ROJAN HAZIM
Di meydana polîtîk da prensîbeke giþtî heye ku ”encamê”, ”hêz û pozisyon” tayîn dike. Manakirina ”hêz”ê relatîv e. Herkesê manayeke ”hêz”ê heye. Belêm, manaya herî rast û etîk ya li ser zanînê ye; anku hêza herî mezin zanîn e! Zanîna herî rast û etîk jî ya di xizmeta bi giþtî mirovahîyê da ye. Lê evro serûbinîyek, þêlûtîyek hind mezin di meydana ”reelpolîtîk”a cîhanê da heye ku ”serdestên cîhanê” ji bo berjewendîyên xwe yên polîtîk, ekonomîk û leþkerî, ”zanîn” jî kirine ”maddeyê xav” ku bo xwe bi kar bînin. Zanîn û zanyarî adeta hatîye kirêt kirin, hatîye biçûk kirin ji alîyê ”hakimên cîhanê” ve! Mixabin ku di nav vê toz û dûmanê da dengê mistek aladarên ”zanîn û zanyarîyê” jî tête birîn û daku dengê wan neête bihîstin jî adeta ”dîwarên denggîr” têne ava kirin. Di cîhana îro da ”hêz” qadirî mutlaq e, belêm ne hêza ”zanîn û zanyarîyê”, hêza ”sermaye” û ya ”leþkerî” xwudan desthilat e. Polîtîka jî bi mexseda dîzaynerîya wan berjewendîyan tête kirin. Eve duhî di demê ”þerê sar” da, anku di demê ”du polarîya cîhanê” da jî wisa bû, nihe di demê ”yêk polarîya cîhanê” da jî her eynî ye. Di demê ”þerê sar” da, bi navê ”sîstemê sosyalîst” ”Sovyeta Sosyalîst”, ku temsîla sosyalîzma rûsar û antî demokratîk dikir, -[Helbet roja sosyalîzma demokratîk û rûken jî dê bêtin!]- ”hêz” ji bo berjewendîyên xwe yên ekonomîk, polîtîk û leþkerî bi kar tîna. Sovyetan, di nav þertên þerê cîhanê yê duyemîn da ”hêz”a xwe dîsa ve ji bo berjewendîyên xwe bi kar îna, bi “îdealên paqij û humanîter” leyizî, soz da Kurdan ku piþtevanîya wan bike û Kurdan jî bi vê ”germahîya” hêza Sovyetan ”Komara Mahabadê” îlan kirin. Lê salek neçû Sovyet û Ingilîz li hev hatin û Sovyetan ”îdeal”, ”maf û azadî” ji bîr kirin, hêzên xwe paþve kêþan ji Îranê û qet li paþ xwe jî nenêrîn. Kurd di nav wê mij û dûmana ku wan hêlayî da ketin nav lepên Þahê Îranê û encam tête bîra herkesê; Qazî û sê hevalên xwe hatin hilawîstin û toza ji ber paletên tankên Sovyetan rabûyî bi ser pirsa Kurdan da werîya û heta demê Dr. Qasimlo bêdengîyê dom kir. Íro jî li þûna ”Sovyetan” bayê ”kapîtalîzma hov” bilind bûye û nihe Rûsya jî her wê tradsiyonê, anku ”di serê her tiþtî da berjewendîyên -xwe-” didomîne. Maf û azadîyan ji bo xelkên di nav tixûbên xwe da zêde dibîne. Normên ”etîk û moral” duhî jî dûrî wan bûn, evro jî bi kîlometreyan ji wan dûr in. Temsîlkara ”kapîtalîzma hov”, babê emperyalîzma cîhanê Amerîkayê ji xwe ji serî were derdekî ”etîk û moral”an nebû. Heta serê salên ‘90î cîhan du polar bû. Piþtî hilweþîna ”Sovyetan” bû yêk polar. Bloka Sovyetî jî, ya Amerîkayê jî, anjî bi jargona wê demê; blokên rojhilat û rojavayê, di demê ”du polarîyê” da, di yêk nuqteyê da digihiþtin hev; her tiþt ji bo berjewendîyên teng! Herdu ”blokan” jî ”hêz” di xizmeta ”berjewendîyên hevpar”, ”berjewendîyên mirovahîyê” da bi kar neînan, tam berevajî vê yêkê, ”hêz” bi timamî di xizmeta ”berjewendîyên xwe yên teng” da bi kar înan.
Amerîkayê di demê þerê sar da, di ”preferîya xwe” da sîstemên dîktator tînane ser kar. Wê demê, ji bo Amerîkayê rejimên herî ” populer”, ”cuntayên faþîst yên leþkerî” bûn. Welatên Amerîkaya Navîn û Baþûr, ji bo Amerîkayê ”bexçeyê paþ malê” bûn. Li welatên Rojhilatanavîn û Rojhilatanêzîk jî eynî polîtîka dihate domandin. Di welatên Ereb da rejimên herî kevneperest û dîktatorîyal bi ”dîzaynerîya” Amerîkayê li ser pêya bûn, ku evro jî her wisa ye. Faþîzma Tirkîyeyê di koþa Amerîkayê da mezin dibû! Beterîya Ísraîl ji xwe hergav bi ”okey”a Amerîkayê bû.
Demê nû
Íro cîhan ”yêk polar” e û ”efendîyê cîhanê” Amerîka ye! Di polîtîka Amerîkayê da armanc nehatîye guhorîn; di merkeza her gav û hemleya wê da ”berjewendîyên xwe” hene. Amerîkayê di demê þerê sar da ”cuntayên faþîst û leþkerî” û ”rejimên kevneperst û dîktetorîyal” ji bo armanc û berjewendîyên xwe tercîh dikirin û bi hemû ”hêz”a xwe ve piþtevanîya wan dikir. Belêm, dem û dewran guhorî, bi taybetî piþtî hilweþîna ”Sovyetan”, stêra ”cîhana rojavayê” biriqî! Digel vê prosesê xwastekên ”maf û azadî”yan jî bilind bûn. Li welatên Ewrûpaya mezin hêza ”demokrasîya sivîl” xurt bû. Bizava neteweyî ya xelkê Kurd jî di nav vê prosesa bayê ”demokrasî, maf û azadî”yê da geþtir bû. Êdî konjonktûra ”demekî nû” dest pê dikir. Amerîkayê xwe zû adapteyî vê prosesê kir û li goreyî berjewendîyên xwe, ”stratejîyeke nû” da dest pê kirin. Li cîhanê û bi taybetî jî di herêmên bi krîz da, xwasteka xelkan bi giþtî di gotina ”demokrasî”yê da digihiþte hev. Li rojhilatanavîn dengê herî xurt yê ”demokrasîxwazîyê” ji nîveka Kurdistanê bilind bû. Statûkoya rojhilatanavîn bi serê xwe maka ”antî demokratîzm”ê bû ku wê statûkoyê xelkê Kurd bê maf û azadî hêlabû. Gerçî di nav þertên ”þerê sar” da parêzera herî mezin ya vê statûkoya antî demokratîk Amerîka bi xwe bû, lê êdî vê statûkoyê bo ”berjewendîyên” Amerîkayê jî tehlîke diafirand. Trenda ”kevneperestî û radîkalîzma Islamî” ji rojhilatanavîn pê ve bilind bû ku jan û êþa herî mezin da Amerîkayê bi xwe, ku her wê Amerîkayê di demê þerê sar da ew ”radîkalîzma îslamî” mezin dikir, organîze dikir û berdida ber singê ”pêþkevtinxwazan”. Li Iraqê rejima Seddam ”produksîyona” Amerîkayê bû û paþê li serê wan bû bela. Kevneperstîya îslamî ”marîfeta” Amerîkayê bû, nihe nikarin xwe ji ”girêbenda” wan rizgar bikin. Di nav van þert û bûyînan da Amerîkayê xwe li Iraqê da û di hemleya pêþîyê da, piþtî þerê Kuweytê, berpêyên Seddam teng kirin û di hemleya duyê da jî, axir li Nîsana 2003ê dawî li rejima Seddam înan.
Gelek spesîfîk, di prosesa hilweþandina rejima Iraqê ya Seddam da, ji bo Amerîkayê di dereceya ewlehîyê da hêz, cih û warê lojîstîk xelkê Kurd û welatê wan Kurdistan bû. Amerîka di serkevtina ”hemleya duyê” da þik têda nîne ku seda sed bi hevkarîya Kurdan gihiþte armanca xwe. Ji piþtî þerê Kuweytê û kêþana paralela 36ê were di navbeyna Kurdan û Amerîkayê da ”alyansek” pêkhatibû. Helbet di vê ”pêkhatinê” da berjewendî û armancên herdu alîyan di ”muþtereka asgarî” da gihiþtibû hev ku ew jî ”demokrasî, maf û azadî” bûn. Her ji destpêkê, anku biryara paralela 36ê were, Kurdan mifayekî mezin ji vê ”hev alyansî“yê dîtin. Ne wisa ye ku Kurdan qet îstifade ji vê ”tifaq”ê nekirine. Kirine ku ”rewþa îro ya ne bi dil” derketîye meydanê! Lê tiþtekî dî yê aþkera jî heye ku di vê bazarê da Kurdan encamên hêjayî hêz û þiyana têkoþîna xwe û pozisyona stratejîk û lojîstîk ya Kurdistanê wernegirtine. Em gelek dûr neçin, hema bûyînên ji serê vê sala 2004ê were, nîþan didin ku rêvebirîya polîtîk ya Kurd, polîtîk û ”dîplomasîyeke serkevtî” nîþan nedaye. Her di serî da Kurdan armanca xwe bi destê xwe di dereceya herî kêm da bi tixûb kir. Kartê herî xurt û saxlem bi ”zeafa xwe” sivik û lawaz kir. Xwastek û armanca Kurdan di van þertên gihiþtî û konjonktûra pozîtîv da mînîmalîze kir, bi çarçoveya federasyonê ve xwe girêda. Hal ew bû ku, rêvebirîya polîtîk ya Kurd dikarî xwastekên xelkê Kurd gelek kurt, zelal û vekirî bi çarçoveya serxwebûnê ve formûle bike. Ji bo vê armancê referandûmeke li ser sê xalan dikarîn amade bikin û ji xelkê xwe bixwazin ku biryara xwe ya li ser qedera xwe aþkera bikin û helwesta xwe bi zelalî kivþ bikin. Ji encama amadekarîyeke wisa þika me nîne ku da sedased tercîha serxwebûnê derkeve. Organîzasyoneke bi vî rengî hem da xwastek û armanca xelkê Kurd konkret bike, hem jî bi bîr û rehîya giþtî ya cîhanê bide zanîn. Eve di eynî demî da, da destê rêvebirîya polîtîk ya Kurdî jî xurt bike ku manewrayeke bikêr ya dîplomasîyê pêkbîne. Rêvebirîya polîtîk, pirsa serxwebûnê, bi axivtina ”serxwebûn heqê Kurdan e, lê...” gelek abstark hêla û armanc biçûk kir. Di têkoþîn û bazara digel ”hûtan” da divîya bû ku alîyê Kurd, bi biryareke referandûmê ya li ser ”serxwebûnê” rûniþtiba ser maseyê. Di prosesên bi vî rengî da ”maksîmalîzm” pozisyona herî xurt û saxlem e. Di pirseke bi vî rengî da kes pêþniyara ”taqîyekirinê” nake helbet, ji ber ku terefê azadîxwaz ”heq e” û divêt di daxwazên xwe da vekirî û sahî (þeffaf) be. Lewma di þerê dîplomasîyê da ”çûn û hatin”, hevdu ”birin û înan” heye û bi pozisyonên xurt û sahî, ”alî” dikarin xwastekên xwe bi partnerên xwe bidine qebûl kirin. Lewma neçûna referandûma bi sê alternatîv, federasyon, konfederasyon û serxwebûn, þaþ bû û ev þaþîya rêvebirîya polîtîk ya Kurd îro derdikeve meydanê. Kurd bi tevahî ketin nav rehaveteke kûr, ku goya Amerîka dê ”wefadar” bimîne û xwastekên Kurdan bi zêdehî ve li ber çavan bigire. Lê evro baþ derkete meydanê ku, hizirîneke wisa bi gotina herî nerm ”naîvî” bû. Kurdan hizir kir ku, wan di delîveyê herî tengav da piþtevanîya Amerîkîyan kirine, lewma Amerîkî piþta xwe nadin xwastek û daxwazên wan. Di polîtîka bi normên mirovî, îdealî, etîk û moral ve hûnandî da rast e, ”wefadarî” heye, lê qet derdekî Amerîkayê bi wefadarîyê ne duhî hebû, nejî îro heye. Paþê, Amerîka di merheleya pêþîn da gihiþtibû mexseda xwe û Iraq vegirtibû. Êdî aktor û faktorên dî derketibûn meydanê ku Amerîkayê hisab li ser wan jî dikir. Li milê dî, der û cîranên Iraqê, bi taybetî jî Tirkîyeyê fiþareke (preseke) mezin dibire ser Amerîkayê û rol û pozisyona xwe ya endametîya Natoyê heta dawîyê îna bîra Amerîkîyan. Íranê jî li milê dî têkvedaneke mezin pêkîna li nav Íraqê. Bi taybetî piþtî ku ”makqanûna muwaqet ya Iraqê” hatîye qebûl kirin, ku çarçoveyeke mîkrofederal tîna ji bo Kurdan, Erebên Þiî nerazîbûna xwe bi êriþan dan kivþ kirin, ku Amerîkîyan bidine zorê ku di pratîkê da nehêlin realîze bibe. Provakasyona milîtanên Sadrîst, tesadufî nebû, esasen di serî da Ayetullah Sîstanî û hemû þiîyan ji bin ve piþtevanîya Sadr dikirin. Ji xwe Íranê hem malîyen, hem jî leþkerîyen hevkarîya wan dikir, herwisa Sûrîyeyê jî. Hindî ku êriþên þiîyên þiîst zêde bûn, Amerîkayê xwe paþve kêþa û þiîyan bi vê provakasyonê balansa hessas ya nav Íraqê bi serê xwe da birin. Ew êriþên Nîsanê destpêkirî û heta ”hilbijartina hukûmeta nû ya Iraqê” bi xurtî dom kirî, bi zanahî hatin plan kirin û bi destê milîtanên Sadr dane kirin. Ew rewþ, ”krîza bi kontrol” bû ku li hisaba Amerîkayê jî dihat, ku xwe ji bin presa Kurdan jî xilas bike. Ji ber ku Amerîka ji serî were naxwaze karekî wisa bike ku têkilîyên wan digel Tirkîyeyê xirab bibin. Tirkîyeyê ev ”zeafa” Amerîkayê gelek bi hostahî ji bo berjewendî û armancên xwe bi kar îna, jê îstifade kir. Di pirsa Kerkûk û Mûsilê da rola bêyûm ya Tirkîyeyê gelek tesîr kir ku Amerîkîyan piþtevanî nedan Kurdan. Êriþ û provakasyonên þiîyên þiîst, têkvedanên Tirkîye, Îran û Sûrîyeyê çarçoveya ku Kurd li hêvîyê bûn teng kir û Amerîkayê di vê ”ekuasyonê” da berjewendîyên xwe dane pêþ û li paþ ”tez û teklîfên” Kurdan nesekinî. Helbet Amerîkayê durûtî kir, ”dubilmoralî” kir, ”bêwefatî” kir, lê polîtîka Amerîkayê ji serî were ev bû. Di dîrokê da kengî, ”durustî” û ”wefadarî” di polîtîka Amerîkayê da hebûye ku îro ji bo Kurdan hebe. Esasen divîya bû ku Kurd helwesta negatîv ya Amerîkîyan ya di demê ”Peymana Cezayîrê” û têkçûna 75ê da, ji bîr nekiriban. Ew hiþyarî ne maniê ”tifaqdarîya” îro bû. Evro di þertên nû û cuda da Kurdan digel Amerîkîyan ”alyansek” pêkîna û eve ne þaþ bû û rastîya wê di pratîka van salên ji 1992ê were jî tête dîtin. Lê belê, tiþtê þaþ, li goreyî ”reelpolîtîka” Amerîkayê hereket nekirine, hisaba ”fen û fêhlên” wan nekirine û piþta xwe bi timamî bi wan ve girêdane. Di hilbijartina serokkomar, serokwezîr û danana hukûmeta nû ya Iraqê da, gelek aþkera Amerîkayê ”dost û tifaqdarê xwe yê ji dil”, ”naîvîyê” jî em pêve bikin, Kurd, dîsa ve ”xiyalþkestî” kirin, -le ya rastî li goreyî berjewendîyên xwe lêhbandin-! Amerîkayê Kurd di bazara digel Ereban da, bi tinê hêlan. Hêza hemû dewletên Ereb, leyiz û têkvedanên Tirkîye, Îran û Sûrîyeyê û helbet xirabkerîya þiîyên þiîst yên Iraqê dîkilokê terazîya ”edaleta Amerîkayê!” bi serê wan da giran kir. Di vê rewþê da ew þiî û hindek sunîyên ku berî hilweþîna Seddam heroj li ber derê Kurdan bûn, li kombûn û konferansên London û Waþîngtonê teklîf û xwastekên Kurdan bê qeyd û þert qebûl dikirin, êdî bi çeng û per ketibûn û ”sozên xwe” ji bîr dikirin, li kuçe û kolanên London û Waþîngtonê dihêlan. Di ”reelpolîtîk”a îro da ”normên etîk moral” nînin, keysperestî hakim e. Yên ku duhî, digel Kurdan soz û biryar didan, peyman girêdidan, îro keysekî dî bo wan hate pêþ û ew ”soz û peyman” mixabin belêm li paþ man! Elî Sîstanîyê þiî, di demê Seddam da nediwêra nivêja xwe li mizgeftê bike, lê îro bi xêra Kurdan tama azadîyê standîye û nihe bi wî dil û mejîyê xwe yê reþ û tarî yê þiîst û þovenîzma Erebî, pêyê xwe li erdî diþidîne û ”federalîzmê” jî, ku daxwaza herî kêm e, bo Kurdan gelek dibîne! Sîstanî ev dilreþîya xwe hind zêde bir ku Konseya Ewlekarîyê ya Yêkitîya Neteweyan jî tehdît kir, ku di ”rezolusyona li ser Iraqê” da qet behsê mafên Kurdan neête kirin. Di nav vê ”bazara qirêj da”, ”berjewendîyên xwetî” çavên Amerîkayê tarî kirin û tawîzên mezin dan þovenîzma Erebî û kevneperestîya þiîst. Bi vê polîtîk û helwestê, dê çawa li Iraqê sîstemekî demokratîk bi cih be, rûne û kar bike. Erebên ku misqalekê rêzê nîþanî Kurdan nedin, dê çawa digel wan ”Yêkitîya Iraqê” biparêzin. Erebên ku maf û azadîyên Kurdan teng bikin, dê çawa digel wan hukûmeta Iraqê di rê bibin. Ev polîtîka Amerîkayê, ev helwesta Ereban ji bo Iraqê demokrasîyê naîne. Li Iraqê sîstemekî parlementerî dikare pêkbêt, lê demokrasî naêt. Li welatekî ”pir etnîk”, bi navê pir partîyetî û parlementarîzmê jî be, bi zordarî û þovenîzma xelkê piranî û tehdîta mezhebî, ne demokrasî çêdibe, ne jî laîsîzm anjî sekularî. Cihê ku laîkî û sekularî lê nebe, demokrasî nabe û cihê demokrasî lê nebe maf û azadîyên bîr û bawerî û herweha etnîkî jî nabin. Þiî û destekdarên wan yên sunî bi vê polîtîka xwe dixwazin li Iraqê di bin kirasê parlementerî û gelek partîtîyê da, sîstemekî antî demokratîk ava bikin û ev helwesta wan ya beramberî Kurdan jî werarên (semptom) vê yêkê ne.
Çare referandûm e
Amerîkayê eve midehek bû dixwast ku Rêxistina Yêkitîya Neteweyan -UN, di hilbijartina hukûmeta nû ya Iraqê da xwudan însîyatîf, hetta xwudan desthilat be. UNê jî ev berpirsiyarîye qebûl kir û sekreterê giþtî Kofî Annan, bi ”okeya” Amerîka û Ingilîzan, temsîlkarê xwe L. Brahîmî rêkire Iraqê. Brahîmî jî piþtî gelek danûstandin, hevdîtin û lêkolînan planê xwe, lîsteya kabîneyê û namzetê xwe yê serokkomarîyê amade kir. Piþtî bazareke dijwar kivþ bû ku terazîya Iraqa nû dîsa ve bi serê Ereban da giran bû. Li goreyî vî planî, di danana hukûmeta nû ya Iraqê û hilbijartina serokkomarê nû yê Iraqê da, Rêxistina Yêkitîya Neteweyan bê edaletîyeke mezin dikir. Garantîyên ji bo Kurdan yên di ”makqanûna muwaqet ” da adeta ji bîr bibûn! UNê danûstandineke ne wekhev, alîgir û ne objektîv pêkîna û rola xwe ya ”bêalîtî” ne leyist. Berpirsiyarê UNê, L. Brahîmî gelek aþkera ”tagîrî” kir û xwastekên Kurdan sivik girtin. Êriþ, fiþar û tehdîtên Erebên Þiî û sunîyên Seddamîst mezin kir û guhê xwe da wan. Li merkeza UNê, dîplomatên UNê jî di axivtina digel wezîrê derve yê Iraqê Hiþyar Zêbarî da, ev ”tagîrîya” xwe dane dest û gotin ku ew nikarin ji ber ”muxalefeta Sîstanî”, xwasteka Kurdan ya li ser ”behskirina biryarên makqanûna muwaqet” qebûl bikin. Kofî Annan jî digot ku ”ji zimanê rezolusyonê, Iraqa yêkgirtî û federal tête têgihiþtin”, ku eve bi serê xwe nezelalîyek e bi destê UNê tête kirin. Ev helwesta UNê bêdadîyeke mezin e beramberî xelkê Kurd. Her vê UNê ji bo sed û pêncî hizar Tirkên Qibrisê referandûm dida kirin û mafê çarenivîsê bo wan pêþniyar dikir û di Qibrisa yêkbûyî da nêzîkî wekhevîya digel Rûman rol dida Tirkan di rêvebirîya Qibrisa Yêkbûyî da. Dewletên domînant yên UNê ew ”hessasîyeta” ji bo Qibrisê nîþan didan mixabin ku ji bo mafên Kurdan li Iraqê nîþan nedan. Rûsya ji ber pirsa Çeçenan, Çîn ji ber Tîbetê xwe nêzîkî demokratîzekirina welatên ku problemên etnîkî hene nakin û lewma jî piþtevanîya biryarên ku mifayekî xelkên bindest têda heyî, nakin. Ingilîz ji xwe digel Amerîkayê hev çeper in. Fransa û Elmanya jî ji ber berjewendîyên xwe yên ekonomîk û leþkerî naxwazin ku Tirkîye û welatên Ereb ji wan aciz bin! Ev ”berjewendîperestî”ya wan, serî ji ”maf û azadî parêzîyê” stant ku bi oportunîstî hereket kirin. Vê tabloyê rê li ber Amerîkayê xweþ kir ku digel Ingilîzan ”rezolusyoneke” bi dilê Erebên þiîst amade bikin û bi van dewletên ”dubilmoral” bidin qebûl kirin. Helwesta wan dewletan jî li hisaba Amerîkayê jî hat ku bi vê minasebetê xwe ji ber êriþên milîtanên þiîst û Seddamîst xilas bike. Di rewþeke hinde nazik û herweha aloz da hêza Kurdan, mixabin em bêjin, têra nekir ku xwastekên xwe bi vî ”cepheyê bêdad” bidin qebûl kirin, ku dîsa ve Hiþyar Zêbarî bi xwe îtîraf kir ku ew li UNê di ”kulîskirina” vê pirsê da bi ser neketin. Di zemînê ku normên ”hêza reþ” hakim da, encamên bi dad û dadyarî bi dest ve naên. Li milekê timamî dewletên Ereb, bi navê parastina yêkitîya Iraqê û ”berjewendîyên Erebî” piþtevanîya antî Amerîkîyan dikin, li alîyekê cîranên ku jana wan ji Kurdan heyî ku serê nerehetîya wan Tirkîye dikêþe, anku cepheyê antî Kurd, li alîyê dî Amerîkaya ku tinê berjewendîyên xwe difikire û li beramberî van hemûyan jî Kurdan dikarî çi bikin gelo? Ev enîya hinde berfireh ya antî Kurd li rojhilatanavîn û dostekî bêwefa yê wekî Amerîkayê, gelo dibe mazereta rêvebirîya polîtîk ya Kurd ku nikarîn bi serekê bikevin? Helbet di krîtîkê da jî divêt normên objektîv bi kar bên. Di nav vê cendereya mezin û hûrker da, anjî di nav hêrana beraþan da, tinê toka mirinê bikine stûyê rêvebirîya polîtîk ya Kurd jî, dadyarî nabe. Lê belê, divêt krîtîka ”du serîyê” hergav bête kirin, ku ew du hukûmetîya Silêmanîyê û Hewlêrê, bi taybetî jî bê koordînetî û ”du serîya” di warê dîplomasîyê da, di têkilî û danûstandinên Kurdan yên digel Amerîka û Ereban da bivê nevê bû jana Kurdan, ku partnerên wan jî ji vê zeafê îstifade kirin. Wê zeafa navînî hêza dîplomasîya wan qels kir. Di nav van þertên dezawantaj da Ereban û Amerîkayê soza ”makqanûna muwaqet” jî bi cih neînan û serokatîya komarê, anjî serokwezîrîtî nedan Kurdan. Di vê leyizê da gelek aþkera Kurdan ”golek” xwar! Li alîyê dî, di hejmara wezîran da jî bêdadîyek heye ku bahra Kurdan dîsa ve kêm e. Herweha di wezaretên hatine dayîn da jî tinê wezareteke stratejîk tête dîtin. Wezareta karê derve, yêk ji stûna ragir ya dewletekê ye û di destê Kurdan da mana wê wezaretê destkevteke biçûk nîne. Lê belê, yêk ji wezaretên parastinê anjî asayiþê divîyabû ku di destê Kurdan da ba ku asayiþ û ewlehî hatiba garantî kirin. Gerçî di burokrasîya wezareta parastinê û îskeletê ertêþa nû da, rola general û bisporên leþkerî yên Kurd dê hebe, lê wezaret di bin berpirsiyarîya polîtîk û însîyatîf û koordîneya Kurdan da ba, da sîstemekî demokratîktir hatiba hûnandin di nav burokrasîya sivîl û leþkerî ya asayiþ û ewlehîyê da. Pozisyona cihgirê serokwezîrîyê ya ji ”ewlehîya neteweyî” berpirsiyar, bo Kurdan hatîye dan, ku ji kontenjana YNK Behram Salih e, lê ew pozisyon dê çend fonksîyonel be naête zanîn. Bi kêmasî divîyabû deh wezaretên fonksîyonel yên Kurdan ban. Serokkomarî di sîstemê Iraqa nû da xuya ye ku sembolîk e û cihgirek Kurd e, ku ew jî ji kontenjana PDKyê, serokê parlementa Kurdistanê Roj Nûrî Þawês e. Di vê tabloyê da, bi vê hejmara kêm ve, însîyatîfa Kurdan dê gelekî xurt nebe di hîyerarþîya dewletê da. Herçend digel çend wezaretên dî, wezareta derve û bahreke mezin ya wezarete parastinê û cihgirekî serokwezîr yê ji ”ewlehîya neteweyî” berpirsiyar û herweha cihgirîya serokkomarîyê di destê Kurdan da jî be, bi vê mentalîte û þovenîzma Erebî û sektarîzma mezhebî, di nav Kurd û Ereban da aheng û lihevîyek dê bi zehmet pêkbêt. Amerîka di rewþeke wisa nazik da dê hergav nîveka darî bigire, li goreyî rêzikên ”balans polîtîkê” hereket bike, ku ev polîtîk û helwesta Amerîkayê di pratîkê da dê alîyê Ereb xurt bike, ku tiþtê îro tête dîtin jî ev e. Hêj ji nihe ve hem Amerîkayê, hem jî Ereban teehhudên xwe yên di makqanûna muwaqet da binpê kirin, ku di amadekirina hukûmet û serokkomarîyê da eve hate dîtin. Ev pratîka wan îþareta wê dide ku salnameya ji bo hilbijartin û amadekirina makqanûneke esasî hatîye danan jî dikeve tehlîkeyê.
Di rûdan û domkirina vê krîzê da, binasê sereke ji nav ”dînamîka” navîn derdikeve. Belêm temetî binasê sereke, faktorên derve jî roleke mezin leyist. Kurd ji ber problemên xwe yên navînî qels man, nikarîn rikeberîyê bikin, pêyê xwe li erdî biþidînin, xwe asê bikin. Gelek bi pasîvî û çavtarî û hetta ji tixûbê piþtevanîyê wêdatir, adeta ”li dûv” polîtîkên Amerîkayê çûn. -[Li vê derê divêt helwesta beramberî Amerîkayê bête zelal kirin. Çu berjewendîyên xelkê Kurd di ”antî Amerîkanîzm”ê da nînin û hewceyî vê yêkê jî nîne. Lê belê, tiþtê ku tête xwastin polîtîka ”duajo” neête kirin. Polîtîka digel Amerîkayê jî divêt li ser prensîbên wekhevîyê û partnerîya bi normên demokratîk û dostayetîyê bête kirin, ku ya rast jî ev e.]- Vê ”ji dil”îya Kurdan ew li ber çavê Amerîkayê kirin ”yê malê”! Di rûdana probleman da hergav ”yê malê” tête îhmal kirin, hisab li ser ”yê bîyanî” tête kirin. Amerîkayê jî muameleya ”yê malê” bi Kurdan kir, xwastek û tehdîdên Ereban li pêþ girtin. Vê helwesta þaþ ya Amerîkayê di eleyhê Kurdan da encam dan ku binasê vê yêkê Amerîkî bûn. Bedelê dostanîya ji dil, divîyabû eve neba, lê mixabin ku di ”reel polîtîk”a îro ya cîhanê da fatûraya dostanîyê, hevalbendîyê, hevçeperîyê, tifaqdarîyê giran tête birîn û ev normên mirovî ”naîvî” têne qebûl kirin, ku herçend ”naîvî” jî xasyeteke pozîtîv ya mirovî ye, lê mixabin di bazara ”reelpolîtîk”ê da pare nake û ”zeîfî” tête qebûl kirin!
Rezolusyon
Konseya Ewlekarîyê ya UNê, 8ê Hezîranê rezolusyona bi hejmara 1546ê ya li ser Iraqê, bi yêkdengî qebûl kir. Di vê biryarê da, statûya Iraqa nû wekî ”welatekî serbixwe û yêkgirtî” tête qebûl kirin. Belêm qet behsê ”federalîyê” û ”makqanûna muwaqet”, ku têda gelek garantîyên Kurdan hene, naête kirin, ku eve bi gotina ”þaþîyê” naête îfade kirin. Bi vê biryarê Kurdan goleke dî xwar! Ev biryare rola hukûmeta merkezî xurt dike ku ev hukûmeta bi piranî di destê Ereban da, bi vê þovenîzm û mezhebîtîya Erebî û þiîst ya ku îro tête nîþan dan, dûr nîne ku berpêyên Kurdan bêne teng kirin. Ji xwe hêj ji nihe ve serokwezîrê þiî Ellawî, ”hêza pêþmerge” û ”milîsên þiîstan” dike nav yêk qalibî û behsê belavkirina hêza pêþmerge dike ku eve dijî naveroka ”makqanûna muwaqet” e! Hêza pêþmerge, hêzeke meþrû ya parastina Kurdistanê ye ku ne bi navê ”pêþmerge” jî be lê wekî hêza asayiþa hukûmeta Kurdistanê fermîyen hatîye qebûl kirin. Ev biryara Konseya Ewlekarîyê ya UNê, beramberî xelkê Kurd bi gotina herî maqûl, ”bêrêzî” ye! Bi vî rengî qebûlkirina vê biryarê, dîrekt teyîda makqanûna muwaqet ya Iraqê naête kirin ku di wê makqanûnê da xaleke herî giring jî mafê vetoyê dide Kurdan. Bi biryara UNê, bi qebûlkirina vê rezolusyonê ji bo þiîzmê, antî laîkî û antî sekularîyê tawîzeke mezin hate dan ku eve bi timamî dijî ”demokratîzasyona Iraqê” ye jî. Hêzên þiî yên þiîst aþkera dixwazin Iraqê ber bi îdareya dîn û mezhebî ve bibin. Ev biryara UNê cisareteke mezin dide þiîstan ku helwest û polîtîka xwe bidomînin. Amerîka bi vê polîtîka xwe ya zîgzagî darê binê pêyê xwe dibire. Xurtbûna þiîzmê li Iraqê dê Iranê jî xurt bike, ku eve hêj ji nihe ve nîþanên ”ne aramî”ya navçeyê ne. Bi qebûlîya vê biryarê, Amerîka di nav Kurdan da dê prestîja xwe gelek biþkêne ku eve hêj ji nihe ve tête his kirin. Berî ku ev rezolusyone bête qebûl kirin, Mesûd Barzanî û Celal Talabanî nameyek jî bo Bush þandin ku Amerîkayê li ser ”heq û huqûqê xwe” careke dî hiþyar bikin ku neheqîyeke nû neête kirin. -[Mala dinyayê! Mela Mustefa Barzanî jî piþtî têkçûna 1975ê, li sibata sala 1977ê ji bo serokê Amerîkayê, Jimmy Carter nameyek þandibû û mixabin Amerîkayê hingê jî ”dostên xwe yên ji dil” ji bîr kiribûn û neheqî li wan kiribû!..]- Belêm piþtî belavkirina ”rezolusyonê”, aþkera bû ku Amerîkayê ev ” balkêþana” Kurdan li ber çavan ne girtîye. Serokên Kurdan di nameya xwe da behsê hindek ”mueyyîde”yên xwe dikirin û bi zelalî digotin ku dibe ku ew xwe ji hukûmeta Iraqê vekêþin. Nihe piþtî biryara ”Konseya Ewlehîyê” ya UNê, rêvebirên Kurd dê stratejîyeke çawa di rê bibin, bi hemû rengên xwe ve gelek ne xuya ye. Di serê serokên Kurdan da jî çend ”taktîk” dizivirin, naête zanîn, lê mirov dikare bêje ku Kurd hatine ser ”durêyankê”! Divêt ”hissîyatê” danin milekê, ”hêza mantiq” derêxin pêþ û bi timamî berjewendîyên xelkê Kurd û welatê wan Kurdistanê danin merkeza ”riberiza xwe” û biryarekê bidin. Bi sebir, xwûnsarî û þêwreke kûr û fireh, divêt polîtîka xwe aþkera û zelal bikin û hemû rîskan bidin ber xwe û biryareke di xêra xelk û welatê xwe da bidin. Piþtî name, hiþyarî û gefan, heçku qet tiþtek nebûy li mala xwe rûniþtin, li ser biryara UNê bê reaksîyon man, dê hem prestîja rêvebirîya polîtîk ya Kurd li nik xelkê xwe biþkêne, hem jî dê tesîreke gelek negatîv li ser bizava bi giþtî ya neteweyî ya xelkê Kurd bike.
Ji ber hindê jî divêt li çareyekê bête geryan û çareya herî encamgir jî, referandûm e. Divêt parlementa Kurdistanê bi rûniþtineke awarte vê pirsê li ber xelkê xwe, riberiz bike û vê rûniþtinê zindî di TVyan da jî bide weþandin û bi yêkdengî biryara referandûmeke li seranserê Kurdistana Baþûr û diasporayê werbigire û bi lez realîze bike. Referandûm jî divêt sê alternatîvan dane ber xelkê; federasyon, konfederasyon, serxwebûn! Xelk kîjanê hilbijêre, divêt rêvebirîya polîtîk wê xwasteka xelkê Kurd dane ber Amerîka, hukûmeta Iraqê û UNê. Prensîba ”selv determination”ê, anku ”mafê çarenivîsê” UNê berî bi salan qebûl kirîye. Xelkê Kurd ji bo qedera xwe çi biryarê bide divêt Amerîka, UN û hemû teref, bê qeyd û þert qebûl bikin. Di referandûmeke bi însîyatîv û biryara parlementa Kurdistanê da, dê encameke pozîtîv derkeve meydanê. Referandûma ku ji alîyê însîyatîva sivîl, ”bizava referandûmê” ve hatibû kirin, helbet giring e, lê belê di van þertan da polîtîken divêt parlementa Kurdistanê fermîyen vê gavê organîze bike û bi encam biêxe. Piþtî referandûmeke wisa em bawer dikin ku xelkê me dê seda sed bi biryara serxwebûnê qedera xwe tayîn bike. Hingê ji bo UN û hemû cîhanê karek dimîne, ew jî rêzê nîþanî biryara xelkê Kurd bidin û fermîyen qebûl bikin. Ya rast û lojîk ev e. Referandûmeke bi vî rengî dê destê rêvebirîya polîtîk ya Kurd jî xurt bike û herweha dê serbestîyeta manewraya polîtîk û dîplomatîk jî bide wan.
Þûkirina bê dil
Nihe piþtî xwarina du golan, divêt objektîv bête hizir kirin. Ji 1992ê were Kurdan di bin parastina Amerîkayê da jî be li nav paralela 36an îdareyeke serbixwe danan û di rê birin. Heta hilweþîna Seddam mekanîzmayên dewletî ava kirin û bi kar înan. Piþtî Seddam hate hilweþandin jî, di avakirina Iraqa nû da rol û berpirsiyarîyên giring standin, bi cih înan. Ya ku Kurdan bo Iraqê kirî, Ereban bi xwe nekirîye. Kurdan Ereb jî ji bin zulma Seddam û Beasê rizgar kirin. Belêm mixabin ku ev ”xwe fedakirine” zû tête ji bîr kirin, ku Ereban ev dilsozîya Kurdan ji bîr kirin. Nihe mafê Kurdan yê serxwebûnê danin alîyekê, federasyonê jî qebûl nakin, hetta naxwazin rêvebirîya merkezî ya Iraqê jî bi wekhevî digel Kurdan parve bikin. Kurdan ji dil deklare kir ku ew dixwazin li ser esasê wekhevîyê û bi sîstemekî federatîf digel Ereban bijîn û yêkitîya Iraqê bi norm û metodên demokratîk biparêzin. Lê belê, Ereb vê yêkê naxwazin. Di pratîka wan ya van mehên dawîyê da eve baþ hate dîtin. Israra pêkvemana digel Ereban bê fayde ye. Eve wekî ”þûkirina bê dil e” -[zewaca bê dil]! Mahra digel Ereban bê mana ye û betal e! Ya rast ”berdan” e. Rêvebirîya polîtîk ya Kurd, bi biryara parlementê û encama referandûmeke neteweyî divêt ”sê telaqên” Ereban bavêje û wan berde! Dem, þert, îmkan û konjonktûra cîhanê dest didin û di rê da ye û biryareke piþtî referandûma neteweyî ya xelkê Kurd ya serxwebûnê, dê ji alîyê cîhana humanîter ve bête qebûl kirin. Mexdûrîyeta xelkê Kurd di wijdana cîhana humanîter da cih girtîye, lewma xelkê Kurd û rêvebirîya polîtîk divêt nekeve nav þik û dudilîyan û gelek bi biryar prosesa referandûma neteweyî bide dest pê kirin û êdî encam çi dibe dîsa ve bi biryar bi cih bîne.
ROJAN HAZIM
10 Hezîran 2004