Nûçeyek
û kulturek
ROJAN
HAZIM
Li
Kurdistanê roj bîst û çar seet ”maf, huqûq û azadî” têne binpê
kirin. Eve tête manaya ku esasen ne maf, ne huqûq, nejî azadî nînin li
Kurdistanê. Ma dê çawa hebin!
Tirkîye di nav tixûbên xwe yên ”fermî” da, du polîtîkên ekonomîk,
sosyal, kulturî û huqûqî bi kar tîne. Teorîken her tiştê wan ji bo
”tixûbên fermî” hatine amade kirin. Belêm, pratîken du navçe ji hev
gelek cuda ne û encam jî ne wekî hev in. Huqûq bi giştî, mewzûatên
fermî, malîyet, perwerde, realîzekirina plan û programên avadanîyê û
gelek baskên dî yên hewce, li du navçeyan ji hev cuda têne tetbîq kirin:
Li Kurdistana kolonî cuda, li Tirkîyeya kolonyalîst cuda!. Ji sê bahra du bahr û nîv butçeya dewletê li Tirkîyeyê, anku bi jargona
fermî, li ”rojavaya Tirkîyeyê” tête xerc kirin. Nîv bahra mayî li
Kurdistanê, anjî dîsa li goreyî ”zimanê fermî” li ”rojhilata Tirkîyeyê”
tête serf kirin, ku ew jî bi zêdehî ve ji xwe li mesrefa binke, baregeh,
dayre û dezgehên fermî û karmend, polîs û leşkeran, anku ji bo di
dest da girtina kolonîyê çend hewce be hind tête xerc kirin. Meblaxekî biçûk
jî, li rê û rêbaran têne serf kirin, ku ew jî zêdetir bi mexseda polîtîkên kolonyalîstî tête
kirin. Di salên 60î da ev neheqîya dihate kirin, ji alîyê xwandayên Kurd
ve dihate protesto kirin û ji bo vê dij derketina polîtîkên dewletê jî
sloganeke gelek balkêş dihate avêtin; ”doğuya karakol, batıya
fabrika yol”, anku ”bo rojhilatê qereqol (binkeyên leşkerî û polîsî),
bo rojavayê fabrîke û rê”! -Mexsed ji ”rojhilatê” Kurdistan e-. Ev
slogane di wê demê da gelek popûler bû û di hemû mitîng û demonstrasyonên
Kurdan da dihate avêtin, ku gelek kurt û vekirî polîtîka dewletê ya
beramberî Kurdan îfade dikir. Ji serê damezrandina komara Tirkêyeyê were
”Polîtîka fierqê”
ya dewletê ya bi taybetî hebû û li goreyî wê polîtîkê bi rê diketin ku
ew tradisyon evro jî di şertên nû da û bi dijwartirî tête domandin.
Bi navê ”perwerdeyê” jî, tiştê ku dewletê li Kurdistanê kirî jî,
avakirina ”merkezên asîmîlasyonê” bû. Ji salên 60î pêve li timamî
Kurdistanê ”yatili okul”, anku ”dibistanên bi xwarin û vexwarin û cihê
nivistinê (razanê)”, vekirin û biçûkên binemalên destteng û feqîr
hilgirtine van ”dibistanên taybetî” û bi perwerdeya Tirkî xwastin serê
wan bişon û yên kêmekan jî şûştin. Gerçî di nav dem û
salan da ev ”sîleha wan” li wan zivirî û bi hizaran ciwanên Kurd yên ku
li wan dibistana xwandî, bûn welatperwer û neteweperwerên bijare. Ji alîyê
di rê birina kar û barê dewletê da jî, li Kurdistanê wezîfeyên rêvebirî
di destên karmend û berpirsiyarên Tirk yên ji rojavayê dihatin da bûn.
Kêmek ”xwe firoşên Kurd” jî bi navê wan di dereceya duyê da
dibûn berpirsiyarên dewletê li Kurdistanê. Digel hindê, dewletê Kurdistan,
anjî bi gotina wan ”şerq anjî doğu”
herwisa kiribû cihê mişextîyê, anku ”surgun”ê jî. Ji amir
an memûrek nerazîban, ew rêdikirin Kurdistanê. Ji bo karmendên xwe yên ku
wezîfeya komîserîya kolonîyê dikirin jî, ”şark-doğu hizmeti”,
anku ”xizmeta rojhilatê” bi kêmasî du salan kiribûn mecbûrî, belêm
meaşekî têr jî didanê. Temsîla dewletê ji xwe polîs û leşkeran
dikir li Kurdistanê, ku evro jê her ew in. Ew polîtîkên tradisyonel yên
dewletê, helbet evro hêj xurttir, bi zanahîtir, bi plan û programtir têne
domandin li Kurdistanê. Vê polîtîka wan ya asîmîlasyonîst, birandin û
zulmê ya li ser Kurdan, beramberî xwe berxedaneke bilind û xurt ya xelkê
Kurd îna. Êdî Kurd ne Kurdên salên 60î bûn. Organîzebûn û di salên
70, 80 û 90î da têkoşîn û şerekî xurt beramberî dewletê dan û
rûhîyeta neteweyî bilind bû, Kurd bûn, Kurdistanî bûn geş bû û
gelek tiştên dî yên baş pêkhatin li nav Kurdan û Kurdistanê. Ji
ber vê rewşa nû ya Kurdan û Kurdistanê, dewletê jî di warê
”tepeserkirina xelkê Kurd û wêrankirina Kurdistanê” da, xwe nûtir û
xurttir kir!
Di
vê polîtîka dewleta Tirkîyeyê ya kolonyalîst da gelek elementên nînekirina
Kurdan, bi reng û rûyên cuda evro bi zanahîtir têne domandin. Asîmîlasyon,
anku helandina zimanê Kurdî û elementên dî yên Kurdbûnê, diskrîmînasyon,
anku ferq û cudahîya etnîkî ya di eleyhê Kurdan da, bi plan û proje û
teknîkên ”modern” têne kirin. Dewlet, digel van metodên ”nûjen”,
kiryar û tarzên xwe yê kevin jî bêperwa didomîne. Qanûnên xwe, nîzamname
û hemû ”nameyên xwe yên zept û reptê” li Tirkîyeyê, anku li
”rojavayê” li ser xelkê xwe ”piçek mirovîtir” bi kar tîne. Belêm
li Kurdistanê heta zerreya biçûk di eleyhê Kurdan da bi kar tîne. Di vî
warî da hewcehî bi ”veşartinê” jî nabîne. Bo nimûne, ji dawîya
sala 1999ê were, Tirkîye bûye namzeta endametîya Yêkitîya Ewrûpayê (YE).
YEyê li goreyî xwe norm û rêzik, qanûn û destûr hene. Li ser bîr û
bawerî, tarzê jîyanê, maf û azadîyan, dad û dadyarîyê, krîter hene, ku
bi navê ”Krîterên Kopenhagê” navdar in. Gava YEyê, Tirkîye kire namzet,
ev koma krîteran danan ber Tirkîyeyê ku di nav xwe da guhorînên huqûqî,
destûrî û gelek mewzûatên dî pêkbîne. Berî her tiştî YEyê ji wan
xwast ku, di serê hemûyan da, ”maf û azadîyên xelkên kêmanî” bi qanûnan
bêne garantî kirin û realîze kirin, anku xelkên kêmanî maf û azadîyên
xwe bi serbestî bi kar bînin, bijîn. Wekî li Tirkîyeyê behsê ”maf û
azadîyên kêmanîyan” tête kirin, her di serî da û gelek heqane, Kurd têne
bîr. Herçend li goreyî Kurdan gotina ”kêmanî” şaş jî be ji
bo tarîfa hebûna wan li nav ”tixûbên fermî” yên Tirkîyeyê, lê dîsa
ve, mexseda YEyê ji ”kêmanîyan” di serî da Kurd in. Ji ber ku ji Ermenî,
Rûm û Cihûyan, ”kêmanîyên dînî” tête behs kirin. Ji alîyê YEyê
ve bo Kurdan çi tête xwastin; ”perwerde û weşana bi Kurdî û wekî
Kurd jîyan û di navçeyên xwe da, xwe îdare kirin”! Herweha YE ji Tirkîyeyê
dixwaze ku hemû qanûn û mewzûatên xwe li goreyî ”şertên YEyê” nûve
bike û di pratîkê da jî bêqusûr bi kar bîne. Ji
1999ê were eve pênc sal borîn. Tirkîyeyê ev demê dirêj, bi rêveçûna kûselekî
derbaz kir. Di guhorînên qanûn û mewzûatî da tiştên sivik û rûavkî
kirin, ji bingehî guhorîn pêkneînan, xwe bi makyajkirina qanûn û destûran
ve mijûl kir. Hûrmûrên wekî maske û makyajî û dekoratîf kirî jî, qet
di pratîkê da tetbîq nekirin. Bi kurtî, ne di warê ziman, perwerde û weşana
bi Kurdî da, ne jî di xwastekên dî yên demokratîk yên Kurdan da çu guhorîn
û qenckirin pêkneînan. Ew guhorîna li ser perwerde û weşana bi Kurdî
kirî jî, hem ne guhorîneke micid û têrker bû, hem jî tiştê kirî jî
di pratîkê da bi kar neînan. Ew guhorîn wekî dekor danan vitrîna xwe ku
YEyê pê bixapînin. Di eslê xwe da xwe dixapînin, lê vê xemê jî qet
naxwun. Di vî warî da bi
hizaran nimûne hene. Gava hewce bû ku guhorîna di warê ”perwerdeya bi
zimanên kêmanîyan” da bikin, dîsa li goreyî tradisyona xwe ya salan ya asîmîlasyonîst
û şoven, kirin û bi navê ”qanûna perwerdeya bi lehceyên navçeyî”
qanûnokek bêserûber derêxistin û ew jî bi rastî tetbîq nekirin. Kurdan dîsa
ve li ber vê guhorînê xwastin ”kursên prîvat yên Kurdî” vekin, vêcarê
jî bi hizaran binas û astengên pratîk û teknîkî derêxistin pêşîya
wan. Li Batmanê gava ”kurs hate vekirin” bi hêceta ”der û pencereyan”
ku goya ne li goreyî standardên dibistanan e, asteng kirin, nehêlan kurs vebe.
Heta ku der û pencere ji nûve hatin çêkirin, axir bi rik û berxwedana
Kurdan mecbûr man destûra vekirina ”kursa Kurdî” bidin. Ew asteng bi zêdehî
ve li Wanê jî danan pêşîya Kurdan. Bi van polîtîkên xwe dixwazin
Kurdan bêzar bikin ku desta ji van kar û xebatan berdin. Lê helbet Kurd jî
xwe sist nakin, dixebitin ku ji her kun û derzeke qanûn û destûrên fermî
îstifade bikin ku perwerdeya bi Kurdî bidomînin. Kurd adeta avê berevajî
diherikînin beramberî van dek û dolabên dewleta Tirkîyeyê ku astengan
rakin, hîle û desîseyên dewletê pûç û betal derêxin.
Aştîya
bi Kurdî
Di
vî warî da nimûneyeke nû jî dîsa li Batmanê pêkhat. Mamostayekî Kurd,
ku li dibistana seretayî ya Zubeyda Xanimê ya li nîveka bajêr perwerdekarîyê
dike, ji bo ”cejna xwandinê” digel helbesteke Tirkî, tercumeya wê ya bi
Kurdî jî bi xwandekaran dide ji ber kirin. Binemaleke an xwefiroş, an
tirsonek, anjî bi rastî caş, pêdihese ku zarokên wan digel helbesta
Tirkî, Kurdîya wê jî ji ber dikin. Xwe nagirin û bi lez û bez vê ”bûyera
mezin” digihînin ”meqamên dewletê”.
Ew berpirsiyarên dewletê ku ji bo xizmetê ji cihê xwe nalivin, di sanîyeyekê
da xwe digihînin dibistanê û wî mamostayê ku ev ”sûce” kirî, radikêşin
îstasyona polîs û didin ber pirs û pirsyaran. Ji Walî bigirin heta mudûrên
dibistanê, lêpirsîneke ”kûr” li ser vî mamostayê ”terorîst” dikin
û di encam da wî mişextî (surgûnî) dibistana gundê ”Yêmişlî”
ya girêdayî Gercûşê, dikin. Piştî ku ”bûyera terorîstî” tête
bihîstin û mamosta ji dibistanê tête dûr kirin, binemalên welatparêz, têne
derê dibistanê û vê kiryara mudûrîyeta dibistanê û Walîyetê protesto
dikin û ji wan dixwazin ku vê ”mişextkirinê” rawestînin û rê
bidin mamostayî ku karê xwe bidomîne. Ji ber ku mamostayekî jîr û kêrhatî
bûye, binemal lê xwudan derketine ku zarokên wan ji perwedeyeke baş bêbahr
nemînin. Lê ma xema Walîyet û mudûrîyeta dibistanê ye. Qet guhê xwe jî
nedane wan û mamosta rêkirine cihê nû û lêpirsîna li ser wî ya hiqûqî
jî domandine. Mamosta Oktay Erîman jî li ser van ecêbîyan xwe parastîye, lê
ma huqûq heye! Mamostayî di parêznameya xwe da wisa gotîye; ”Min ev
helbest di CDyan da bihîstibû. Li TVyan jî carna stranên Kurdî dihatin
gotin. Min jî ji vê yêkê cisaret wergirt û ew helbesta li ser aştîyê
digel ya Tirkîyê, Kurdîya wê jî da zarokan ku ji ber bikin û di ”cejna
xwandinê” da bixwûnin. Ma min çi zanî ku dê bête vê dereceyê. Ez bi
xem im ku hêj min ”karne” nedayî xwandekarên xwe hatim mişext kirin.”
Helbesta li ser aştîyê jî hem bi Tirkî, hem jî bi Kurdî ev e:
Tirkîya
wê:
Dünya
çocuklarıyız
Beyaz
güller gibiyiz
Barış
istiyoruz biz
Barış,
barış, barış
Barış
ve özgürlük.
Kurdîya
wê jî ev e: *
Em
zarokên cîhanê ne
Wekî
gulên spî ne
Em
aştîyê dixwazin
Aştî,
aştî, aştî
Aştî
û azadî.
*
Tercumeya wê me serast kir. (nota me -RH)
Ev
nûçeye di Rojnameya Batmanê da hatîye weşandin û rojnamevan EÖ û
BByan jî di malpera ”bianet”ê, 14ê Gulana 2004ê, dubare kirine nûçe.
Helbet destên wan sax bin ku ev ”nimûne” jî li ser ”kirêtîyên” dî
yên polîtîka dewletê zêde kirin. Gerçî ev nûçe, di şertên
Kurdistanê da li ber wêrankirina gundan, girtin û kuştinan, terora
dewletê ya li seranserê Kurdistanê, ne ”bûyereke” gelek mezin û nebûye!
Ji ber ku ev cure kiryar êdî ji ”bûyînên” rêzê ne û di polîtîka
dewletê ya li Kurdistanê da bûye ”rûtîn”! Belêm dîsa ve divêt bêne
deşîfre kirin, nivîsîn û hem bêne protesto kirin, hem jî bo dezgehên
navneteweyî û bi taybetî jî bo YEyê bi firehî bêne rapor kirin, daku
bizanin Tirkîye di derheqê maf û azadîyên Kurdan da, ne guhorînan dike,
nejî yên ku bi makyajî û bêserûber têne kirin jî qet naên bi kar înan.
Divêt projektorên geş bidine ser pratîka antî demokratîk ya dewletê
ya li Kurdistanê, ku ev cure bûyerên ku heroj têne dîtin jî, neêne ji bîr
kirin û neêne peçinîn. Divêt Kurd ji rûtînê derkevin û ”rûtîna”
dewleta Tirkîyeyê ya hovane, heroj û her seet deşîfre bikin û têkoşîna
xwe bidomînin. Esas ev bûyere herçend ji ”rûtîna” dewletê jî be, divêt
micid bête girtin, li ser bête rawestan. Helbesteke hinde kurt, ku hemû gotin
û hevokên wê ji ”aştî”yê pêkhatine, lê dîsa ve ji xezeba
berpirsiyarên dewleta Tirkîyeyê xilas nabin! Belêm ma xema dewleta Tirkîyeyê
ye. Aştî jî be, bi Kurdî hatîye gotin û ew sûc e!
Vêca ev e dewleta Tirkîyeyê! Ma mirov dikare çi bêje hey hewar!
Dewleteke hinde ji gotina aştîyê ditirse, dê çawa pêşve biçe,
xwe nûve bike, xelkê xwe têr û azad bike! Eve hovîtîyeke nedîtî
ye! Dewleta Tirkîyeyê, bi van kiryarên xwe aşkera dike ku misqalek têhn
ji aştîyê, ji kultur û tradisyona aştîyane û humanîter ya cîhanê
wernegirtîye, dê çawa di aştîyê bigihe! Dewleta Tirkîyeyê, heçî
gava gotina aştîyê bihîst, xwe li erd û esmanan bide, ji zulm û zorê
pêve çu rê û metodên têkilî û diyalogê nizane, dê çawa digel xwe û
xelkên der û dorên xwe aşt be gelo! Dewleta Tirkîyeyê û mixabin belêm
bi piranîya xelkê xwe ve jî, ji kultur û tradisyona aştîyê dûr in,
hem jî bi hizaran kîlometre dûr in! Tirkîye hinde antî Kurd e, ku tehmmula
gotina aştîyê ya bi Kurdî nake. Eve tirs û xofeke kûr e!. Dewleta Tirkîyeyê
ji siha xwe ditirse, tûşî nexweşîya paranoyayê bûye. Her çi
gotineke Kurdî bibihîze, dilerize. Eve ta ye, hem jî taya mirinê! Tirkîye
nikare xwe ji vê taya mirinê xilas bike, heta ku digel Kurdan aşt nebe!
Dermanê taya mirinê ya dewleta Tirkîyeyê tinê aştbûna digel Kurdan e.
Heta ku dewleta Tirkîyeyê ji ”sendroma Kurdan û Kurdistanê” xwe xilas
neke, nikare ne qenc bibe, ne sax bibe, nejî ji hizaran pirs û pisgirêkên
ekonomîk, polîtîk û yên dî, pişta xwe rast bike! Çareyeke dewleta
Tirkîyeyê heye, ew jî, aştîya digel xelkê cîran, xelkê Kurd e. Çareyeke
dewleta Tirkîyeyê heye û ew jî, aştîya digel welatê cîran, anku
Kurdistanê ye!
ROJAN
HAZIM
Gulan
2004