide dadgehê, dozger û dadgerî ku biryareke di eleyhê ajanên leþkerîyê yên girtî da nedin. Di serî da kumandanên leþkerîyê yên li Ankarayê û yên li navçekên Hekarîya, di her keysî da van cure gefan dikin ku tesîrê li ser dadgehê bikin û ajan û tîmên xwe yên bombeavêj ji cizayekî giran xilas bikin. Her cure axivtin, gef xwarin bo wan serbest e û eve bo wan naête daberizîna prosesa dadgehê. Belêm heke parêzerên xelkê Þemdîna axivtin, eve dibe daberizîn û dengê wan demildest tête birîn!
Doza bûyera Þemdîna di vî hewayî û van þertan da dom dike. Çu hêvî nîne ku kirdarên derece bilind, anku yên ku ji serî ve biryar dayî bêne peyda kirin. Herweha hêvî naête kirin ku ev kirdarên hatîye girtin jî cizayên giran bixwin. Hem MITê, hem jî serokê JITê rapor amade kirine ku ber û piþtên bûyerê tarî bikin û balê bikêþin ser çalakî û xebatên aktîvistên polîtîk yên Kurd. Bi hemû alîyan ve ev dezgehên istixbaratê, MIT û JIT, dixwazin kiryarên van kirdarên bombeavêj heq derêxin. Li goreyî raportorên MIT û JITê, kirdaran dijî PKKyê xebat kirine, istixbarat kom kirine, lewma ji teref “organizasyona terorê” anku PKKyê ve bûyne armanc û ev provakasyone PKKyê bi serê wan înaye! Serokê JITê Tûxgeneral Mehmet Comertî raporeke bi vî rengî pêþkêþî komisyona Þemdîna ya parlementê, ku di 23ê Teþrînê da ji parlementên AKP û CHPyê pêkhatiye, kir û di raporê da iddia kir ku kirdarên terorê, “astsubay” Özcan Ýldeniz û Ali Kaya, demê ku bombe peqî, li ser kar û xebata xwe ya fermî bûne û li dûv Seferî Yilmaz bûne ku li goreyî raporên wan, Seferî Yilmaz aktîvistê PKKyê bûye. [26 Aralýk, 2005 CNNTürk]. Vêca dezgehên dewletê ji hemû cepheyan ve dest pê kirine ku prosesê biþêlînin, delîl û dîtîyan tarî û serûbin bikin, daku kirdaran xilas bikin. Di vî warî da qederekê rê jî dane ber xwe û bûyer tepisandine.
Di sala 2006an da rûyê vê bûyer û dadgehê dê bi kîjan alî ve biçe, zelal naête zanîn. Belêm tiþtek baþ têta zanîn ku hindî ji dezgehên dewletê bêt dê kirdarên bûyera Þemdîna ji cizaxwarinê xilas bikin, anjî “sûcî” biavêjin ser stuyê “itirafkarê ji PKKyê” û çawiþî!.. Eve karê wan e. Li goreyî wan ew li Kurdistanê dijî ”terorê” anku aktîvist û milîtanên doza neteweyî ya Kurdistanê þer dikin û heqê wan heye her awa û metodî bi kar bînin. Bo wan ne qanûn nejî huqûq kar dike û ji xwe bê mana ne. Tiþtê ku ew jê dizanin “qanûna Nazîyan e”, “huqûqa Pînoþet e”!.. Ji bo wan her Kurdek potansîyelen ji xwe terorîst e, gerîlla ye! Ma heke wisa neba da boçi cil û bergên govenda zarokên dibistanê jî bikin binasê dozê li dadgehê, ku xelkê Hekarîya bi gelekî ve van cil û bergan dikin ber xwe. Xwudanên vî mentalîteyî, vî mejîyî, vê bîr û bawerîyê, dê çawa dadyar bin beramberî kiryarên terora dewletî!.. Ev dewleta bi xwe planên terorê dide çêkirin û bi destê ajanên xwe bombeyan dide peqandin dê çawa bûyerê ronahî bike!. Piþtî bûyera Þemdîna û reaksîyon û reftara ertêþê, MIT û JITê û hukûmetê kivþ bû ku, di nav tixûbên fermî yên Tirkiyeyê da “du sîstemên huquqî” hene. Yêk li Tirkîyeyê, anku li rojavayê, yêk jî li Kurdistanê, anku li rojhilatê. Tirkîye bi biryarên Ankarayê huqûqa kolonyalî dide xebitandin li Kurdistanê, anku li rojhilatê. Ji dadgehan bigirin heta binkeyên polîs û leþkerî û heta dayreyên dî yên dewletê, wekî organên dewleta kolonyal kar dikin û biryarên xwe bi mentalîteyê kolonyalî didin û pratîze dikin. Di bûyera Þemdîna da baþ kivþ bû ku Ankara wekî merkeza dewleta kolonyal, biryar û pratîkên xwe bi polîtîkên kolonyalî li Kurdistanê dixebitîne. Merasima cinazeyên Geverê û firîna firokeyên cengî ji xwe nimûneya herî konkret ya vî sîstemê kolonyal bû. Axivtina general Yaþar Büyükanýt ya “eve, anku Kurd, dixwazin wekî Filistînîyan bikin” jî nimûneyeke dî ya konkret bû ji bo vî sîstemê kolonyal. Heke Kurd wekî Filistînîyan bin, Tirkîye jî wekî Israîl e. Heke li ser serê merasimên cinazeyên þehît yên xelkê kolonî, firokeyên cengî yên dewleta kolonyal hatin firandin, di wê derê da du cografya hene, kolonî û kolonyalîst hene. Di bûyerên Þemdîna, Geverê û Çolemêrgê da ev rûyê kolonyal û kolonyalîst bi hemû desen, motîv û nexþên xwe ve hate dîtin. Eve ji bo xelkê Kurd jî gelek zelal û ron bû. Di serî da dadyarî, dadgeh û bi timamî sistemê huqûqa Tirkîyeyê û hemû dem û dezgehên fermî bi du awayan kar dikin. Li Tirkîyeyê cuda, li Kurdistanê bi rengekî dî dixebitin. Dewleta Tirkîyeyê hemû sîstem, rêz û rêzikên xwe yên fermî di nav tixûbên xwe da, anku li rojavayê cuda, li Kurdistanê jî bi mejîyê kolonyal bi kar tîne. Ev rikeberîya Tirkîye û Kurdistanê her diçe aþkeratir dibe. Kes û hêzên humanîter û hemû organizasyonên sivîl û demokratîk yên Tirk jî piþtî çûn Þemdîna û navçeyê, bi çavê xwe dîtin ku sîstem li nav tixûbên fermî yên Tirkiyeyê bi du rengan dizivire û ev yêke piþtî seradanîyên xwe di kombûnên çapemenîyê da jî gotin.
Tirkîye di vê prosesa destpêka gotûbêjên digel YEyê da jî huqûqa duserî didomine. Esasen ev bûyera Þemdîna û doza wan kirdarên bombeavêj ji bo têkilîyên Tirkîye û YEyê jî kaxeza turnusolê ye. Lê belê, Tirkîye wekî dewlet bi hakimîyeta polîtîkên xwe yên berê û kevin, xwe ji nav vê hercûmercê zû bi zû xilas nake û ji xwe naxwaza xilas jî bibe. Xelkê Kurd divêt têkoþîna doza xwe ya heqîyê, huqûq û dadyarîyê nehêle ber insafa dewleta Tirkîyeyê û têkoþîna xwe ya aþtîyane û demokratîk bi israr bidomîne û xwe li ber êriþkarî û provakasyonên dewletê sist neke, çeper û sengerên xwe xurt û saxlem bike, ref û rêzên yêkitîya xwe xurttir û bi hêztir bike. Bûyera Þemdîna rûyê kirêt yê sîstemê kolonyalist yê dewleta Tirkiyeyê bi zelalî derêxiste meydanê. Lewma xelkê Kurd divêt bawerîya bi hêza xwe berze neke û xurttir bike. Heq, huqûq, dad û dadyarî dê bi hêza navxweyî û serkevtina bi hêza xwe bi xwetî bête bi dest êxistin.
Þemdîna û xelkê Þemdîna rûyê xwe jî, rûyê timamî xelkê Kurdistanê jî spî kir di bûyera 9ê Teþrînê da. Þemdîna li dîroka xwe ya serhildêr û berxwedêr xwudan derket, xwe ji ser wê dewsê varê nekir û ma li ser rêya xwe ya têkoþer ya qedîm. Ji serhildana Þêx Ubeydullahê Nehrî [1878] bigirin heta serhildana 15ê Tebaxa 1984ê, kivþ bû ku xelkê Þemdîna xwe ji ber êriþan nade paþ, serê xwe li ber zulm û zorê naçemîne. Xelkê Þemdîna, xeniqandina Seyid Ebdulqadir Geylanîyê Nehrîya Þemdîna û kurê wî Seyid Mehemed, ji ber ku tevî serhildana Þêx Seîd bibûn û bi biryara “Dadgehên Istiklalê” yên nemeþrû û bêdad yên rejima Kemalîst, 27ê Gulana 1925ê li hewþa Mizgefta Mezin ya Diyarbekirê hatibûn hilawîstin, ji bîr nekir û hêza xwe nîþanî dewleta TCyê da ku ew êdî wî keysî nadine vê dewleta hov ku kuþt û kuþtdarîya xwe bidomîne. Serhildana 15ê Tebaxa 1984ê çawa li Þemdîna bû destpêka têkoþîneke domdirêj ya çekdarî, 9ê Teþrîna 2005ê jî bû destpêka serhildan û berxwedana sivîl, demokratîk û aþtîyane ya xelkê Kurd. Þemdîna û xelkê Þemdîna bi van serhildan û berxwedanan, xwe jî, Hekarîya jî, timamî xelkê Kurd jî rûspî kir.
____________________________
[*] Lîste
Alî Kaya û hevalên xwe lîsteyeke dirêj ya êl û eþîrên navçeya Þemdîna û navçekên dî yên Hekarîya jî amade kirîye ku ka kî li milê kê ye. Hem kesên cehþ û hem jî kesên welatperwer bi nav û nîþanên xwe yên eþîrî ve hatine destnîþan kirin. Cehþ dubare bi sadiqî û nesadiqîya dewletê ve hatine tesnîf kirin, ka kîjan cehþ çend nêzîkî dewletê ye, çend dûr e. Lîsteya kesên welatparêz jî ji bo kuþtinê hazir kirine û yên ku hatine kuþtin jî bi tîpa “X” [eks] hatine nîþan kirin. Yên li dora kuþtinê jî bi þîfreyên taybetî hatine destnîþan kirin. Di wê lîsteya ku di roja bûyera Þemdîna da hatîye girtin da xwudanê dikana pirtûkfiroþîyê [Umut / Hêvî] Seferî Yilmaz di rêza serî da bûye û xîçeke sor li ser navê wî hatîye kêþan ku ev xîçe dihate manaya telifandinê. Lê baþ bû ku bi zîrekî û hiþyarîya Seferî Yilmaz bi xwe û jîrîya xelkê Þemdîna, ajan negihiþtin mexseda xwe ya qirêj û li ser kiryara xwe hatin desteser kirin.
[**] Alî Kaya kî ye? [Mutkili Ali…]
Ali Kaya, ji Mutkîya Bitlîsê ye, lewma bi navê “Mutkili Ali”, anku “Elîyê ji Mutkîyê”, tête nas kirin. Ali Kaya, di salên 1996-98ê da li Diyarbekirê li ber destê general Yaþar Büyükanýt dîsa her ev karê xwe yê ajanî û provakatorîyê kirîye. Yaþar Büyükanýt di navbeyna salên 1996-98ê da bi rutbeya Korgeneralîyê serokê “Kolordîya 7. ya Diyarbekirê” bûye. Endamê JITEMê û itirafkarê ji doza PKKyê Abdulkadir Aygan jî di itirafnameyên xwe da behsê vî Mutkili Ali, anku Ali Kayayî dike û dibêje ku Ali Kaya bi destûr û parastina general Yaþar Büyükanýt gelek serbest karên veþartî dikirin û her reng kuþt û kuþtdarî dikir. Ji ber van xasyetên wî yên “qirêj” bû ku general Yaþar Büyükanýt li þagirtê xwe xwudan derdiket!
ROJAN HAZIM
Teþrîn / Kanûn 2005