paşve

Hûn dikarin pirtûka

Devokê Hekarîya

ji adresa jêr bixwazin.

ROJAN HAZIM

Postboks 39

2660 Brøndby Strand

DANMARK

E-mail: belg@xweza.com

editori@xweza.com

Birek ji pêşgotina pirtûka Devokê Hekarîya 

ROJAN HAZIM

Pêşgotin

Li ser Devokê Hekarîya

Devokê Hekarîya yêk ji devokên bingehîn û sereke yê bi giştî zaravayê Kirmancî [Kurmancî] û herweha bi giştî yê zimanê Kurdî ye. Hekarî cografîyen sentrala Kurdistanê ye. Digel hemû dagîrîyên xelk û dewletên zordar yên di dîrokê da pêkhatî jî, Hekarî ji qedîm were warê Kurdan bûye. Axa Hekarîya bingehê bûyîn û tekamilî û pêşkevtina xelkê Kurd e. Ji sîstemên îdarekirin û domandina jîyanê yên ji destpêka jîyana prîmîtîv heta sîstemên relatîven pêşkevtî yên dûmahîka sedsala 19an, xelkê Kurd yê xwecih ev warê xwe yê bab û bapîra, her bi çi rengî be, xwe bi xwe avadan kirîye û di rê birîye. Di bin îdareya Osmanî da be jî, Mîranîya Hekarîya ya li dawîya sedsala 19an bû sîstemê dûmahîkê yê xwe bi xwe îdarekirina Kurdetîyê. Li Hekarîya ji serî were sîstemê eşîrî xwudan desthilat bû. Feodalîyet wekî sîstem li Hekarîya nebû xwudan desthilat. Sîstemê eşîrîya Hekarîya digihe sîstemên klan [clan] û trîbeya [tribe] kevin. Reya xwûnê stûna ragir ya vî sîstemî ye. Li Hekarîya organîzebûna jîyanê bi rêya sîstem û mekanîzmayên êl û eşîrî pêkhat. Eşîr, êl, babik, hûrebabik, ûcax û qinêt bûne xelekên pîramîdê vî sistemî û ev pîramîde bi stûna xwûnê hate ragirtin. Vî sîstemî, ji huqûqê bigirin heta bazara kirîn-firotina navxweyî, pîramîdê rêvebirîna civatê organîze kir û damezrand. Di vî sîstemê eşîrî da, aşê rêvebirina civatê bi zimanê xwe, bi zimanê Kurdî hate gêrandin. Ji jîyana sosyal, kulturî, hunerî bigirin heta komple baskên dî yên jîyanê bi zimanê Kurdî hatin jîyan. Vê çerxê zimanê Kurdî bi hemû elementên xwe ve jînde hêla û parast. Tarzê jîyana eşîrî ya Hekarîya, bû zirhê gîyanê xwerûtî û otantîkîya zimanê Kurdî. Dagîrîyan û zimanê dagîrkeran neşîya (nikarî) vî zirhê polayî [pîlayî] yê li dora zimanê Kurdî bihelîne, anjî bişkêne. Sîstem û mekanîzmayên eşîrî, tevnê sosyolojîk yê civatê wekî ferşên zinarê Berê Şine hind şithayî raçand ku çu zimanên sîstem û mekanizmayên dagîrkerî neşîyan nifûzeke têkbir lê bikin. Folklor û kultura xwecih, şîn û şahî pêkve bûne çeperên parastina zimanê Kurdî li Hekarîya. Ji ber ku di nav vî sîstemê eşîrî da, zimanê bazarê Kurdî bû, zimanê dîn û dîyanetê Kurdî bû, zimanê huqûqa eşîrî Kurdî bû, zimanê xwandina li medreseyan Kurdî bû, zimanê bizava sosyal, kulturî û hunerî Kurdî bû. Xelkê komple şîn û şahîya xwe bi zimanê Kurdî kir. Di jîyana şahîyane ya Hekarîya da, zimanên ”pêşkevtî” yên cîranên dagîrker bi kar nehatin. Deng û gotina Kurdî ji dest nehate berdan. Di danan û avakirina malekînî da şahîyên şûkirinê sê şev û sê rojan bi stranên Kurdî xemilîn, geş bûn. Serpêhatî, çîrok û tîyatroyên di şahîyên şûkirin û şevborîkên zivistanan da bi Kurdî hatin gotin û leyistin. Lorîyên şînê bi Kurdî hatin gotin, xem, kul û keser bi Kurdî tîr bûn. Rûyê negatîv yê sîstemê eşîrî, pêşveçûna civatê ya sosyoekonomîk, sosyokulturel û sosyopolîtîk û baskên dî yên jîyanê, bi giştî tekamilî û prosesa pêşkevtinê direng hêla, belêm rûyê pozîtîv yê sîstemê eşîrî di serî da huvîyeta Kurdbûnê, anku zimanê Kurdî parast. Di nav hemû dijwarî, zulm û zordarîyan da jî be, li Hekarîya, li vî warê qedîm yê Kurdan, li sentrala Kurdistanê, li nav dilê Kurdistanê, Kurdî hate jîyan. Hekarîya ji xwe kana folklor, huner û edebîyata devkî ya Kurdî ye, belêm herweha bû kana zimanê nivîskî yê Kurdî jî. Aladarên zimanê nivîskî yê Kurdî ji vê axa bi xêr û bêr ya Hekarîya derketin. Destan, şeir (helbest), tîyatro ji ber qelemên zanayên vê axê rijyan ser kaxezê. Ramana Kurdayetîyê bi mezinahîya mejîyê Ehmedê Xanî û qelemê wî yê sihrî bû destan. Folklora Kurdî, jîyana sosyal û kulturî ya xelkê Kurd, digel xwezî û daxwazên bilind yên xwebûnîya Kurdî, ji ber qelemê Ehmedê Xanîyê Hekarîya bûne re û mûreyên fîlozofîk di destana Mem û Zînê da, bûne şîret û mesajên paşeroja xelkê Kurd, anku biçûkên Kurda, di Nûbihara Biçûkan da. Di perwerdeya li medreseyên di cografyaya fireh ya Hekarîya da, zimanê Kurdî bû destûra jîyana Kurdîtîyê. Şeir û mesnewîyên herî têr û tijî ji ber qelemên zanayên Hekarîya herikîn. Mewlîda Kurdî, ji bo meth û senayê pêxemberê islamê Muhemed hatibe nivîsîn jî, di dereceya herî bilind ya lîrîk da û bi zimanê Kurdî ji ber qelemê Mela Huseynê Bateyî yê Elkîya Hekarîya derketîye. Elî Herîrî û herweha xwudanê şeirên destanî û serpêhatîyî Feqîyê Teyra jî ji cografyaya Hekarîya Kurdî bilind kirine. Dîsa Feqî Reşîd, Pertew Beg heta Evdirehîm Rehmîyê Hekarî, gelek şair û zanayan ji axa Hekarîya alaya dengî ya xelkê Kurd, zimanê Kurdî bi ruh û can êxistine. Ji ber vê axa pîroz ya zimanê Kurdî ye ku gelek zanayên Kurd bihayekî mezin dayne Kurdîya Hekarîya û Kurdîya Hekarîya wekî bingehê zimanê Kurdî, zaravayê Kirmancî wergirtine, qebûl kirine. Di kar û xebatên zanyarî û edebî ya bi Kurdî da, li serê sedsala 20an da jî ji Kurdîya Hekarîya hatîye dest pê kirin. Hema bi serê xwe destana Mem û Zîn, Mewlîda Mela Huseynê Bateyî, şeirên Feqîyê Teyra, herweha şeirên Mela Ehmedê Cizîrî jî, ku bi devokê nêzîkî Hekarîya, devokê rojhilata Botan û bi hizr û hisên bilind yên evînî hatine nivîsîn û yên dî, bûyne materyalên bingehîn yên zimanê Kurdî di destê nivîskar û perwedegeran da. Melayên Kurd ev materyalên behskirî di medreseyan da bi kar înane, bi sedan feqî gihandine. Ji ber vê zengînî, xwerûtî û otantîkîya Kurdîya Hekarîya ye ku di serê sedsala 20an da zanayê bihadar Xelîl Xeyalîyê Modanî [Motkî] di nivîsareke xwe ya li ser hûbûna [fêrbûn] Kurdî da, balê dikêşe ser Kurdîya Hekarîya jî û wisa dibêje: ”Di amadekirina gramera Kurdî da, rêya herî kurt û xwezayî ew e ku famîlyaya mezin ya zimanî bingeh bête wergirtin. Di demê me da ev heq yê Kurdîya bakur e. Ji ber vê yêkê, bo vê armancê ez dikarim tewsîye bikim ku lehceya Hekarî û Bohtan bête tercîh kirin.” [Seîdê Nûrsî, Malmisanij, r. 109. w. Doz]

Gelek lêkolînerên bîyanî jî wekî li ser zimanê Kurdî, [zaravayê Kirmancî], kar kirine, Kurdîya [Kirmancîya] Hekarîya bingeh wergirtine. Bi taybetî kar û xebata gramer û ferhengî ya M. Garzonî, hema bêjin bi giranî, bi rêz û rêzikên devokê Hekarîya, reng wergirtîye. Herweha di xebata A. Jaba & M. Ferdinand Justi û di beşê Kirmancî yê xebata E. B. Soane da jî, giranîya Kirmancîya Hekarîya kivş e. Ji xwe B. Nikitine ferhenga xwe bi timamî li ser Kurdîya Hekarîya ava kiriye. Di Kurdîya Kurdên Kafkasyayê da jî kêm zêde form û normên Kurdîya Hekarîya têne dîtin. Ji vî alî ve, bi taybetî wekî navdevokên Hekarîya, ji Amêdîyê û Akreyê bigirin heta Duhok û Zaxo, devokê Bahdîna bi form û normên xwe yên giştî ve digel devokê Hekarîya yêk e. Devokê rojhilata Botan jî, ji bilî hindek nuansan, bi rêzikên xwe yên bingehîn ve wekî devokê Hekarîya ye. Di nav zaravayê Kirmancî [Kurmancî] da, devokê Hekarîya ji ber vê xwerûtî û paqijîya xwe û herweha bi firehî û mezinahîya cografyaya ku lê tête axivtin, herdem bûye bingehê lêkolînên zimanî, ku wan lêkolîneran bi xwe di nav xebatên xwe da ev paqijîya Kurdîya Hekarîya bi aşkerayî behs kirine; ”Di nav zaravayên Kurdî da, ez bêjim yên herî paqij yên Hekarî û Mukrî ne”. [E. B. Soane, Grammar of the Kurmanji or Kurdish Language, London 1913]. Digel rastîya objektîv, wekî Soane jî tesbît kirî, Kurdîya Hekarîya, digel hemû navdevokên xwe, bi xwerûtî, otantîkî û zengînîya xwe ve, defîneyeke deryayî ye û bi vê kapasîteya xwe ve jî serdevokê zaravayê Kirmancî [Kurmancî] ye. Mukrî jî dikare bête gotin ku di nav zaravayê Soranî da wisa ye.

Di nîveka sedsala 19an da yêk ji wan lêkolînerên zimanê Kurdî û Kurdîya Hekarîya jî mîsyonerê Amerîkî Samuel A. RHEA ye. Samuel A. RHEA di wî demê mîsyonerîya xwe da karekî bijare li ser Kurdîya Hekarîya kirîye.  Ji alîyê gramerê ve li ser çend nimûneyên balkêş rawestaye û kurteferhengokeke ji gotin û termên hewcedar pêkhatî jî lê zêde kirîye. Gerçî ev xebata RHEA, firehî û mezinahîya devokê Hekarîya bi hemû alîyan ve îfade nake, belêm bi vê çarçoveya xwe ya bitixûb jî be, xalên giring yên rengê devokê Hekarîya nîşan dide. Me jî ev xebata bihadar ya vî camêrê mezin ji nû ve amadeyî weşan û çapê kir. Ev hemû nimûne tiştekê bi vekirî didin xuya kirin ku, di danana standardên zaravayê Kirmancî [Kurmancî] da, divêt di serî da devokê bi giştî Hekarîya digel devokê Bahdîna û rojhilata Botan, bingeh bête wergirtin. Harmonîya devokê mezin yê Hekarîya, digel devokê Bahdîna, ku wekî navdevokekî Hekarîya ye û devokê rojhilata Botan, hewcehîya bi taybetî gotin û termên zanyarîyê û herweha rêzikên gramîtîkî yên bi giştî zaravayê Kirmancî [Kurmancî] bi firehî ve dide. Wekî her baskên zanyarîyê, li ser ziman jî karên reformatîv dikarin bêne kirin. Devokê Hekarîya jî helbet di nav wê mezinahî û zengînîya xwe da dikare bête reforme kirin. Karên ku heta nihe ji alîyê Kurdan ve bi Kurdîya alfabeya Latînî hatine kirin, mixabin ji zengînî û xwerûtîya devokê Hekarîya û Bahdîna dûr hatine kirin. Kar û xebatên bi Kirmancî [Kurmancî] li başûr hatine kirin jî, ji ber ku bi alfabeya bi tîpên Erebî bû, tesîr û rênîşanî li kar û barên di vî warî da yên li bakur nekir. Kurdîya bi alfabeya tîpên Latînî û kar û xebatên ekola Hawarê domînant bû li ser zimanê nivîskî yê zaravayê Kirmancî. Şik têda nîne ku biryara destpêkirina alfabeya bi tîpên Latînî di zimanê Kurdî da, gaveke rast û şoreşî bû. Lê belê, daner û rêberê ekola Hawarê Celadet Bedir Xan jî, helbet ji ber şertên jîyana mişextî û tesîra cihên ku lê mayî jî, kar û xebata xwe ya gramatîkî û termînolojîk zêdetir û hetta bi giranî, li ser devokên rojavaya Cizîrê û devokên rojava û rojavayabaşûr yên Kurdistanê ava kir. Li ser kar û xebat û berhemên bihadar yên birayên Bedir Xanî, Celadet û Kamuran Bedir Xan, hem ji ber rêzgirtin, hem jî ji ber kêmzanînî û dûrîya metodolojîya zanyarîya zimanî û herwisa jî ji ber şertên dijwar yên polîtk, bi kûrahî û berfirehî nehate rawestan. Tabûperêsîya tradisyonel ya Kurdî jî kete ser û materyalên zimanî yên birayên Bedir Xanî, hema bêjin ji alîyê hemû Kurdan ve wekî ”tekstên dînî” hatin qebûl kirin û ji riberiz û li ser axivtina zanyarî, hatin dûr kirin. Ev reftara nezanyarî hêj jî dom dike û di ser da jî ji çarçoveya ku Celadet Bedir Xan danayî da jî tête derketin û bi taybetî li bakur bi lojîka wergêrîya li ber zimanê Tirkî, zaravayê Kirmancî adeta tête deforme kirin. Kurdên başûr, bi taybetî yên Bahdîna jî, li ber bayê popûlarîteya Kurdîya bi alfabeya Latînî, dev ji kar û xebatên li wê derê hatine kirin berdane û ya ji wan ve hema li Kurdistana Bakur çi bi çi reng û rûyî hate nivîsîn û gotin rast e û wê bi çavgirtî bi kar tînin. Li başûr, bi kar înana wan ya Kurdîya bi alfabeya Latînî gaveke pêş e û di cih da ye û ev pratîka wan hem xizmeta yêkbûna alfabeya Kurdî, hem jî xizmeta yêkitîya zimanê Kurdî dike, lê belê term û gotinên bi taybetî ”nû afirandî” yên li rojavaya Kurdistanê û herweha yên li nav Kurdên dîasporayê, divêt baş bêne parzinîn û li ber Kirmancîya xwerû ya Hekarî û Bahdîna bêne beramber kirin û paşê bêne bi kar înan. Şik têda nîne ku çu ziman û devok seda sed ”xwerû” nînin, belêm di nav şertên heyî da, li nav bi giştî zaravayê Kirmancî û hetta di nav zimanê Kurdî da, devokê herî xwerû û paqij mayî devokê Hekarîya ye. Gelek aşkera, devokên Kirmancîya rojavaya Kurdistanê û Kirmancîya Kurdên dîasporayê, ji alîyê gotin û terman ve hindî hûn bêjin jar û lawaz bûne. Asîmîlasyona bi giştî, belêm bi taybetî ya Tirkî tesîreke ecêp wêranker li ser Kirmancîya rojavaya Kurdistanê û Kurdên dîasporayê kirîye û xizîneya term û gotinan teng û feqîr kirîye.

Li ser vê yêkê, anekdoteke kurt dê ronker be: Di dawîya salên 80yî da, Enstîtuya Kurdî ya Parisê, piştî mirina Yilmaz Güney -[9ê Îlona 1984ê li Parîsê mir]- vîdeoyeke dokumanter li ser wî amade kirîye: Yilmaz Güney û welatê wî. Tête zanîn, li Tirkîyeyê gelek nav û sifet li Yilmaz Güney hatine kirin, ku yêk ji wan jî, hetta yê herî navdar û balkêş ”Çirkin Kral” anku ”Qralê Kirêt” e. Ev ”leqab”, piştî fîlmê wî yê bi navê ”Çirkin Kral” [1966], anku ”Qralê Kirêt”, ma li ser. ”Çirkin”, anku ”Kirêt”, di Tirkî da herçend manaya negatîv jî hebe, herweha bi manayeke pozîtîv ya ”şirînî û sempatîkî” jî tête bi kar înan. Lewma, vî ”neqilnav”î sempatîyek jî li popûlarîteya Yilmaz Güney zêde kirîye. Gotina ”kirêt” di Kurdî da jî, digel manaya xwe ya negatîv, herweha bi manayeke pozîtîv, bi şirînî û sempatîkî jî tête bi kar înan. Li her derê Kurdistanê belkî nebe, belêm li Hekarîya û Bahdîna wekî nav li kuran tête kirin, anku gelek kes hene ku navê wan Kirêt e. Vêca wekî di wê vîdeoya dokumanter ya Enstîtuya Kurdî ya Parîsê da li ser Yilmaz Güney tête axivtin, jina wî Fatoş, behsê mêrê xwe û navê wî yê balkêş ”Qralê Kirêt” jî dike. Wergêra axivtina jina Yilmaz Güney, Fatoşê, jinikek dublaj dike û navê ”Çirkîn Kral” anku ”Qralê Kirêt” wekî ”Qralê Pîsik” dibêje. Nihe hewceyî gotin û ravekirinê nîne ku manaya ”pîsik” hind ”pîs” e ku kullîyen negatîv e! Belêm ”Qralê Kirêt” li goreyî manaya Tirkî jî rast e, li goreyî lojîka sempatîkî û şirînîya navê ”Qralê Kirêt” jî cihê xwe digire. ”Qralê pîsik” biçûkkirin, şkandin û heqaret e, lê ”Qralê Kirêt” pesindayîne. Nihe gelo ma kî nizane ku ferqa ”kirêt” û ”pîsik” heye û hetta çend mezin e?! Mirov çawa ”Qralê Kirêt” ku têda, şirînî û sempatîyeke germ û balkêş heye, wekî ”Qralê Pîsik” werdigêre? Helbet yên ku ev wergêra ”pîsik” kirî, bi mexseda ku Yilmaz Güney biçûk bikin nekirine, lê axir ”nezanînî”ya ji xwe razî jî ”kirêtîyek” e! Eve nimûneyeke gelek spesîfik û balkêş e ku hayê wan ji zengînî û kûrahîya zimanê Kurdî û bi taybetî jî ji devokên sentrala Kurdistanê, anku devokê Hekarîya û Bahdîna nîne. Nimûneyên bi vî rengî gelek in, lê me xwast hema bi vê nimûneya balkêş, şaşî, kêmasî û lawazîya di devokên rojavaya Kurdistanê û herweha Kirmancîya Kurdên dîasporayê da heyî, nîşan bidin.

Nimûneyek jî li ser daçekan e. Wekî tête zanîn hindek daçek taxim in, wekî ”di / da; bi / ra”. Di piranîya mezin ya zaravayê Kirmancî da, piştî pêşdaçekên ”di” û ”bi”, paşdaçekên ”da” û ”ra” tên. Bo nimûne; ”di nav da”, ”bi wî ra”, anjî ”rê di nav tûnêlê ra dibore”, ”av bi ser da hat”. Lê li rojavaya Cizîrê û hindek navçekên berîya Mêrdînê ev paşdaçek wekî ”de” û ”re”, anku ”di nav avê de”, ”bi wî re” têne bilêvkirin. Heke li piranîyê biçin, di seda nehwêt [not] û pênc yê zimanê axivtinê da, bi giranî û berfirehî ”da” û ”ra”  têne gotin. Lê ji ber ku Celadet Bedir Xanî gotîye ”de” û ”re”, êdî av û derav hatine sekinandin, ”da” û ”ra” hatine avêtin! Hal ew e ku, eve daçekên cêmik [twin] in. Di timamî tekstên edebîyata klasîk da ev formên „da“ û „ra“ hatine bi kar înan. Lê digel hindê jî, madem navçekeke lokal „de“ û „re“ dibêjin û Celadet Bedir Xan jî ew form bi kar înane, bila wekî daçekên cêmik di firehîya zaravayê Kirmancî ya nivîskî da bêne bi kar înan. Belêm ma kî guh dide van rastîyan! Statûkoperêsên zimanî teroreke dijwar rakirine li ser van daçekên ”da” û ”ra” û di kîjan tekstan da bibînin hema yêkser tirpana xwe ya sansûrî dadiweşîninê û nahêlin ew daçek bêhnê werbigirin!

Celadet Bedir Xanî bi xwe, gava ku tekst bo wî dihatin ku di Hawarê da bêne weşandin, dest li wan daçekên cêmik nedaye û cih daye van daçekên cêmik ku paralel bi kar bên. Hema sê nimûne ji Hawarê: ”sibê da hişyar dibim ko hîn Hawar di destê min da ye… hevalên min em giş hişyar bûn me bi hev ra got…” [Hawar, c. I, r. 511, ji nivîsara F. M. Şahin, w. Nûdem]. ”Çunkî heryêk li wan bi awayekî qise dike û di dilê xwe da dibêje…” [Hawar, c. I, r. 609, ji nivîsara Lacê Henê]. ”Heke em heqnas bin, di nav me da kî bêtir hej ji miletê xwe dike, di dora wî da bicivin… Divêt em parsûstûrîyê nekin. Ji hev ra serê xwe daynin…” [Hawar, c. II, r. 792, ji nivîsara Bedrî Cemîl Paşa]. Di Hawarê da nimûneyên bi vî rengî gelek in, ku ji xwe Mem û Zîna Ehmedê Xanî bi van daçekên ”da” û ”ra” hatîye nivîsîn û her bi vî rengî jî di Hawarê da hatîye weşandin. Dîsa ev bayê terorê li ser hokeran jî tête rakirin. Di zaravayê Kirmancî da hoker mişe ne û li her navçe û deverê, hokerên cuda têne bi kar înan. Bo nimûne, li Hekarîya û Bahdîna ”we”, ”wisa”, ”hosa”, ”ho”, ”weha”, ”weto” û çendekên dî bi kar tên. Li nav Kurdên rojavayê jî, bo nimûne li berîya Mêrdînê anjî deşta Diyarbekirê û ber bi rojavayê ve ”wilo”, ”werê” û ”wergî” têne gotin. Lê makîneya sansûra qelemdestên rojavaya Kurdistanê hazir e û li kî derê rastî  ”we” û ”wisa” bên dipejinin! Bo wan her tişt, tek û tinê ”wilo” ye, ”werê” ye û ”wergî” ye!.

Reftara rast ew e, ku daçekên cêmik û hokerên sînonîmî zengînîya ziman in û divêt pêkve paralel bêne bi kar înan.

Belêm mixabin ku evro (îro) medya û çapemenîya bi zaravayê Kirmancî [Kurmancî], hema bêjin bi giranî di destê Kurdên rojavayê û Kurdên dîasporayê da ye û ew jî Kurdîya nîv asîmîle û ya ji kanalê xwerûtîya zaravayê Kirmancî derketî, bi kar tînin ku eve hem zaravayê Kirmancî, hem jî bi giştî zimanê Kurdî ji xwerûtî û otantîkîya xwe dûr dike û bivê nevê lawaz û feqîr jî dike. Mixabinîyeke dî jî ew e ku çu kes xema vê jî naxwe!

Xebata Samuel Audly RHEA

Ev xebata gramerî û ferhengokî ya li ser devokê* Hekarîya, ji alîyê mîsyoner Samuel Audly RHEA ve di serê nîvîya duyê ya sedsala 19an da (1851-1860) hatîye kirin.

* [[Tam li vê derê hewcehî bi vekirina parantêzekê heye ku gotina ”zarava” û ”devok” bête zelal kirin. Di tekst û nivîsînên kevin da termên ”zar” û ”zarava” bi du manayan bi kar hatine; hem ji bo ”dîyalekt” hem jî bo navdîyalekt û aksanên cuda hatine bi kar înan. Di manaya ”dîyalekt” da zêdetir ”zarava” tête bi kar înan: ”Zaravayê Kirmancî, Zaravayê Soranî, Zaravayê Zazakî, Zaravayê Goranî”. Bo navzarava jî ”zar” bi kar têt; ”zar”ê filan eşîrê, yê bêhvan gundî tête gotin. Carna jî berevajî vê yêkê ”zar” ji ”zarava”yî mezintir tête dîtin. Bo navzaran jî ”zarava” tête gotin: ”Zaravayê Hekarîya”, ”Zaravayê Cizîrê -[Ronahî, r. 398, w. JN]-”. Bo ”şîwe”yên jêk cuda termên ”zarava” û ”zar” hêj jî bi kar tên. Xelkê du bajêrên cîran danin alîyekê, du gund carna jêk cuda diaxivin û bo vê cudahîyê ”zarava” û ”zar” dibêjin. ”Zarava” an ”zar”ê vî gundî, bajêrî anjî vê eşîrê ji yê me cudatir e dibêjin. Li hindek deveran bo ziman jî ”zar” dibêjin. Evro bi taybetî di warê zimanzanîyê da termên ”zarava” û “zar” bo “dîyalekt”î têne bi kar înan. Gotina ”devok” nû ye. Digel hindê jî êdî qebûlîyek jî peyda kirîye. Di nav bi giştî zimanî da, li nav zarava û devokan, ji ber telefuzkirina gotinan, hem deng cih diguhorin, hem jî cudahîyeke deng û telefuzî jî derdikeve meydanê ku ew jî navdevok û nuansan pêktînin. Lê belê, di bi kar înana ”zayend”ê gotinê da têkilavî û hetta şaşîyek bi giştî jî tête kirin. Di zaravayê Kirmancî da her ”nav” xwudan zayend e. Zayendê [cinsê] gotina  ”ziman” anjî bi gotina Hekarîyanî ”ezman”î ”nêr” e. “Nêr” di dûmahîka navî da bi çemandina dengê ”ê”, “mê” bi dengê ”a” tête kivş kirin. Li goreyî vî formûlî; zimanê Kurdî tête gotin. Zimana Kurdî naête gotin. Li goreyî lojîka zimanzanîyê, di pîramîdê termînolojîk yê gotina zimanî da zayendê ”nêr” domînant e. Di serî da ”ziman”, paşê “zarava, zar, devok û aksan”  hemû ”nêr” in. Bo nimûne;

* zimanê Kurdî / ezmanê Kurdî / zarê Kurdî

* zaravayê Kirmancî / dîyalektê Kurmancî

* zarê Hekarîya

* devokê Hekarîya

* aksanê Elkîyê / aksanê Şemdîna

Di vê ekuasyonê da, heke bi formê nêr ”zimanê Kurdî” bête gotin, belêm paşê jî bi formê mê ”zaravaya Kirmancî”, ”zara Hekarîya” anjî ”devoka Hekarîya”, ”aksana Elkîyê” anjî „aksana Şemdîna“ bête gotin, nabe û şaş e. Divêt ev silsileya zayendî ya termên zimanî neête xirab kirin. Ziman, zarava, zar, devok û aksan bi zayendê ”nêr” têne çemandin anku deklîne dibin. Di devokên rojavaya Kurdistanê da, ev taybetîya zaravayê Kirmancî [Kurmancî] ya zayendî, mixabin ku ber bi windabûnê ve diçe û hema bêjin hemû nav û term bi zayendê [cinsê] ”mê” têne bi kar înan ku eve şaşîyeke mezin e û herweha jî tehrîbata zimanî ye.]]

Xebata nivîskarî ji bilî li ser zaravayekî Kurdî rawestanê, ji ber nivîsîna bi tîpên latînî ya Kurdî ve jî gelek giring û bihadar e. Herçend ortografîya Ingilîzî jî bi kar îna be, alfabeya bi tîpên latînî di Kurdî da bi kar înaye. Ji vî alî ve, xebata RHEA, piştî xebata gramer û ferhenga Kurdî & Italî & Kurdî ya Dal P. Maurizio GARZONI ya li sala 1787ê li Romayê çapbûyî, xebata duyemîn e di vî warî da ku yêk ji nimûneyên destpêkê ye û ji vî alî ve jî hêjayî bihadayîneke mezin e. Xebata M. Auguste JABA û M. Ferdinand Justi jî ya „Ferhenga Kurdî & Fransî“, piştî ya RHEAyî, li sala 1879ê li St. Petersbourgê (Leningrad), çap bûye…

Navên genîtîv

Di formê piranîkirina halê genîtîv yê navan da jî, nivîskarî, gelek heq û normal, çi bihîstîye ew nivîsîye, ku di devokê Hekarîya, Bahdîna, rojhilata Botan û hetta Kurdên Kafkasyayê da, navên genîtîv bi paşkîtên ”êt” anjî ”êd” têne piranî kirin. Belêm Celadet Bedir Xanî di vê yêkê da jî reformek pêkînaye û formê piranîkirina navên genîtîv bi paşkîta ”ên” bi kar înaye. Li Hekarîya, Bahdîna, rojhilata Botan û Kafkasyayê, ”biraêt me”, anjî ”Kurdêt rojavayê” tête gotin. Celadet Bedir Xanî, eve wisa lê kirîye; ”birayên me”, ”Kurdên rojavayê”. Vêca, ya rastî di zimanê nivîskî yê bi alfabeya tîpên Latînî da, formê ”ên”, yê ku Bedir Xanî reforme kirî û bi kar înayî, evro kêm zêde belav bûye û adeta rengekî standardîyê wergirtîye. Riberiz dikare li ser bête kirin, gelo hewcehî bi vê reformê hebû an ne? Ji ber ku li goreyî piranîya nifûsê jî be, bi zêdehî ve formê ”êt” anjî ”êd” bi kar têt û herweha di edebîyata klasîk ya Kirmancî (Kurmancî) da jî, di destana Mem û Zîn ya Ehmedê Xanî da, di Mewlîda Mela Huseynê Bateyî da, di helbestên Feqîyê Teyra û Mela Ehmedê Cizîrî û hemû tekst û pirtûkên nivîskarên berê da û herweha nivîskarên vî demê nû yên Hekarîya, yên Bahdîna û yên Kafkasyayê da jî formê qedîm yê destpêkê bi kar hatîye û evro jî bi taybetî di lîteratûra nivîskî ya li Kurdistana Başûr li Bahdînan da tête domandin. Lewma cihê riberizê ye, ku boçi gelo ”ên” bûye standart, anjî dê boçi bibe standart? Lê li alîyê dî, di piranîya pratîka cîhana nivîsînê ya evro da jî, reforma Bedir Xanî, ”qebûlîyek” jî peyda kirîye ku eve jî realîteyek e. Belêm, ji alîyê ”pirskerîya zanyarî” ve dikare dîsa ve li ser bête rawestan û riberizek li ser bête kirin. Li vê derê tiştê divêt bête gotin ew e ku, formê Hekarîyanî û Bahdînanî, anku paşkîta piranîkirina navê genîtîv yê bi „êt“ û „êd“, formên rast in û fonksîyona cêmikîya formê „ên“ tînin cih. Ji xwe destpêka nivîsîna bi Kirmancî jî bi vî formê „êt“ û „êd“ bûye. Belêm dîsa ve, herdu formên piranîkirina navên genîtîv jî, anku „êt“ û „ên“, rast in û di şertên evro da dikarin paralel bêne bi kar înan. Ji xwe di cîhana nivîsînê ya Kurdistana Başûr da, bi taybetî li Bahdîna, di zaravayê Kirmancî da ev formê qedîm yê destpêkê tête bi kar înan, anku evro jî pratîken fonksîyonel e. Esasen safîyetên di van waran da, di dirêjîya dem û salan da bi norm û rêzikên xwezayî û evolutîv ji xwe pêktên. Lewma daberizînên ûltra û ne di cih da û ji metodên zanyarî dûr, konfilîktên zimanî kûrtir û mezintir dikin. Di çarçoveya danasîna vê pirtûka taybetî da, helbet li ser vê mijarê naête rawestan, lê me xwast destnîşanîyekê li ser bikin. Me formê Hekarîyanî wekî xwe parast, lê formê nû jî di nav parantêzê da dana rex.

Di midehê 14 salan da, têkilîyeke gelek germ û dostane digel xelkê navçeyê, anku Kurdan danaye. Hind zû hûyî (fêrî) Kurdî bûye ku, rûniştîye hem ji alîyê gramatîk, hem jî ji alîyê vokabularî, herçend devokê Hekarîya jî be, li ser zimanê Kurdî xebitîye û hem xwe perwerde kirîye, hem jî bi vê berhemê xizmeta zimanê Kurdî kirîye, anku xizmeta  elementê herî bingehîn yê hebûna xelkê Kurd kirîye. Pozisyon, niyet û armanca wî ya li nav Kurdan, li Hekarîya li navçeya Şemdîna, çi dibe ferq nake, di encam da bi vê berhema xwe ya bihadar, xizmeta zimanê Kurdî û xelkê Kurd kirîye.

Di vê xebata wî da gelek kêmasî û hetta şaşî jî hene, belêm eve bihayê kar û xebata wî kêm nakin. Em Samuel A. Rheayî, ji ber vî kar û renca wî ya zanyarane û ronakbîrane, bi başî û qencî bi bîr tînin.

ROJAN HAZIM

Sibat 2004

**

Not:

Dirêjîya vê nivîsarê di pêşgotina pirtûka “Devokê Hekarîya” da ye.

ROJAN HAZIM

www.xweza.com

serî