I.
Iraq û Kurdistana Baþûr
Nîsana 2004ê. Ji ser hilweþandina rejima Seddam û Beasê salek borî. Berî salekê, anku heta 9ê Nîsana 2003ê, fermîyen Seddam Huseyn serokê Iraqê bû. Gerçî ji 20ê Adara 2003ê pêve, pratîken ji serokatîyê ketibû, -çiku êriþa Amerîkayê ya pêþîyê þeva Newrozê destpêkiribû-, lê piþtî ku Bexda ket, anku 9ê Nîsanê, êdî hilweþîna rejima Seddam misoger bû. Mala dinyayê! Ew ”Seddamê ezîm!” tinê sê heftîya karîbû xwe li ber “bombeyên Amerîkayê” bigire! Belêm heta meha Adarê jî gelek dixurî, nav di xwe dida û Amerîka gazî “meydana mêranîyê” dikir! Lê piþtî bombeyên þeva Newrozê wekî koremiþkekê xwe di labîrentên axa sar da veþartibû. Ew Seddamê, ku heta 9ê Nîsana 2003ê fermîyen serokê Iraqê, heçku bibû “hêlm” û bi ber bayî ketibû! Ew Seddamê ku çarêk milyon Kurd, ku ji nav wan bahra pitir ji binemala Barzanîyan bûn, bi operasyonên “enfalê” bêseraþûn berze kiribûn. Ew Seddamê ku bi çekên kîmyayî li Helepçeyê 5000 Kurd jahrî dayî û kuþtî, ji þeva Newrozê û pêve xwe dabû dol û nihalên Tikrîtê û li cihekî ku xwe lê veþêre digerîya. Paþê jî li sergûvkekî Tikrîtê di çaleke genî da bo xwe “mekanek” peyda kiribû û di serê meha kanûna 2003ê da jî, bi wan ser û rihên gevizî, bi hevkarîya Kurdan ji alîyê leþkerên Amerîkî ve hate girtin. Piþtî salekê, li Nîsana 2004ê, , kesekî ji binemala Barzanî, kurê lîderê efsane Mela Mustefa Barzanî, serokê PDKyê Mesûd Barzanî, bû serokê fermî yê Iraqê, ku hejmareke mezin ji binemala wî bi ber enfala Seddam ketibûn. Cîlweya qederê! Mesûd Barzanî, wekî lîderekî polîtîk, bi xwe jî hinde hizir nedikir ku dê piþtî ketina Seddam salekê, li ser sandelîya serokkomarîya Iraqê rûne. Berî Mesûd Barzanî, serokekî dî jî yê Kurd li dawîya sala 2003ê, meha Teþrînê, serokê YNKyê Celal Talabanî, ji bo mehekê bibû serokê Iraqê. Du “mixalifên xurt û dînamîk” yên rejima Seddam, belêm herweha du “mixalifên hevdu” jî, piþtî ketina Seddam, li goreyî rotasyona “Konseya rêvebirîya demokî ya Iraqê” bibûn serokkomarên Iraqa nû.
Îraqa nû! Ev gotine bi zanahî tête bi kar înan. Ji ber ku desthilata çil sale ya Beas û Seddamî, bi rastî jî Iraq hem fizîken, hem jî “ruhen” “kevin” kiribû! Ew Iraqa “kevin” êdî nedihate reorganize kirin. Divîyabû ji nû ve bête ava kirin. Li vê derê gotinên fîlozofîya xelkî gelek cih digirin. Gotineke qedîm heye; „heta kavil nebe, ava nabe“! Ev gotine, di tixûbê bêhnfirehî û bêhntengîyê da, peqîna bêhntengîyê îfade dike. Di fîlozofîya xelkê da bi sedan gotinên bi vî rengî yên ku „rewþ û rojevê“ mana dikin hene. Jîyana xelkê sade ji vî alî ve defîne ye. Ji bo her bûyer, rewþ û rûdanekê „gotinek“ heye. Heke pirs û pirsgirêk bi hemû hewildanên bêhnfirehî û aþtîyane bi serekê nekevin, anjî bi gotineke dî heke “av çik bibe” êdî çareyek dimîne, ku ew jî „kavil kirine“! Helbet ev cure gotin, herçend di nav xwe da „lojîkekê” disitirînin jî, bi taybetî di bûyer û rûdanên civakî û polîtîk da, bi manaya metaforîkal têne gotin. Vêca Iraqa kevin, berî salekê li Nîsana 2003ê hate kavil kirin. Gerçî Iraq ji xwe ji alîyê rejima Beas û tîranîzma Seddamî ve bi salane hatibû kavil û wêran kirin. Di nav wê kavil û wêranîya Iraqê da tinê çendek “Serayên Seddam û rejima Beasê” hebûn. Berî salekê, tiþtê ku hatîye kirin, bi navê xelkê feqîr û hejare Iraqê, ew “ezameta Serayên Seddam û rejima wî ya xwûnî” bi serê wî û dorberê wî da hate hilweþandin. Anku welatekî ava nehate kavil kirin! Di nav welatekî hatîye kavil kirin da, seray, qesr û koþkên tîranîzma Seddamî hatin xirab kirin. Ji bo avakirineke nû, divîyabû ku ew serayên sembola zulmê bi serê zaliman da bêne kavil kirin. Li vê derê divêt behsê paradoksekê jî bête kirin. Seddam ew “serayên zulmê” bi hevkarî û desteka Amerîkaye avakiribûn. Lê dem hat, dewran zivirî, berjewendîyên Amerîkayê rengekî dî wergirtin û vêcarê Amerikayê ew “seray” bi serê “Seddamê tîran” da hilweþandin!
Çi bi manaya negatîv be, çi bi manaya pozîtîv be, xirabkirin, kavilkirin, wêrankirin, hergav demekî kurt digire. Belêm, avakirin demekî dirêj dikêþe. Rejima xirabker, kavilker, wêranker ya Seddam û Beasê ya çil sale, mehek nekêþa bi serê wan da hate xirab kirin, hate kavil kirin. Di midehê sê heftîyan da ew “ezameta Seddamî” bû sergûvk! Rêzikeke “unîversal” e, “jîyê zulmê dirêj nakêþe”! Ya Seddam jî herwisa bû!
Lê belê, li ser wî kavilî, avakirina nû, dem digire. Eve serê salekê ye, hêj jî di bizava avakirina Iraqa nû da gaveke mezin nehatîye avêtin. Eve ji alîyekê ve tête têgihiþtin. Desthilatdarên nû yên Iraqê, ku hêj Amerika û Ingilîz in, digel „konseya Iraqîyan“, bi danan û organîzekirina „mekanîzmayên dewletî yên nû“ ve mijûl in. Planekî dewirkirina desthilatê hatîye çêkirin û gava pêþîyê dê di dawîya meha Hezîranê da bête avêtin û rêvebirîya sivîl dê bigihe destê Iraqîyan. Prosedûra îdarî û huqûqî jî heta 2005ê dê bête timam kirin û di nav sala 2005ê da jî dê hilbijartinên giþtî pêkbên, heke hertiþt li goreyî planî bi rê bikeve helbet! Lê belê, hem ji nav Iraqê, hem ji derveyî Iraqê, têkvedan û arêþekarîyên mezin têne kirin ku ev prosese bête asteng kirin û stabîlîzasyonek pêkneêt li Iraqê. Di meha Nîsanê da êriþ û arêþekarî gelek zêde bûn. Baskekî radîkal kevneperest yên þiîyan û bermayên Seddam û Beasê, di ”sêkuçeya” Felluceyê û Necefê da ”teroreke bêtixûb” dikin. Sivîlên ji welatên bîyanî hatî û rojnamevanan direvînin, êxsîr dikin, dikujin. Li ser vê yêkê, endamê konseya giþtî Dr. Mehmûd Osman wisa dibêje: ”Helbet serhildana Þiîyan hêj ji nihe ve tesîrek li ser hindek misogerîyên prosesê kirîye. Dibe ku dewirkirina desthilatê direng bihêle. Bûyerên dawîyê endîþeyan zêde dikin. Heke serhildan û êriþ nerawestin, dûr nîne ku guhorînên micid bêne rojevê.”
Bi taybetî dewletên cîran, ji avakirina Iraqa nû, nerazî ne, gelek aciz in. Ji ber ku „Iraqa nû“ heke bi programa ku hatîye kivþ kirin, bête organîze kirin, eve dê di demekî ne dûr da sîrayetî dewletên cîran jî bike. Rengê Iraqa nû: ne li goreyî hevdemên xwe yên li cîhanê jî be, federasyon e û di vê federasyonê da xelkê Kurd di welatê xwe Kurdistanê da dibe xwudan desthilata xwumal. Iraqa nû, li ser du stûnên ragir, Kurd û Ereban tête ava kirin. Bi statuya Iraqa nû Kurd di nav Iraqê da jî be, li ser cografyaya xwe dibin xwudan mekanîzmayên dewletî. Ev nimûne, Iran, Sûrîye û Tirkîyeyê bêtixûb aciz dike. Ji ber hindê jî, ev hersê dewlet, hem yêk bi yêk, hem jî bi koordîne provakasyonên mezin pêktînin li nav Iraqê. Sûrîye û Tirkîye gelek aþkera hevkarîyê didin Beasîst û Seddamîstên Felluce û dorberê. Ji xwe Tirkmenên Kerkûkê ji alîyê Tirkîyeyê ve têne perwerde û organîze kirin, ku dijî Kurdan provakasyonan bikin. Li paþ êriþkariya Mukteda El Sadr jî Iran heye û Tirkîye jî piþtevanîyê didê. Seddamîst, Sadrîst û Tirkmenên ji alîyê Tirkîyeyê ve têne organîze kirin, bi taybetî di meha Nîsanê da êriþên xwe gelek xurt kirin. Tirkîye, eynî wekî li Qibrisê kirî, dijî Kurdan „hêza muqawemeta Tirk“ organîze dike. Ji bo vê yêkê stratejîst û taktîsyenên xwe yên sivîl û leþkerî rêdike nav Tirkmenan. Gundên Tirkmenan kirine depoyên çekan. Tirkîye herweha desteka lojîstîk dide Seddamîst û Sadrîstan jî. Êriþ û provakasyonên li Mûsilê pêktên jî bi koordînasyona Tirkîye û Sûrîyeyê çêdibin. Bilindbûna êriþ û provakasyonên di meha Nîsanê da ne tesadif bûn. Tirkîye, Sûrîye û Iranê, adeta bi hev ra pîmên terorê kêþan. Serokê Sûrîyeyê êriþkarî û terora li Iraqê wekî „berxwedaneke meþrû“ bi nav kir, ku eve mesajeke teyîdkara van kiryaran û piþtevanîyeke aþkera bû. Tirkîyeyê çek û materyalên dî yên leþkerî ji ser Sûrîyeyê ve gihandin dora Mûsil û Kerkûkê. Tirkîyeyê propaganda û aitasyoneke gelek provakatîf kir ku goya pêþmergeyên Kurdistanê, bi cil û bergên leþkerên Amerîkî, þerê Felluce û Necefê dikin. Serokê Iraqa nû yê meha Nîsanê, Mesûd Barzanî, ev provakasyone red kir. Tirkîyeyê bi vê provakasyonê dixwast Kurd û Ereban berde hev û di konseyê da jî rewþ û pozisyona Mesûd Barzanî têkbide û di navbeyna Mesûd Barzanî û endamên konseyê yên Ereb da konfilîktê derêxe. Tirkîyeyê bi vê têkvedanê plan dikir ku bi taybetî aramîya ku Kurdan li Kerkûkê pêkînayî sabote bikin û di nav Kerkûkê da þerekî Kurd, Ereb û Tirkmenan bidin destpêkirin. Di vî derbareyî da jî Dr. Mehmûd Osman endîþeyên xwe wisa dibêje; ”Bizaveke van derûdorên ku tête behs kirin, heye. Li Mûsil û Kerkûkê nifûzeke wan heye. Em di nav endîþeyê da ne ku arêþe û ajawayekê derêxin. Li Kerkûkê Tirkmen, Þiî û Kurd dijîn. Herweha li Mûsilê jî Kurd û Erebên Sunî yên þoven hene. Di van rojên dawîyê da, tête ber guhê me jî ku dixwazin provakasyonan bikin. Lê belê, Kurd ne Kurdên berê ne, organîze ne û têkoþînê didin. Di her halî da temetî rejima Seddam nikarin ser ji Kurdan bistînin. Heke Seddam nikarî Kurdan nîne bike, eve qet nikarin bikin”
Lê belê, Mesûd Barzanî û endamên dî yên Kurd yên konseyê, bi taybetî Celal Talabanî û Mehmûd Osman, digel serok û rêberên navçeyî têkilîyeke aktîv danan û rê li ber vî planê provakatîv birîn û provakasyona Tirkîyeyê betal derêxistin. Li milê dî, Mesûd Barzanî wekî serokê konseya Iraqê û herweha Mehmûd Osman, pratîk û tedbîrên leþkerên Amerîkayê jî rexne kirin ku metodekî gelek þaþ bi kar tînin li Felluce û Necefê. Ev rexneya wan gelek heq û di cih da ye. Hêzên leþkerî yên Amerîkayê, di Felluce û Necefê da, þûna ku operasyonên ”lokal” bikin, nîveka bajêr û taxên dorberê bajêran pêkve dan ber roket û bombeyan, ku bi hejmareke bilind xelkê sivîl jî hatin kuþtin. Helbet ev êriþên li xelkê sivîl têne kirin divêt bêne protesto kirin. Yên ku bi navê ”azadkirinê” hatî, divêt xelkê sivîl û provakator û sabotoran ji hevdu cuda bikin û ziyanê nedin xelkê sivîl! Çu ”mazereta heq” ya leþkerên Amerîkî nîne ku xelkê sivîl dikujin. Mesûd Barzanî, li ser vê ”bêperwatîya” leþkerên Amerîkî gelek heq wisa digot; ”Ertêþa Amerikayê, bi van kiryarên xwe ji wesfê xwe yê ”ertêþa azadîye” dûr dikeve û dibe ”ertêþa dagîrker”! Aþkera ye ku Amerika bi van kiryarên xwe, desta ji ”yankîzm”a xwe ya tradisyonel bernade! Di nav van bûyer û arêþeyan da, Mesûd Barzanî wekî serokê Iraqê yê meha Nîsanê, spesîfîken roleke gelek pozîtîv leyist ku þerekî Kurd, Ereb û Tirkmenan li Kerkûkê dernekeve.
Di meha Nîsanê da, blançoya bûyer û kuþtîyan ji destpêka Nîsana 2003ê were, hejmara herî bilind bû.
Meha Nîsanê bi gelek provakasyon, êriþ, arêþe û destwerdanên dijwar borî. Di bûyer û rûdanên meha Nîsanê da hate dîtin, ku Amerika ji alîyê kontrol û rêvebirîya asayiþ ve û hetta di îdareya polîtîk da ketîye nav zeaf û bêçaretîyeke mezin. Amerîkayê ji alîyê leþkerî ve, tinê di meha Nîsanê da, ji timamî salekê zêdetir leþker û „elemanên“ xwe yên sivîl berze kirin, kuþtî dan. Bûyerên Nîsanê careke dî nîþan da ku, Amerîka heta ku bi timamî piþta xwe nede Kurdan, rol û însîyatîfa Kurdan di ji nû ve avakirina Iraqa nû da xurt û zêde neke, nikare xwe ji van „arêþe“ û „giriftarîyên“ Iraqê xilas bike. Esasen sîboba emnîyeta nav Iraqê jî Kurd in. Hêz û hebûna Kurdan nebe, hem þiî dê bi nav hev kevin, hem jî þiî û sunî dê berhingarî hev bibin. Amerîka di vî warî da, hisab û planên þaþ dike ku fatûraya wan „þaþîyan“ giran dide. Ev opsîyone di meha Nîsanê da bi zelalî hate dîtin. Amerika tinê bi peymandarîya digel Kurdan dikare hem li nav Iraqê aramîyê pêkbîne, hem jî zemînê „projeya rojhilata mezin“ realîze bike. Ne tinê digel Kurdên baþûr, herweha digel Kurdên parçêyên dî jî, heta ku Amerîka bi firehî digel Kurdan bi rê nekeve, nikare polîtîkên xwe yên li navçeyê di rê bibe. Bûyerên li meha Nîsanê pêkhatî ev rastîye wekî dirêþê kire nîveka çavê Amerîkayê, belêm heke bibîne!
Rewþa Kurdan
Di vê hercûmerca Iraqê da, herêma aram û tena Kurdistan bû. Digel hemû hewildanên provakatîv yên der û cîranan, hêzên asayiþî yên Kurdan tedbîrên xurt standin. Ji alîyê jîyana rojane ve, „jîyana rûtîn“ bi normalî dom kir. Lê belê, rewþa „duserî“ û „dubendî“yê di meha Nîsanê da jî çareser nebû. Dihate hêvî kirin ku Mesûd Barzanî, di demê ”serokatîya xwe ya Iraqê” da gaveke bi biryar biavêje û dawîyê li vê ”duserî”ya Kurdan bîne. Çiku ev yêke pozisyona Kurdan bivê nevê zeîf dike. Di vî warî da, ne Mesûd Barzanî, nejî Celal Talabanî însîyatîfeke encamgir, mixabin, belêm nîþan nadin. Li ser vê helwesta herdu serokan nerazîbûnek heye, lê ji ber konjonktûra navxweyî û ya derveyî, nade der. Dr. Mehmûd Osman, ku endamê konseya demokî ya Iraqê ye, vê pratîka Barzanî û Talabanî rexne dike: ”Yêkbûna herdu hukûmetên Kurdistana Baþûr êdî zerûretek e. Dîtinên teng, navçegirî, hetta kesanetî, li ber yêkbûnê dibin asteng. Birêz Barzanî û Talabanî xwudanên vê helwestê ne. Ev seroke, statûyên xwe yên ferdî, ji statûya ku dê Kurd bi dest ve bînin, zêdetir giring dibînin. Ev pirsgirêkên ku rê li ber giriftarîyan vedikin, berjewendîyên xelkê me û garantîya destkevtan, rîske dike. Ji xwe biryarên ji Konseya Muwaqet ya Iraqê û li meydana navneteweyî derdikevin jî bi timamî li ser Kurdistana Baþûr in. Biryar etfen li ser rêvebirîyeke Kurdistanê derdikevin. Ji ber hindê jî, divêt li wê derê rêvebirîyek hebe. Belêm, di þertên heyî da du rêvebirî hene. Ev rewþe, hindî dom bike, dê zehmetîyan derêxe. Divêt rojek zûtir ji vê rewþe bête derketin.”(Ji întervûya digel Ajansa Mezopotamyayê ya Nûçêyan, Özgür Politika, 21 Nîsan 2004)
Çare federasyona navxweyî ye
Li Kurdistana Baþûr, tinê formûlek dikare vê ”duserîyê” mînîmalîze bike ku ji bo paþeroja Kurdistanê û yêkitîya neteweyî nebe tirsbarî. Çareya herî maqûl, li nav tixûbên Kurdistana Baþûr danana ”federasyoneke îdarî” ye. Rêvebirîyên Hewlêrê û Silêmanîyê li goreyî þert û realîteya evro ya Kurdistana Baþûr, dikarin ”makqanûn”ekê amade bikin û di demekî vebirî yê ne gelek dûr da, hilbijartinan pêkbînin û rê li ber hukûmeteke sentral ya federal vekin. Bi sîstemê ”federalîya îdarî”, Kurdistana Baþûr dikare ji problematîkên navxweyî xilas bibe û hemû hêz, enerjî û þiyana xwe li avakirina Kurdistanê û xweþkirina jîyana xelkê Kurd serf bike.
Wekî Dr. Mehmûd Osman jî destnîþankirî, heke çareyek ji bo vê pirsgirêka ”duserî”yê neête dîtin, rewþa Kurdistanê dê zerareke mezin bibîne. Eve jî di meha Nîsanê da gelek zelal û sahî hate dîtin ku, divêt dem bi ”hatûçûyan”, hevdîtinên burokratîk û formel neête kuþtin. Li Kurdistana Baþûr, heke sîstemê ”federalîya îdarî” pêkbêt û hukumeteke sentral ya yêkbûyî, bi hilbijartinên demokratîk bête ser kar, dê rol û pozisyona Kurdan di nav Iraqê da saxlemtir û xurttir bibe û herweha dê zirhekê li ser û dormandorê Kurdistanê jî çêbike ku êriþ û provakasyonên cîranên xêrnexwaz bêne betal û pûç kirin.
II.
Teror û lîste
Di meha Nîsanê da bûyereke negatîv jî bi serê rêxistineke Kurdistana Bakur hat û Yêkitîya Ewrûpayê ”Kongreya Gel” ”terorîst” îlan kir! Yêkitîya Ewrûpayê (YE), bi vê biryara xwe ya "keþ", dîsa ve dewsa Amerîkayê girt û ”Kongreya Gel” tevî lîsteya ”rêxistinên terorîst” kir. Eve bi gotina herî ”nerm” bêdadî ye. Ev biryara “terorê” ya YEyê, tam piþtî “referandûma Qibrisê” hate rojevê, ku þika “bazara digel Tirkîyeyê ya li ser Kurdan” mezin kir. Ji ber ku “komîteya temsîlkarên daîmî ya YEyê”-coreper-, ku organeke polîtîk e, ev biryare da, neku dadgehekê!. -Biryar 2ê Nîsanê hate dan û 3ê Nîsanê jî di rojnameya fermî ya YEyê da hate weþandin û misoger bû!- Tirkîyeyê “li ber tawîzên li ser Qibrisê”, ji YEyê jî ”tawîza” îlankirina biryara “terorîstîyê” ya li ser “Kongreya Gel” stand! YE, di derheqê Kurdên Tirkîyeyê û Kurdistana Bakur da, “yarîya sê meymûnî” dileyize, ku ev helwesta wan, ne etîken, nejî polîtîken rast e! YE, “reformên” hukûmeta AKPyê, ku bi “okeya” MGKya (Konseya Ewlekarîya Neteweyî) Tirkîyeyê têne kirin, ji tixûbên xwe zêdetir mezin dike û bi vê “îrrasyonelîyê”, dewleta Tirkîyeyê û hukûmeta AKPyê adeta hemer dikin. YE hizir dike, ku bi vê “piþt perixandinê” dê Tirkîyeyê “teþwîq” bikin! Eve tam xwe xapandine. Tirkîye, di pirsa herî giring û sereke da, di pirsa Kurdistanê da hêj misqalek gav neavêtîye, guhorînek nekirîye. Hûr û mûrên li ser zimanî yên bi çend kursên prîvat kirî jî, di prosesa doza Kurdistanê da ”bihayekî” mezin nakin! Di ser hemû halan da jî YE, bi israr rêxistina ku di þertên evro da ya herî mezin û organîze li Kurdistana Bakur, ”Kongreya Gel”, ku tradisyona PKKyê ye, li goreyî daxwaza Tirkîyeyê ”terorîst” îlan dike. Bi vê ”dubilmoralîyê” YE, xizmeta polîtîkên ”antî Kurdistan” yên Tirkîyeyê dike. Ji xwe ev biryara YEyê ji alîyê Kurdan ve hate red kirin û Kurdan bi firehî nerazîbûna xwe aþkera kirin. Li ser vê yêkê, me çend ”niviskar, rojnamevan û hunermandên Kurd” jî bi daxuyanîyekê ev biryara YEyê bi vekirî, rexne kir û ji wan xwast ku vê biryara xwe ya bêdad, betal bikin û digel Kurdan diyalogê danin. YE û Amerika, divêt baþ bizanin ku heke li rojhilatanavîn li partnerên demokrasîyê digerin, adres xuya ye û ew jî Kurd in, Kurdistan e. YE û Amerika, þûna ku terora dewletên rojhilatanavîn ”rûreþ” bikin, kiryar û polîtîkên Tirkîye, Sûrîye û Iranê yên li ser xelkê Kurd ”þermizar” bikin, toka ”terorê” dikin stuyê rêxistinên Kurd. YE û Amerîka heta ku, kiryar û polîtîkên Tirkîye, Sûrîye û Iranê yên li ser xelkê Kurd, hetta li ser xelkên xwe jî dikin, red nekin, wan hiþyar nekin, bi ambargo û çend tedbîrên dî li ser wan fiþarekê nekin, nikarin rê li ber demokratîzasyona navçeyê jî vekin. YE û Amerîka, goya li ”dewlet û welatekî sekular yê musulman” digerin, ku di navbeyna ”rojava û cîhana îslam”da bibe pirek. Lê belê, nimûneya ku wan bo xwe dîtî, ne çu nimûne ye! Li Tirkîyeyê zemînê sekularîzm û laîsîzmê her diçe zeîf dibe. Dewleta Tirkîyeyê, bi taybetî jî ertêþ, ”laîsîzma kemalîst” bi darê zorê radigire. Xelkê Tirkîyeyê her diçe ji ”laîsîzm û sekûlarîyê” dûr dikeve, konservatîtî zêde dibe. Ev partîyên wekî AKPyê ku xwe ”demokrat konservatîv” didin nîþan dan, bi timamî ”durûtîyê” dikin. Ew di eslê xwe da, ”antî laîk” in û ji xwe ji nav ”rêxistineke fundamentalîst” hatine. Di navbeyna rojava û rojhilatanavîn da, ku dewletên musulman zêde ne û herweha bahra pitir ya xelkê Kurd jî musulman in, tinê Kurd û dewleta Kurdistanê dikare pireke saxlem ava bike. Digel hemû paþvemayîn û nexwandahîya xelkê Kurd, dîsa ve zemînê ”laîkî û sekularîyê” di nav Kurdan da xurt e, ku xelkê Kurd ji berê were, ne gelek ”dînhiþk” e. Rêz û rêzikên ”musulmanîya erebî”, rîtûelên dînî gelek xurt nînin di nav civata Kurd da. Kurd, di rojhilatanavîn da ji hemû xelkên dî zêdetir hazirî norm û kultura laîsîzm û sekularîyê ne. Ji vî alî ve jî Kurd, nêzîktirî kultura rojavayê ne. Ji alîyê normên demokrasîyê ve jî Kurd, hazirtir in. Xelkê Kurd li rojhilatanavîn hatîye ”mexdûr” kirin. Mexdûr hergav hazirî normên humanîzm û demokrasîyê ne. Çiku li ser serê wan bi navê dîn û neteweperestîyê, antîdemokratîzmeke masîv hatîye bi kar înan.
Di bûyer û rûdanên di meha Nisanê da, bi giþtî hate dîtin ku ne YE, nejî Amerika, ”bilaistisna” digel Kurdên hemû parçeyan, diyalogê nedanin, peymandarîyê digel Kurdan nekin, nikarin çu plan û projeyên xwe li rojhilatanavîn realîze bikin. Dergehê demokratîzmê, laîsîzm û sekûlarizmê li rojhilatanavîn Kurd in, Kurdistan e û bi navê xelkê Kurd û welatê wan Kurdistanê jî, adresên têkilîyê, partî û rêxistinên polîtîk û sivîl yên Kurd in. YE û Amerîka, bi îlankirina terorîstî ya organîzasyonên Kurd, mehfûra binê pêyê xwe bi destê xwe didin kêþandin. Çu organîzasyonên Kurd ne terorîst in. Yên terorê dikin, dewletên Tirkîye, Îran û Sûrîyeyê ne. Tirkîye çiku endama NATOyê ye, ji alîyê YE û Amerîkayê ve tête parastin, ku eve Tirkîyeyê di terora li ser Kurdan da teþwîq dike. YE û Amerîka divêt bi taybetî xwe nekin þirîkên „polîtîkên nemirovî“ yên Tirkîyeyê.
ROJAN HAZIM
Nîsan 2004
***
Têbînî I:
Orîjînala wê daxuyanîya li ser biryara YEyê ya di derheqê tevîkirina „Kongreya Gel“ li nav lîsteya terorê, li jêr e. Daxuyanî, bi kurtebirî û bi Tirkî di rojnameya Özgür Politikayê da hate weþandin û bû manþeta rojnameyê. Herweha di sîteya Kongreya Gel da jî hate weþandin, lê ji ber ku zimanê wê hatibû guhorîn, manaya çend bêjeyan têkçûbû.
Têbînî II:
Ew întervûya digel Dr. Mehmûd Osman hatîye kirin jî, ji ber agahîyên aktuel me giring dît û ji Tirkî wergêra Kurdî û li jêr diweþînin.
RH
**
Li ser Kongreya Gelê Kurdistanê, -Kongreya Gel
Bo bîr û rehîya giþtî ya Yêkitîya Ewrûpayê,
Rêvebirên fermî yên Yêkitîya Ewrûpayê, normên „ewrûpîbûn“ê binpê dikin. Elementê sereke yê „ewrûpîbûn“ê, „demokratbûn“ e. Ev „norm“e, ji tradisyona têkoþerîya ji bo maf û azadîyan derketîye, ku di serî da meydana ewrûpayê bûye serûkanîya van norman. Ji ber vê yêkê ye ku „Ewrûpa lahndika demokrasîyê ye“, tête gotin. Demokrasî, kombînezona hemû normên humanîterîyê ye. Di navika van norman da jî „maf û azadî“ hene. Îro li hemû cîhanê pirsa herî giring û sereke ”maf û azadî” ne. Di navika ”maf û azadî”yan da jî ”serbestîyeta xwe îfade kirinê” cih digire. ”Xwe îfade kirin” bi gelek rengan dibe. Mirov, subjeyê jîyanê ye û armanc e. Lewma ”mirov”, ji alîyê etnîk orîjîn û bîr û bawerîyên fîlozofîk, îdeolojîk û polîtîk û herweha tarzê jîyanê ve, çawa xwe îfade û organîze bike, mafê wî ye. Li kîjan cihê dinyayê ”maf û azadî” bêne binpê kirin, li wê derê ”antîdemokratizm” heye. Ji ber vê yêkê ye ku, îro ”têkoþîna ji bo demokrasîyê” bilind dibe. Li timamî cîhanê îro sembola meydana têkoþîna ”cepheyê demokrasîyê” û ”cepheyê antîdemokratizm”ê bûye rojhilatanavîn. Di sentrala rojhilatanavîn da jî Kurdistan û xelkê Kurd cih digirin. Li vê cografyayê ”antîdemokratizm”eke gelek kûr û bêbin tête jîyan. Di nav elementên ”demokrasîyê” da, dad û dadyarî heye, lê bêdadîya herî dijwar li ser xelkê Kurd tête domandin. Xelkê Kurd, bi navê ”xwe îfadekirin”ê, ji bo ”maf û azadî”yên xwe, bo dad û dadyarîyê, bo wekhevîyê, bo hemû normên humanîzmê û demokrasîyê têkoþînê dide. Li ser rûyê dinyayê nehatîye dîtin ku bêyî organîzebûn têkoþîn bête dan. Têkoþîn bêyî organîzebûn nabe. Xelkê Kurd daku ”maf û azadî”yên xwe bi dest ve bîne, xwe organîze kirîye û bi giþtî normên ”demokrasîye” bo xwe kirine armanc. Hema di vê dîroka nêzîk ya Ewrûpayê da, xelkên ”Yêkitîya Ewrûpayê” jî bi organîzebûnê, xwe ji belaya ”nazîzm” û ”faþîzm”ê xilas kirin. Di wê demê da, partîyên ”sosyal demokrat”, lîderên navdar yên wekî Willi Bîrand, François Mîtterand, Filipe Gonzales, dijî nazizm û faþîzmê, îllegal têkoþîn didan û paþê jî li welatên xwe bûne hukumet û serokwezîr.
Li rojhilatanavîn jî çar dewlet hebûn ku kelên antîdemokratîzmê bûn. Di serî da Tirkîye, Îran, Îraq û Sûrîye. Ji van dewletan yêk, anku Iraq û rejima Seddam, bi têkoþîna ”cepheyê demokrasîyê”, ku ji hêza xelkê Kurd, Amerika û Yêkitîya Ewrûpayê pêkhatîye, keleyeke antîdemokratîzmê hate hilweþandin. Ev ”cepheyê demokrasîye” li Iraqê bi avakirina dewleteke demokratîk ve mijûl in. Di sentrala avakirina ”demokrasîya Iraqê” da Kurd hene. Pêþengîya demokratizekirina Tirkîye, Sûrîye û Iranê jî Kurd û organizasyonên wan yên polîtîk dikin. Niha Amerikayê ”Projeya Rojhilata Mezin” daye ber xwe, ku Yêkitîya Ewrûpa jî destekê dide vê projeyê. Realîzekirina vê projeyê bêyî têkoþîn û hevkarîya xelkê Kurd û organîzasyonên wan, qet ne mumkun e, ku ev yêke di Iraqê da tête dîtin.
Niha li rojhilatanavîn sê keleyên ”antîdemokratizmê” mane; Tirkîye, Îran û Sûrîye. Xelkê Kurd li rojhilatanavîn dijî rejima faþizan ya Tirkîyeyê, dijî despotîzma Îran û Surîyeyê têkoþînê dide. Ev hersê dewletên ”antîdemokratîk” teroreke bêtixûb li ser xelkê Kurd bi kar tînin.
Parçeyê mezin yê Kurdistanê û nifûsa herî zêde ya xelkê Kurd jî di nav ”tixûbên fermî” yên Tirkîyeyê da ye. Tirkîye zulmeke nedîtî li xelkê Kurd dike. Tirkîye beramberî xelkê Kurd, ”jenosîda rûken(!)” bi kar tîne; di serî da navê welatê Kurdan, Kurdistanê, red dike, nav û îdentîtêta xelkê Kurd înkar dike, ziman û perwerdeyê qedexe dike, komple asîmîlasyonê pêktîne. Xelkê Kurd dijî vê ”antîdemokratizm” û ”teror”a dewleta Tirkîyeyê têkoþîna hebûna xwe dide. Li Tirkîyeyê yêk ji organîzatorên vê têkoþîna xelkê Kurd jî, ”Kongreya Gelê Kurdistanê – Kongreya Gel” e. Hemû organîzasyonên Kurd temsîla wijdana xelkê Kurd dikin. Kongreya Gelê Kurdistanê – Kongreya Gel jî, ku yêk ji organîzasyonên herî mezin e, wijdana gelê Kurdistanê ye! Çawa wijdana xelkekî ”mexdûr” bi ”terorê” tête ”îtham” kirin? Kongreya Gelê Kurdistanê – Kongreya Gel, aladara demokrasîyê ye! Têkoþîna xelkê Kurd û ya hemû organîzasyonên Kurd, objektîven têkoþîna demokrasîyê ye. Di serî da Amerika û herweha Yêkitîya Ewrûpayê, di nav paradokseke mezin da ne. Þûna ku ”terora dewletan” mehkûm bikin, organîzasyonên ”antîteror”ê dikin nav ”lîsteyên terorê” da. Amerîka û niha jî Yêkitîya Ewrûpayê, bi van kiryarên xwe, normên demokrasîyê binpê dikin. Di serî da Tirkîye û herweha Îran û Sûrîye, li ser serê xelkê Kurd ”terora dewletî” dikin. Belêm, xelkê Kurd û organîzasyonên wan têkoþîn û aladarî û herweha temsîla normên demokrasîyê dikin. Yêkitîya Ewrûpayê, bila normên demokrasîyê neke ”obje û elementên” bazara xwe ya ekonomîk û polîtîk! Li rojhilatanavîn partnerên ”alyansa demokrasîyê” Kurd û organizasyonên wan yên polîtîk in. Amerika û Yêkitîya Ewrûpayê, bila ”alyansa demokrasîyê” digel organizasyonên xelkê Kurd pêkbînin, ku yêk ji wan jî Kongreya Gelê Kurdistanê – Kongreya Gel e.
Tirkîye, Îran û Sûrîye, bi kiryar û polîtîkên xwe yen terorane, hem xelkê Kurd bê maf û azadî dihêlin, hem jî antîdemokratizmê jînde dikin. Bi taybetî Tirkîye, di bin maskeyê ”demokrasîya rojavayê” da piþtevanîyeke mezin dide rejimên Îran û Sûriyeyê ku bizava demokrasîxwaz ya xelkê Kurd nîne bikin. Tirkîye, Îran û Sûriye temsîla antîdemokratîzmê li rojhilatanavîn dikin. Xelkê Kurd û organizayonên wan jî li rojhilatanavîn temsîla demokratizmê dikin. Demokrasî hêvî, xwezî û armanca ”mexdûran”e, ku xelkê Kurd ”mexdûr”e. Heke Yêkitîya Ewrûpayê digel normên xwe durust be, divêt bi pozisyon û rola xwe ve li teniþta ”mexdûran” rawest e, ku ew jî Kurd û organîzasyonên wan in. Kurd û organîzasyonên wan ”mexdûrên” terorê ne û antîteror in. Li paþ îxraca terora li nav welatên Yêkitîya Ewrûpayê, Tirkîye, Îran û Sûriye hene. Yêkitîya Ewrûpayê, neku organîzasyonên xelkê Kurd ”terorist” îlan bike, divêt ”alyansa antîterorê” digel xelkê Kurd û organizasyonên wan dane ku yêk ji wan jî Kongreya Gelê Kurdistanê – Kongreya Gel e.
Kongreya Gelê Kurdistanê – Kongreya Gel, organîzasyoneke meþrû ya xelkê Kurd e.
Em ronakbîrên Kurd vê ”îthama terorê” ya li ser Kongreya Gelê Kurdistanê – Kongreya Gel, red dikin û ji Yêkitîya Ewrûpayê dixwazin ku rêzgirtinê nîþanî tercîh, biryar û xwastekên xelkê Kurd bide, ku xelkê Kurd, Kongreya Gelê Kurdistanê – Kongreya Gel, yêk ji organîzasyonên xwe yên bihadar qebûl dike.
ROJAN HAZIM –Nivîskar
MEDENÎ FERHO – Nivîskar
DERWÊÞ FERHO – Nivîskar
SERHAT BUCAK – Huqûqnas
MÎRHEM EGÎT – Rojnamevan
DR. ZERDEÞT HACO – Zimanzan
FAYSAL DAGLI – Rojnamevan
ABDULLAH UZUN – Nivîskar
SELÎM FERAT – Rojnamevan
HUSEYIN KARTAL – Nivîskar
RECEP MARAÞLI – Nivîskar
MUSTAFA REÞID – Nivîskar
MAHMÛD ONDER – Rojnamevan
CAHÎT MERWAN – Rojnamevan
MAZHAR GUNBAT – Rojnamevan
DUZGUN DENIZ – Rojnamevan
JÎR DILOVAN – Nivîskar
CIWAN HACO – Hunermend
BIRADER – Hunermend
XÊRO ABBAS – Hunermend
ABBAS ABBAS – Nivîskar
RUKÎYE OZMEN – Nivîskar
FERGÎN MELIK AYKOÇ – Nivîskar
FEQÎR EHMED – Helbestvan
HOÞENG BIROKA – Nivîskar
NECAT SUNAR – Rojnamevan
DR. ALOYAN – Nivîskar
***
[Ev întervû, ji ”Özgür Politika”yê -rojnameya bi Tirkî diweþe-, hejmara 21 Nîsan 2004, çarþemb, hatîye wergirtin. Intervû ji alîyê RAHMI YAÐMUR ve, nûçegihanê Ajansa Nûçeyan ya Mezopotamyayê –MHA-, li Bexdayê hatîye kirin.]
Rêvebirîya Amerîkayê (Dewletên Yêkbûyî yên Amerîkayê), heta dawîya Hezîranê dê desthilatê bi rastî dewrî Iraqîyan bike?
Di navbeyna Amerîka û Konseya Demokî ya Iraqê da, li meha Teþrînê peymanek hate çêkirin û hindek biryar hatin standin. Li goreyî van biryara, Hêzên Koalisyonê da desthilatê dewrî rêvebirîyeke nû ya Iraqê bikin. Lê belê, bi serhildana Þiîyan û herweha belavbûna êriþkarîyan ve, pirsa asayiþî micid derkete meydanê.Vê, tesîr li terefan kir. Bo nimûne, Amerikayê nedixwast Rêxistina Yêkitîya Neteweyan –RYN- tevî vê prosesê bibe. Belêm, ji ber derketina van pirsgirêk û alozîyan RYN tevî prosesê bû.
Heke problemên asayiþî bi vî rengî dom bikin, dewirkirina desthilatê dibe ku bi direngî bikeve. Çiku berhingarî her diçe zêde dibe. Lê, dîsa ve dewirkirina desthilatê ya di demê vebirî da tête fikirîn. Di mehên borî da, RYNê, daku karûbarên vê yêkê bêne rêvebirin Lakhdar Brahîmî wezîfedar kir. Nûnerê taybetî yê Iraqê Brahîmî, piþtî ku wezîfe wergirt, hate Iraqê û danîstandin kir, li ser pirs û pirsgirêkan agahdarî standin.
Serhildana Þiî û Sunîyan çawa tesîr li vê prosesê kir? Tête gotin ku Mukteda El Sadr, daku demê desthilatê domdirêj be, dest bi isyanê kirîye, hûn çi dibêjin?
Helbet serhildana Þiîyan hêj ji nihe ve tesîrek li ser hindek misogerîyên prosesê kirîye. Dibe ku dewirkirina desthilatê direng bihêle. Bûyerên dawîyê endîþeyan zêde dikin. Heke serhildan û êriþ nerawestin, dûr nîne ku guhorînên micid bêne rojevê.
Serokê Amerîkayê Bush, bi pesindarî behsê nûnerê RYN, Brahîmî dike. Brahîmî „Planê Iraqa Nû“ yê xwe, amade kir?
Belê, planekî nû heye. Eve, planê pêkînana rêvebirîya Iraqa nû ye. Piþtî bûyerên dawîyê, di navbeyna Amerîka û RYN da, li ser Iraqê, lihevîyek derkete halê. Eynî lihevî li ser Brahîmî jî heye. Em jî wekî Konsey, tevbûna RYN ya bo vê prosesê di cih da dibînin. Me berê jî dixwast ku RYN wezîfeyên aktîv hilbigire. Eve nihe bi Brahîmî ve dest pê dike. Eve hem dê di nav Iraqê da, hem jî di meydana navneteweyî da ji bo pêkînana rêvebirîya nû û meþrûîyeta wê dê tesîreke pozîtîv bike.
Plan, prosesa pêkînana rêvebirîya Iraqê rêkûpêk dike. Brahîmî, piþtî ku wezîfe dewir stand, dê tevî pêkînana hukûmetê bibe. Dê rêvebirîyeke ji serokek û du cihgiran pêkhatî bête pêkînan. Paþê dê kongreyeke ji grûbên ku temsîla xelkê Iraqê dikin, dezgehan, þexsîyatên giring û xelkê Iraqê pêkhatî dê bête kom kirin. Kongre dê lihevî û piþtgirîya civakî ya xelkê Iraqê bo xwe bike armanc. Di eynî demî da kongre dê heyetekê hilbijêre. Tête hizirîn ku ev heyet di sewîyeya meclisekê da be. Ev meclis dê wezîfeya meclisa þîretdarîyê bi cih bîne. Paþê jî bi hilbijartineke demokratîk li Iraqê, dê danana meclis û hukûmetê pêkbêt.
Piþtî Hezîranê, di midehê 7 mehan da tête armanc kirin.
Ev hemû bûyînên li Iraqê dê tesîreke çawan li ser Kurdan bikin? Berî demekê, Elî Sîstanî û hindek derûdorên Þiîyan, li ser destkevtên otonom yên Kurdan nerazîbûnên xwe diyar dikirin. Þiî, hêj jî di van xwastekên xwe da israrê dikin?
Belê, ev derûdore, bi taybetî hindek alîyên Þiî, di vî derbarî da nêrînên xwe yên bi nivîskî û devkî gelek caran didin. Lê kîjan plan bi kar bêt û proseseke çawan bi rê bikeve, Kurd dê mafên xwe bi dest bêxin û tevî prosesê bibin. Eve di bin garantîyê da ye. Þiî jî, goya bi navê demokrasîyê, dixwazin biryarên di derheqê Kurdan da paþveyî hilbijartinan bidin. Mexseda wan ew e ku di hilbijartinan da nifûza xwe ya boþ bi kar bînin û rêvebirîya meclisê bi kêmasî seda 51 bi destê xwe ve bînin û makqanûn û rêvebirîyeke li goreyî xwe pêkbînin. Þiî hêj jî vê rewþê (anjî rikê -RH) didomînin.
Di rewþeke wisa da ne tinê Kurd, Sunî jî dikarin mafên xwe bi dest ve neînin. Adeta kêmanî têne tehdît kirin. Helbet em di demokrasîyan da rêzê ji bo biryara piranîyê digirin. Belêm, em demokrasîyeke dadyar û plural, ku têda mafên kêmanîyan jî bêne parastin, dixwazin. Em ji mafên ku bo Kurdan hatine garantî kirin gavan paþve naavêjin.
Ihtimal heye ku ev riberizên polîtîk wekî þerekê sîrayetî Kurdistana Baþûr bikin? Bi taybetî li Mûsil û Kerkûkê þer dê bête rojevê?
Belê, bizaveke van derûdorên ku tête behs kirin, heye. Li Mûsil û Kerkûkê nifûzeke wan heye. Em di nav endîþeyê da ne ku arêþe û ajawayekê derêxin. Li Kerkûkê Tirkmen, Þiî û Kurd dijîn. Herweha li Mûsilê jî Kurd û Erebên Sunî yên þoven hene. Di van rojên dawîyê da, tête ber guhê me jî ku dixwazin provakasyonan bikin. Lê belê, Kurd ne Kurdên berê ne, organîze ne û têkoþînê didin. Di her halî da temetî rejima Seddam nikarin ser ji Kurdan bistînin. Heke Seddam nikarî Kurdan nîne bike, eve qet nikarin bikin, lê dîsa ve ez bêjim kes naxwaze þer hebe.
Li ser vê pirsê, ji serî were pêþniyarên me hene. Li ser vê yêkê hindek biryar jî hatine standin. Daku vegerê teþwîq bikin me gelek gazî kirin. Em dê vê gazîyê bidomînin jî. Lê belê, di vegerê da du pirsên bingehîn hene: Yêk, pirsa asayiþî ye. Yên ku dê bên, divêt xwe di nav avnehîyê da bibînin. Hêj eve nehatîye çareser kirin. Hindî ya duyê ye, divêt ji bo yên ku dê vegerine ser axa xwe, kar, perwerde û hewcehîyên dî bêne tedarik kirin, ku mixabin em vê gavê ji bo vê yêkê ne amade ne. Dîsa ve hindek fikir hene; zerar û ziyana yên ku dê vegerin, bête tezmîn kirin, lê ev pirse jî hêj nehatine zelal kirin.
Pirseke dî ya di rojevê da jî, yêkbûna hukûmetên navçeyî yên Kurdistana Baþûr e. Hêj jî di vî warî da gavek nehatîye avêtin. Yêknebûna herdu hukûmeta dê tesîreke çawa li prosesa polîtîk ya Iraqê bike?
Yêkbûna herdu hukûmetên Kurdistana Baþûr êdî zerûretek e. Dîtinên teng, navçegirî, hetta kesanetî, li ber yêkbûnê dibin asteng. Birêz Barzanî û Talabanî xwudanên vê helwestê ne. Ev seroke, statûyên xwe yên ferdî, ji statûya ku dê Kurd bi dest ve bînin, zêdetir giring dibînin. Ev pirsgirêkên ku rê li ber giriftarîyan vedikin, berjewendîyên xelkê me û garantîya destkevtan, rîske dike. Ji xwe biryarên ji Konseya Demokî (Muwaqet) ya Iraqê û li meydana navneteweyî derdikevin jî bi timamî li ser Kurdistana Baþûr in. Biryar etfen li ser rêvebirîyeke Kurdistanê derdikevin. Ji ber hindê jî, divêt li wê derê rêvebirîyek hebe. Belêm, di þertên heyî da du rêvebirî hene. Ev rewþe, hindî dom bike, dê zehmetîyan derêxe. Divêt rojek zûtir ji vê rewþe bête derketin.
Kurdîya wê: ROJAN HAZIM