I.
Iraq
û Kurdistana Başûr
Nîsana
2004ê. Ji ser hilweşandina
rejima Seddam û Beasê salek borî. Berî salekê, anku heta 9ê Nîsana 2003ê,
fermîyen Seddam Huseyn serokê Iraqê bû. Gerçî ji 20ê Adara 2003ê pêve,
pratîken ji serokatîyê ketibû, -çiku êrişa Amerîkayê ya pêşîyê
şeva Newrozê destpêkiribû-, lê piştî ku Bexda ket, anku 9ê Nîsanê,
êdî hilweşîna rejima Seddam misoger bû. Mala
dinyayê! Ew ”Seddamê ezîm!” tinê sê heftîya karîbû xwe li ber
“bombeyên Amerîkayê” bigire! Belêm heta meha Adarê jî gelek dixurî,
nav di xwe dida û Amerîka gazî “meydana mêranîyê” dikir! Lê piştî
bombeyên şeva Newrozê wekî koremişkekê xwe di labîrentên axa sar
da veşartibû. Ew Seddamê, ku heta 9ê Nîsana 2003ê fermîyen serokê
Iraqê, heçku bibû “hêlm” û bi ber bayî ketibû! Ew Seddamê ku çarêk
milyon Kurd, ku ji nav wan bahra pitir ji binemala Barzanîyan bûn, bi
operasyonên “enfalê” bêseraşûn berze kiribûn. Ew Seddamê ku bi çekên
kîmyayî li Helepçeyê 5000 Kurd jahrî dayî û kuştî, ji şeva
Newrozê û pêve xwe dabû dol û nihalên Tikrîtê û li cihekî ku xwe lê
veşêre digerîya. Paşê jî li sergûvkekî Tikrîtê di çaleke genî
da bo xwe “mekanek” peyda kiribû û di serê meha kanûna 2003ê da jî, bi
wan ser û rihên gevizî, bi hevkarîya Kurdan ji alîyê leşkerên Amerîkî
ve hate girtin. Piştî salekê, li Nîsana 2004ê, , kesekî ji binemala
Barzanî, kurê lîderê efsane Mela Mustefa Barzanî, serokê PDKyê Mesûd
Barzanî, bû serokê fermî yê Iraqê, ku hejmareke mezin ji binemala wî bi
ber enfala Seddam ketibûn. Cîlweya qederê! Mesûd Barzanî, wekî lîderekî
polîtîk, bi xwe jî hinde hizir nedikir ku dê piştî ketina Seddam salekê,
li ser sandelîya serokkomarîya Iraqê rûne. Berî Mesûd Barzanî, serokekî
dî jî yê Kurd li dawîya sala 2003ê, meha Teşrînê, serokê YNKyê
Celal Talabanî, ji bo mehekê bibû serokê Iraqê. Du “mixalifên xurt û dînamîk”
yên rejima Seddam, belêm herweha du “mixalifên hevdu” jî, piştî
ketina Seddam, li goreyî rotasyona “Konseya rêvebirîya demokî ya Iraqê”
bibûn serokkomarên Iraqa nû.
Îraqa
nû! Ev gotine bi zanahî tête bi kar înan. Ji ber ku desthilata çil sale ya
Beas û Seddamî, bi rastî jî Iraq hem fizîken, hem jî “ruhen”
“kevin” kiribû! Ew Iraqa “kevin” êdî nedihate reorganize kirin. Divîyabû
ji nû ve bête ava kirin. Li vê derê gotinên fîlozofîya xelkî gelek cih
digirin. Gotineke qedîm heye; „heta kavil nebe, ava nabe“! Ev gotine, di
tixûbê bêhnfirehî û bêhntengîyê da, peqîna bêhntengîyê îfade dike.
Di fîlozofîya xelkê da bi sedan gotinên bi vî rengî yên ku „rewş
û rojevê“ mana dikin hene. Jîyana xelkê sade ji vî alî ve defîne ye. Ji
bo her bûyer, rewş û rûdanekê „gotinek“ heye. Heke pirs û pirsgirêk
bi hemû hewildanên bêhnfirehî û aştîyane bi serekê nekevin, anjî bi
gotineke dî heke “av çik bibe” êdî çareyek dimîne, ku ew jî „kavil
kirine“! Helbet ev cure gotin, herçend di nav xwe da „lojîkekê” disitirînin
jî, bi taybetî di bûyer û rûdanên civakî û polîtîk da, bi manaya
metaforîkal têne gotin. Vêca Iraqa kevin, berî salekê li Nîsana 2003ê
hate kavil kirin. Gerçî Iraq ji xwe ji alîyê rejima Beas û tîranîzma
Seddamî ve bi salane hatibû kavil û wêran kirin. Di nav wê kavil û wêranîya
Iraqê da tinê çendek “Serayên Seddam û rejima Beasê” hebûn. Berî
salekê, tiştê ku hatîye kirin, bi navê xelkê feqîr û hejare Iraqê,
ew “ezameta Serayên Seddam û rejima wî ya xwûnî” bi serê wî û dorberê
wî da hate hilweşandin. Anku welatekî ava nehate kavil kirin! Di nav
welatekî hatîye kavil kirin da, seray, qesr û koşkên tîranîzma Seddamî
hatin xirab kirin. Ji bo avakirineke nû, divîyabû ku ew serayên sembola zulmê
bi serê zaliman da bêne kavil kirin. Li vê derê divêt behsê paradoksekê jî
bête kirin. Seddam ew “serayên zulmê” bi hevkarî û desteka Amerîkaye
avakiribûn. Lê dem hat, dewran zivirî, berjewendîyên Amerîkayê rengekî dî
wergirtin û vêcarê Amerikayê ew “seray” bi serê “Seddamê tîran”
da hilweşandin!
Çi
bi manaya negatîv be, çi bi manaya pozîtîv be, xirabkirin, kavilkirin, wêrankirin,
hergav demekî kurt digire. Belêm, avakirin demekî dirêj dikêşe. Rejima
xirabker, kavilker, wêranker ya Seddam û Beasê ya çil sale, mehek nekêşa
bi serê wan da hate xirab kirin, hate kavil kirin. Di midehê sê heftîyan da
ew “ezameta Seddamî” bû sergûvk! Rêzikeke “unîversal” e, “jîyê
zulmê dirêj nakêşe”! Ya
Seddam jî herwisa bû!
Lê
belê, li ser wî kavilî, avakirina nû, dem digire. Eve serê salekê ye, hêj
jî di bizava avakirina Iraqa nû da gaveke mezin nehatîye avêtin. Eve ji alîyekê
ve tête têgihiştin. Desthilatdarên nû yên Iraqê, ku hêj Amerika û
Ingilîz in, digel „konseya Iraqîyan“, bi danan û organîzekirina „mekanîzmayên
dewletî yên nû“ ve mijûl in. Planekî dewirkirina desthilatê hatîye çêkirin
û gava pêşîyê dê di dawîya meha Hezîranê da bête avêtin û rêvebirîya
sivîl dê bigihe destê Iraqîyan. Prosedûra îdarî û huqûqî jî heta 2005ê
dê bête timam kirin û di nav sala 2005ê da jî dê hilbijartinên giştî
pêkbên, heke hertişt li goreyî planî bi rê bikeve helbet! Lê belê,
hem ji nav Iraqê, hem ji derveyî Iraqê, têkvedan û arêşekarîyên
mezin têne kirin ku ev prosese bête asteng kirin û stabîlîzasyonek pêkneêt
li Iraqê. Di meha Nîsanê da êriş û arêşekarî gelek zêde bûn.
Baskekî radîkal kevneperest yên şiîyan û bermayên Seddam û Beasê,
di ”sêkuçeya” Felluceyê û Necefê da ”teroreke bêtixûb” dikin. Sivîlên
ji welatên bîyanî hatî û rojnamevanan direvînin, êxsîr dikin, dikujin.
Li ser vê yêkê, endamê konseya giştî Dr. Mehmûd Osman wisa dibêje:
”Helbet serhildana Şiîyan hêj ji nihe ve tesîrek li ser hindek misogerîyên
prosesê kirîye. Dibe ku dewirkirina desthilatê direng bihêle. Bûyerên dawîyê
endîşeyan zêde dikin. Heke serhildan û êriş nerawestin, dûr nîne
ku guhorînên micid bêne rojevê.”
Bi
taybetî dewletên cîran, ji avakirina Iraqa nû, nerazî ne, gelek aciz in. Ji
ber ku „Iraqa nû“ heke bi programa ku hatîye kivş kirin, bête organîze
kirin, eve dê di demekî ne dûr da sîrayetî dewletên cîran jî bike. Rengê
Iraqa nû: ne li goreyî hevdemên xwe yên li cîhanê jî be, federasyon e û
di vê federasyonê da xelkê Kurd di welatê xwe Kurdistanê da dibe xwudan
desthilata xwumal. Iraqa nû, li ser du stûnên ragir, Kurd û Ereban tête ava
kirin. Bi statuya Iraqa nû Kurd di nav Iraqê da jî be, li ser cografyaya xwe
dibin xwudan mekanîzmayên dewletî. Ev nimûne, Iran, Sûrîye û Tirkîyeyê
bêtixûb aciz dike. Ji ber hindê jî, ev hersê dewlet, hem yêk bi yêk, hem
jî bi koordîne provakasyonên mezin pêktînin li nav Iraqê. Sûrîye û Tirkîye
gelek aşkera hevkarîyê didin Beasîst û Seddamîstên Felluce û dorberê.
Ji xwe Tirkmenên Kerkûkê ji alîyê Tirkîyeyê ve têne perwerde û organîze
kirin, ku dijî Kurdan provakasyonan bikin. Li paş êrişkariya Mukteda
El Sadr jî Iran heye û Tirkîye jî piştevanîyê didê. Seddamîst, Sadrîst
û Tirkmenên ji alîyê Tirkîyeyê ve têne organîze kirin, bi taybetî di
meha Nîsanê da êrişên xwe gelek xurt kirin. Tirkîye, eynî wekî li
Qibrisê kirî, dijî Kurdan „hêza muqawemeta Tirk“ organîze dike. Ji bo vê
yêkê stratejîst û taktîsyenên xwe yên sivîl û leşkerî rêdike nav
Tirkmenan. Gundên Tirkmenan kirine depoyên çekan. Tirkîye herweha desteka
lojîstîk dide Seddamîst û Sadrîstan jî. Êriş û provakasyonên li Mûsilê
pêktên jî bi koordînasyona Tirkîye û Sûrîyeyê çêdibin. Bilindbûna êriş
û provakasyonên di meha Nîsanê da ne tesadif bûn. Tirkîye, Sûrîye û
Iranê, adeta bi hev ra pîmên terorê kêşan. Serokê Sûrîyeyê êrişkarî
û terora li Iraqê wekî „berxwedaneke meşrû“ bi nav kir, ku eve
mesajeke teyîdkara van kiryaran û piştevanîyeke aşkera bû. Tirkîyeyê
çek û materyalên dî yên leşkerî ji ser Sûrîyeyê ve gihandin dora Mûsil
û Kerkûkê. Tirkîyeyê propaganda û aitasyoneke gelek provakatîf kir ku
goya pêşmergeyên Kurdistanê, bi cil û bergên leşkerên Amerîkî,
şerê Felluce û Necefê dikin. Serokê Iraqa nû yê meha Nîsanê, Mesûd
Barzanî, ev provakasyone red kir. Tirkîyeyê bi vê provakasyonê dixwast Kurd
û Ereban berde hev û di konseyê da jî rewş û pozisyona Mesûd Barzanî
têkbide û di navbeyna Mesûd Barzanî û endamên konseyê yên Ereb da konfilîktê
derêxe. Tirkîyeyê bi vê têkvedanê plan dikir ku bi taybetî aramîya ku
Kurdan li Kerkûkê pêkînayî sabote bikin û di nav Kerkûkê da şerekî
Kurd, Ereb û Tirkmenan bidin destpêkirin. Di vî derbareyî da jî Dr. Mehmûd
Osman endîşeyên xwe wisa dibêje; ”Bizaveke van derûdorên ku tête
behs kirin, heye. Li Mûsil û Kerkûkê nifûzeke wan heye. Em di nav endîşeyê
da ne ku arêşe û ajawayekê derêxin. Li Kerkûkê Tirkmen, Şiî û
Kurd dijîn. Herweha li Mûsilê jî Kurd û Erebên Sunî yên şoven hene.
Di van rojên dawîyê da, tête ber guhê me jî ku dixwazin provakasyonan
bikin. Lê belê, Kurd ne Kurdên berê ne, organîze ne û têkoşînê
didin. Di her halî da temetî rejima Seddam nikarin ser ji Kurdan bistînin.
Heke Seddam nikarî Kurdan nîne bike, eve qet nikarin bikin”
Lê
belê, Mesûd Barzanî û endamên dî yên Kurd yên konseyê, bi taybetî
Celal Talabanî û Mehmûd Osman, digel serok û rêberên navçeyî têkilîyeke
aktîv danan û rê li ber vî planê provakatîv birîn û provakasyona Tirkîyeyê
betal derêxistin. Li milê dî, Mesûd Barzanî wekî serokê konseya Iraqê û
herweha Mehmûd Osman, pratîk û tedbîrên leşkerên Amerîkayê jî
rexne kirin ku metodekî gelek şaş bi kar tînin li Felluce û Necefê.
Ev rexneya wan gelek heq û di cih da ye. Hêzên leşkerî yên Amerîkayê,
di Felluce û Necefê da, şûna ku operasyonên ”lokal” bikin, nîveka
bajêr û taxên dorberê bajêran pêkve dan ber roket û bombeyan, ku bi hejmareke bilind xelkê sivîl jî
hatin kuştin. Helbet ev êrişên li
xelkê sivîl têne kirin divêt bêne protesto kirin. Yên ku bi navê
”azadkirinê” hatî, divêt xelkê sivîl û provakator û sabotoran ji
hevdu cuda bikin û ziyanê nedin xelkê sivîl! Çu ”mazereta heq” ya leşkerên
Amerîkî nîne ku xelkê sivîl dikujin. Mesûd Barzanî, li ser vê ”bêperwatîya”
leşkerên Amerîkî gelek heq wisa digot; ”Ertêşa Amerikayê, bi
van kiryarên xwe ji wesfê xwe yê ”ertêşa azadîye” dûr dikeve û
dibe ”ertêşa dagîrker”! Aşkera ye ku Amerika bi van kiryarên
xwe, desta ji ”yankîzm”a xwe ya tradisyonel bernade! Di nav van bûyer û
arêşeyan da, Mesûd Barzanî wekî serokê Iraqê yê meha Nîsanê, spesîfîken
roleke gelek pozîtîv leyist ku şerekî Kurd, Ereb û Tirkmenan li Kerkûkê
dernekeve.
Di
meha Nîsanê da, blançoya bûyer û kuştîyan ji destpêka Nîsana 2003ê
were, hejmara herî bilind bû.
Meha Nîsanê bi gelek provakasyon, êriş, arêşe û destwerdanên dijwar borî. Di bûyer û rûdanên meha Nîsanê da hate dîtin, ku Amerika ji alîyê kontrol û rêvebirîya asayiş ve û hetta di îdareya polîtîk da ketîye nav zeaf û bêçaretîyeke mezin. Amerîkayê ji alîyê leşkerî ve, tinê di meha Nîsanê da, ji timamî salekê zêdetir leşker û „elemanên“ xwe yên sivîl berze kirin, kuştî dan. Bûyerên Nîsanê careke dî nîşan da ku, Amerîka heta ku bi timamî pişta xwe nede Kurdan, rol û însîyatîfa Kurdan di ji nû ve avakirina Iraqa nû da xurt û zêde neke, nikare xwe ji van „arêşe“ û „giriftarîyên“ Iraqê xilas bike. Esasen sîboba emnîyeta nav Iraqê jî Kurd in. Hêz û hebûna Kurdan nebe, hem şiî dê bi nav hev kevin, hem jî şiî û sunî dê berhingarî hev bibin. Amerîka di vî warî da, hisab û planên şaş dike ku fatûraya wan „şaşîyan“ giran dide. Ev opsîyone di meha Nîsanê da bi zelalî hate dîtin. Amerika tinê bi peymandarîya digel Kurdan dikare hem li nav Iraqê aramîyê pêkbîne, hem jî zemînê „projeya rojhilata mezin“ realîze bike. Ne tinê digel Kurdên başûr, herweha digel Kurdên parçêyên dî jî, heta ku Amerîka bi firehî digel Kurdan bi rê nekeve, nikare polîtîkên xwe yên li navçeyê di rê bibe. Bûyerên li meha Nîsanê pêkhatî ev rastîye wekî dirêşê kire nîveka çavê Amerîkayê, belêm heke bibîne!
Rewşa
Kurdan
Di
vê hercûmerca Iraqê da, herêma aram û tena Kurdistan bû. Digel hemû
hewildanên provakatîv yên der û cîranan, hêzên asayişî yên Kurdan
tedbîrên xurt standin. Ji alîyê jîyana rojane ve, „jîyana rûtîn“ bi
normalî dom kir. Lê belê, rewşa „duserî“ û „dubendî“yê di
meha Nîsanê da jî çareser nebû. Dihate hêvî kirin ku Mesûd Barzanî, di
demê ”serokatîya xwe ya Iraqê” da gaveke bi biryar biavêje û dawîyê
li vê ”duserî”ya Kurdan bîne. Çiku ev yêke pozisyona Kurdan bivê nevê
zeîf dike. Di vî warî da, ne Mesûd Barzanî, nejî Celal Talabanî însîyatîfeke
encamgir, mixabin, belêm nîşan nadin. Li ser vê helwesta herdu serokan
nerazîbûnek heye, lê ji ber konjonktûra navxweyî û ya derveyî, nade der.
Dr. Mehmûd Osman, ku endamê konseya demokî ya Iraqê ye, vê pratîka Barzanî
û Talabanî rexne dike: ”Yêkbûna herdu hukûmetên Kurdistana Başûr
êdî zerûretek e. Dîtinên teng, navçegirî, hetta kesanetî, li ber yêkbûnê
dibin asteng. Birêz Barzanî û Talabanî xwudanên vê helwestê ne. Ev seroke,
statûyên xwe yên ferdî, ji statûya ku dê Kurd bi dest ve bînin, zêdetir
giring dibînin. Ev pirsgirêkên ku rê li ber giriftarîyan vedikin, berjewendîyên
xelkê me û garantîya destkevtan, rîske dike. Ji xwe biryarên ji Konseya
Muwaqet ya Iraqê û li meydana navneteweyî derdikevin jî bi timamî li ser
Kurdistana Başûr in. Biryar etfen li ser rêvebirîyeke Kurdistanê
derdikevin. Ji ber hindê jî, divêt li wê derê rêvebirîyek hebe. Belêm,
di şertên heyî da du rêvebirî hene. Ev rewşe, hindî dom bike, dê
zehmetîyan derêxe. Divêt rojek zûtir ji vê rewşe bête derketin.”
(Ji întervûya digel Ajansa
Mezopotamyayê ya Nûçêyan, Özgür Politika, 21 Nîsan 2004)
Çare
federasyona navxweyî ye
Li
Kurdistana Başûr, tinê formûlek dikare vê ”duserîyê” mînîmalîze
bike ku ji bo paşeroja Kurdistanê û yêkitîya neteweyî nebe tirsbarî.
Çareya herî maqûl, li nav tixûbên Kurdistana Başûr danana
”federasyoneke îdarî” ye. Rêvebirîyên
Hewlêrê û Silêmanîyê li goreyî şert û realîteya evro ya Kurdistana
Başûr, dikarin ”makqanûn”ekê amade bikin û di demekî vebirî yê
ne gelek dûr da, hilbijartinan pêkbînin û rê li ber hukûmeteke sentral ya
federal vekin. Bi sîstemê ”federalîya îdarî”, Kurdistana Başûr
dikare ji problematîkên navxweyî xilas bibe û hemû hêz, enerjî û şiyana
xwe li avakirina Kurdistanê û xweşkirina jîyana xelkê Kurd serf bike.
Wekî
Dr. Mehmûd Osman jî destnîşankirî, heke çareyek ji bo vê pirsgirêka
”duserî”yê neête dîtin, rewşa Kurdistanê dê zerareke mezin bibîne.
Eve jî di meha Nîsanê da gelek zelal û sahî hate dîtin ku, divêt dem bi
”hatûçûyan”, hevdîtinên burokratîk û formel neête kuştin. Li
Kurdistana Başûr, heke sîstemê ”federalîya îdarî” pêkbêt û
hukumeteke sentral ya yêkbûyî, bi hilbijartinên demokratîk bête ser kar, dê rol
û pozisyona Kurdan di nav Iraqê da saxlemtir û xurttir bibe û herweha dê
zirhekê li ser û dormandorê Kurdistanê jî çêbike ku êriş û
provakasyonên cîranên xêrnexwaz bêne betal û pûç kirin.
II.
Teror
û lîste
Di
meha Nîsanê da bûyereke negatîv jî bi serê rêxistineke Kurdistana Bakur
hat û Yêkitîya Ewrûpayê ”Kongreya Gel” ”terorîst” îlan kir! Yêkitîya
Ewrûpayê (YE), bi vê biryara xwe ya "keş",
dîsa ve dewsa Amerîkayê girt û ”Kongreya Gel” tevî lîsteya
”rêxistinên terorîst” kir. Eve
bi gotina herî ”nerm” bêdadî ye. Ev biryara “terorê” ya YEyê, tam
piştî “referandûma Qibrisê” hate rojevê, ku şika “bazara
digel Tirkîyeyê ya li ser Kurdan” mezin kir. Ji ber ku “komîteya temsîlkarên
daîmî ya YEyê”-coreper-,
ku organeke polîtîk e, ev biryare da, neku dadgehekê!. -Biryar 2ê Nîsanê
hate dan û 3ê Nîsanê jî di rojnameya fermî ya YEyê da hate weşandin
û misoger bû!- Tirkîyeyê “li ber tawîzên
li ser Qibrisê”, ji YEyê jî ”tawîza” îlankirina biryara “terorîstîyê”
ya li ser “Kongreya Gel” stand! YE, di derheqê Kurdên Tirkîyeyê û
Kurdistana Bakur da, “yarîya sê meymûnî” dileyize, ku ev helwesta wan,
ne etîken, nejî polîtîken rast e! YE, “reformên” hukûmeta AKPyê, ku
bi “okeya” MGKya (Konseya Ewlekarîya Neteweyî) Tirkîyeyê têne kirin, ji
tixûbên xwe zêdetir mezin dike û bi vê “îrrasyonelîyê”, dewleta Tirkîyeyê
û hukûmeta AKPyê adeta hemer dikin. YE hizir dike, ku bi vê “pişt
perixandinê” dê Tirkîyeyê “teşwîq” bikin! Eve
tam xwe xapandine. Tirkîye, di pirsa herî giring û sereke da, di pirsa
Kurdistanê da hêj misqalek gav neavêtîye, guhorînek nekirîye. Hûr û mûrên
li ser zimanî yên bi çend kursên prîvat kirî jî, di prosesa doza
Kurdistanê da ”bihayekî” mezin nakin! Di ser hemû halan da jî YE, bi
israr rêxistina ku di şertên evro da ya herî mezin û organîze li
Kurdistana Bakur, ”Kongreya Gel”, ku tradisyona PKKyê ye, li goreyî
daxwaza Tirkîyeyê ”terorîst” îlan dike. Bi vê ”dubilmoralîyê” YE,
xizmeta polîtîkên ”antî Kurdistan” yên Tirkîyeyê dike. Ji xwe ev
biryara YEyê ji alîyê Kurdan ve hate red kirin û Kurdan bi firehî nerazîbûna
xwe aşkera kirin. Li ser vê yêkê, me çend ”niviskar, rojnamevan û
hunermandên Kurd” jî bi daxuyanîyekê ev biryara YEyê bi vekirî, rexne
kir û ji wan xwast ku vê biryara xwe ya bêdad, betal bikin û digel Kurdan
diyalogê danin. YE û Amerika, divêt baş bizanin ku heke li rojhilatanavîn
li partnerên demokrasîyê digerin, adres xuya ye û ew jî Kurd in, Kurdistan
e. YE û Amerika, şûna ku terora dewletên rojhilatanavîn ”rûreş”
bikin, kiryar û polîtîkên Tirkîye, Sûrîye û Iranê yên li ser xelkê
Kurd ”şermizar” bikin, toka ”terorê” dikin stuyê rêxistinên
Kurd. YE û Amerîka heta ku, kiryar û polîtîkên Tirkîye, Sûrîye û Iranê
yên li ser xelkê Kurd, hetta li ser xelkên xwe jî dikin, red nekin, wan hişyar
nekin, bi ambargo û çend tedbîrên dî li ser wan fişarekê nekin,
nikarin rê li ber demokratîzasyona navçeyê jî vekin. YE û Amerîka, goya
li ”dewlet û welatekî sekular yê musulman” digerin, ku di navbeyna
”rojava û cîhana îslam”da bibe pirek. Lê belê, nimûneya ku wan bo xwe
dîtî, ne çu nimûne ye! Li Tirkîyeyê zemînê sekularîzm û laîsîzmê
her diçe zeîf dibe. Dewleta Tirkîyeyê, bi taybetî jî ertêş, ”laîsîzma
kemalîst” bi darê zorê radigire. Xelkê Tirkîyeyê her diçe ji ”laîsîzm
û sekûlarîyê” dûr dikeve, konservatîtî zêde dibe. Ev partîyên wekî
AKPyê ku xwe ”demokrat konservatîv” didin nîşan dan, bi timamî
”durûtîyê” dikin. Ew di eslê xwe da, ”antî laîk” in û ji xwe ji
nav ”rêxistineke fundamentalîst” hatine. Di navbeyna rojava û
rojhilatanavîn da, ku dewletên musulman zêde ne û herweha bahra pitir ya
xelkê Kurd jî musulman in, tinê Kurd û dewleta Kurdistanê dikare pireke
saxlem ava bike. Digel hemû paşvemayîn û nexwandahîya xelkê Kurd, dîsa
ve zemînê ”laîkî û sekularîyê” di nav Kurdan da xurt e, ku xelkê
Kurd ji berê were, ne gelek ”dînhişk” e. Rêz û rêzikên
”musulmanîya erebî”, rîtûelên dînî gelek xurt nînin di nav civata
Kurd da. Kurd, di rojhilatanavîn da ji hemû xelkên dî zêdetir hazirî norm
û kultura laîsîzm û sekularîyê ne. Ji vî alî ve jî Kurd, nêzîktirî
kultura rojavayê ne. Ji alîyê normên demokrasîyê ve jî Kurd, hazirtir in.
Xelkê Kurd li rojhilatanavîn hatîye ”mexdûr” kirin. Mexdûr hergav hazirî
normên humanîzm û demokrasîyê ne. Çiku li ser serê wan bi navê dîn û
neteweperestîyê, antîdemokratîzmeke masîv hatîye bi kar înan.
Di bûyer û rûdanên di meha Nisanê da, bi giştî hate dîtin ku ne YE, nejî Amerika, ”bilaistisna” digel Kurdên hemû parçeyan, diyalogê nedanin, peymandarîyê digel Kurdan nekin, nikarin çu plan û projeyên xwe li rojhilatanavîn realîze bikin. Dergehê demokratîzmê, laîsîzm û sekûlarizmê li rojhilatanavîn Kurd in, Kurdistan e û bi navê xelkê Kurd û welatê wan Kurdistanê jî, adresên têkilîyê, partî û rêxistinên polîtîk û sivîl yên Kurd in. YE û Amerîka, bi îlankirina terorîstî ya organîzasyonên Kurd, mehfûra binê pêyê xwe bi destê xwe didin kêşandin. Çu organîzasyonên Kurd ne terorîst in. Yên terorê dikin, dewletên Tirkîye, Îran û Sûrîyeyê ne. Tirkîye çiku endama NATOyê ye, ji alîyê YE û Amerîkayê ve tête parastin, ku eve Tirkîyeyê di terora li ser Kurdan da teşwîq dike. YE û Amerîka divêt bi taybetî xwe nekin şirîkên „polîtîkên nemirovî“ yên Tirkîyeyê.
ROJAN
HAZIM
Nîsan
2004
***
Têbînî
I:
Orîjînala wê daxuyanîya li ser biryara YEyê ya di derheqê tevîkirina „Kongreya Gel“ li nav lîsteya terorê, li jêr e. Daxuyanî, bi kurtebirî û bi Tirkî di rojnameya Özgür Politikayê da hate weşandin û bû manşeta rojnameyê. Herweha di sîteya Kongreya Gel da jî hate weşandin, lê ji ber ku zimanê wê hatibû guhorîn, manaya çend bêjeyan têkçûbû.
Têbînî
II:
Ew întervûya digel Dr. Mehmûd Osman hatîye kirin jî, ji ber agahîyên aktuel me giring dît û ji Tirkî wergêra Kurdî û li jêr diweşînin.
RH
**
Li
ser Kongreya Gelê Kurdistanê, -Kongreya Gel
Bo
bîr û rehîya giştî ya Yêkitîya Ewrûpayê,
Rêvebirên
fermî yên Yêkitîya Ewrûpayê, normên „ewrûpîbûn“ê binpê dikin.
Elementê sereke yê „ewrûpîbûn“ê, „demokratbûn“ e. Ev „norm“e,
ji tradisyona têkoşerîya ji bo maf û azadîyan derketîye, ku di serî
da meydana ewrûpayê bûye serûkanîya van norman. Ji ber vê yêkê ye ku „Ewrûpa
lahndika demokrasîyê ye“, tête gotin. Demokrasî, kombînezona hemû normên
humanîterîyê ye. Di navika
van norman da jî „maf û azadî“ hene. Îro li hemû cîhanê pirsa herî
giring û sereke ”maf û azadî” ne. Di navika ”maf û azadî”yan da jî
”serbestîyeta xwe îfade kirinê” cih digire. ”Xwe îfade kirin” bi
gelek rengan dibe. Mirov, subjeyê jîyanê ye û armanc e. Lewma ”mirov”,
ji alîyê etnîk orîjîn û bîr û bawerîyên fîlozofîk, îdeolojîk û
polîtîk û herweha tarzê jîyanê ve, çawa xwe îfade û organîze bike, mafê
wî ye. Li kîjan cihê dinyayê ”maf û azadî” bêne binpê kirin, li wê
derê ”antîdemokratizm” heye. Ji ber vê yêkê ye ku, îro ”têkoşîna
ji bo demokrasîyê” bilind dibe. Li timamî cîhanê îro sembola meydana têkoşîna
”cepheyê demokrasîyê” û ”cepheyê antîdemokratizm”ê bûye
rojhilatanavîn. Di sentrala rojhilatanavîn da jî Kurdistan û xelkê Kurd cih
digirin. Li vê cografyayê ”antîdemokratizm”eke gelek kûr û bêbin tête
jîyan. Di nav elementên ”demokrasîyê” da, dad û dadyarî heye, lê bêdadîya
herî dijwar li ser xelkê Kurd tête domandin. Xelkê Kurd, bi navê ”xwe îfadekirin”ê,
ji bo ”maf û azadî”yên xwe, bo dad û dadyarîyê, bo wekhevîyê, bo hemû
normên humanîzmê û demokrasîyê têkoşînê dide. Li ser rûyê dinyayê
nehatîye dîtin ku bêyî organîzebûn têkoşîn bête dan. Têkoşîn
bêyî organîzebûn nabe. Xelkê Kurd daku ”maf û azadî”yên xwe bi dest
ve bîne, xwe organîze kirîye û bi giştî normên ”demokrasîye” bo
xwe kirine armanc. Hema di vê dîroka nêzîk ya Ewrûpayê da, xelkên ”Yêkitîya
Ewrûpayê” jî bi organîzebûnê, xwe ji belaya ”nazîzm” û ”faşîzm”ê
xilas kirin. Di wê demê da, partîyên ”sosyal demokrat”, lîderên navdar
yên wekî Willi Bîrand, François Mîtterand, Filipe Gonzales, dijî nazizm û
faşîzmê, îllegal têkoşîn didan û paşê jî li welatên xwe
bûne hukumet û serokwezîr.
Li
rojhilatanavîn jî çar dewlet hebûn ku kelên antîdemokratîzmê bûn. Di
serî da Tirkîye, Îran, Îraq û Sûrîye. Ji van dewletan yêk, anku Iraq û
rejima Seddam, bi têkoşîna ”cepheyê demokrasîyê”, ku ji hêza xelkê
Kurd, Amerika û Yêkitîya Ewrûpayê pêkhatîye, keleyeke antîdemokratîzmê
hate hilweşandin. Ev ”cepheyê demokrasîye” li Iraqê bi avakirina
dewleteke demokratîk ve mijûl in. Di sentrala avakirina ”demokrasîya Iraqê”
da Kurd hene. Pêşengîya demokratizekirina Tirkîye, Sûrîye û Iranê jî
Kurd û organizasyonên wan yên polîtîk dikin. Niha Amerikayê ”Projeya
Rojhilata Mezin” daye ber xwe, ku Yêkitîya Ewrûpa jî destekê dide vê
projeyê. Realîzekirina vê projeyê bêyî têkoşîn û hevkarîya xelkê
Kurd û organîzasyonên wan, qet ne mumkun e, ku ev yêke di Iraqê da tête dîtin.
Niha
li rojhilatanavîn sê keleyên ”antîdemokratizmê” mane; Tirkîye, Îran
û Sûrîye. Xelkê Kurd li rojhilatanavîn dijî rejima faşizan ya Tirkîyeyê,
dijî despotîzma Îran û Surîyeyê têkoşînê dide. Ev hersê dewletên
”antîdemokratîk” teroreke bêtixûb li ser xelkê Kurd bi kar tînin.
Parçeyê
mezin yê Kurdistanê û nifûsa herî zêde ya xelkê Kurd jî di nav ”tixûbên
fermî” yên Tirkîyeyê da ye. Tirkîye zulmeke nedîtî li xelkê Kurd dike.
Tirkîye beramberî xelkê Kurd, ”jenosîda rûken(!)” bi kar tîne; di serî
da navê welatê Kurdan, Kurdistanê, red dike, nav û îdentîtêta xelkê Kurd
înkar dike, ziman û perwerdeyê qedexe dike, komple asîmîlasyonê pêktîne.
Xelkê Kurd dijî vê ”antîdemokratizm” û ”teror”a dewleta Tirkîyeyê
têkoşîna hebûna xwe dide. Li Tirkîyeyê yêk ji organîzatorên vê têkoşîna
xelkê Kurd jî, ”Kongreya Gelê Kurdistanê – Kongreya Gel” e. Hemû
organîzasyonên Kurd temsîla wijdana xelkê Kurd dikin. Kongreya Gelê
Kurdistanê – Kongreya Gel jî, ku yêk ji organîzasyonên herî mezin e,
wijdana gelê Kurdistanê ye! Çawa wijdana xelkekî ”mexdûr” bi ”terorê”
tête ”îtham” kirin? Kongreya Gelê Kurdistanê – Kongreya Gel, aladara
demokrasîyê ye! Têkoşîna xelkê Kurd û ya hemû organîzasyonên Kurd,
objektîven têkoşîna demokrasîyê ye. Di serî da Amerika û herweha Yêkitîya
Ewrûpayê, di nav paradokseke mezin da ne. Şûna ku ”terora dewletan”
mehkûm bikin, organîzasyonên ”antîteror”ê dikin nav ”lîsteyên terorê”
da. Amerîka û niha jî Yêkitîya Ewrûpayê, bi van kiryarên xwe, normên
demokrasîyê binpê dikin. Di serî da Tirkîye û herweha Îran û Sûrîye,
li ser serê xelkê Kurd ”terora dewletî” dikin. Belêm, xelkê Kurd û
organîzasyonên wan têkoşîn û aladarî û herweha temsîla normên
demokrasîyê dikin. Yêkitîya Ewrûpayê, bila normên demokrasîyê neke
”obje û elementên” bazara xwe ya ekonomîk û polîtîk! Li rojhilatanavîn
partnerên ”alyansa demokrasîyê” Kurd û organizasyonên wan yên polîtîk
in. Amerika û Yêkitîya Ewrûpayê, bila ”alyansa demokrasîyê” digel
organizasyonên xelkê Kurd pêkbînin, ku yêk ji wan jî Kongreya Gelê
Kurdistanê – Kongreya Gel e.
Tirkîye,
Îran û Sûrîye, bi kiryar û polîtîkên xwe yen terorane, hem xelkê Kurd bê
maf û azadî dihêlin, hem jî antîdemokratizmê jînde dikin. Bi taybetî
Tirkîye, di bin maskeyê ”demokrasîya rojavayê” da piştevanîyeke
mezin dide rejimên Îran û Sûriyeyê ku bizava demokrasîxwaz ya xelkê Kurd
nîne bikin. Tirkîye, Îran û Sûriye temsîla antîdemokratîzmê li
rojhilatanavîn dikin. Xelkê Kurd û organizayonên wan jî li rojhilatanavîn
temsîla demokratizmê dikin. Demokrasî hêvî, xwezî û armanca ”mexdûran”e,
ku xelkê Kurd ”mexdûr”e. Heke Yêkitîya Ewrûpayê digel normên xwe
durust be, divêt bi pozisyon û rola xwe ve li tenişta ”mexdûran”
rawest e, ku ew jî Kurd û organîzasyonên wan in. Kurd û organîzasyonên
wan ”mexdûrên” terorê ne û antîteror in. Li paş îxraca terora li
nav welatên Yêkitîya Ewrûpayê, Tirkîye, Îran û Sûriye hene. Yêkitîya
Ewrûpayê, neku organîzasyonên xelkê Kurd ”terorist” îlan bike, divêt
”alyansa antîterorê” digel xelkê Kurd û organizasyonên wan dane ku yêk
ji wan jî Kongreya Gelê Kurdistanê – Kongreya Gel e.
Kongreya
Gelê Kurdistanê – Kongreya Gel, organîzasyoneke meşrû ya xelkê Kurd
e.
Em
ronakbîrên Kurd vê ”îthama terorê” ya li ser Kongreya Gelê Kurdistanê
– Kongreya Gel, red dikin û ji Yêkitîya Ewrûpayê dixwazin ku rêzgirtinê
nîşanî tercîh, biryar û xwastekên xelkê Kurd bide, ku xelkê Kurd,
Kongreya Gelê Kurdistanê – Kongreya Gel, yêk ji organîzasyonên xwe yên
bihadar qebûl dike.
ROJAN
HAZIM –Nivîskar
MEDENÎ
FERHO – Nivîskar
DERWÊŞ
FERHO – Nivîskar
SERHAT
BUCAK – Huqûqnas
MÎRHEM
EGÎT – Rojnamevan
DR.
ZERDEŞT HACO – Zimanzan
FAYSAL
DAGLI – Rojnamevan
ABDULLAH
UZUN – Nivîskar
SELÎM
FERAT – Rojnamevan
HUSEYIN
KARTAL – Nivîskar
RECEP
MARAŞLI – Nivîskar
MUSTAFA
REŞID – Nivîskar
MAHMÛD
ONDER – Rojnamevan
CAHÎT
MERWAN – Rojnamevan
MAZHAR
GUNBAT – Rojnamevan
DUZGUN
DENIZ – Rojnamevan
JÎR
DILOVAN – Nivîskar
CIWAN
HACO – Hunermend
BIRADER
– Hunermend
XÊRO
ABBAS – Hunermend
ABBAS
ABBAS – Nivîskar
RUKÎYE
OZMEN – Nivîskar
FERGÎN
MELIK AYKOÇ – Nivîskar
FEQÎR
EHMED – Helbestvan
HOŞENG
BIROKA – Nivîskar
NECAT
SUNAR – Rojnamevan
DR.
ALOYAN – Nivîskar
***
[Ev
întervû, ji ”Özgür Politika”yê -rojnameya bi Tirkî diweşe-,
hejmara 21 Nîsan 2004, çarşemb, hatîye wergirtin. Intervû ji alîyê
RAHMI YAĞMUR ve, nûçegihanê Ajansa Nûçeyan ya Mezopotamyayê –MHA-,
li Bexdayê hatîye kirin.]
Rêvebirîya
Amerîkayê (Dewletên Yêkbûyî yên Amerîkayê), heta dawîya Hezîranê dê
desthilatê bi rastî dewrî Iraqîyan bike?
Di
navbeyna Amerîka û Konseya Demokî ya Iraqê da, li meha Teşrînê
peymanek hate çêkirin û hindek biryar hatin standin. Li goreyî van biryara,
Hêzên Koalisyonê da desthilatê dewrî rêvebirîyeke nû ya Iraqê bikin. Lê
belê, bi serhildana Şiîyan û herweha belavbûna êrişkarîyan ve,
pirsa asayişî micid derkete meydanê.Vê, tesîr li terefan kir. Bo nimûne,
Amerikayê nedixwast Rêxistina Yêkitîya Neteweyan –RYN-
tevî vê prosesê bibe. Belêm, ji ber derketina van pirsgirêk û alozîyan
RYN tevî prosesê bû.
Heke
problemên asayişî bi vî rengî dom bikin, dewirkirina desthilatê dibe
ku bi direngî bikeve. Çiku berhingarî her diçe zêde dibe. Lê, dîsa ve
dewirkirina desthilatê ya di demê vebirî da tête fikirîn. Di mehên borî
da, RYNê, daku karûbarên vê yêkê bêne rêvebirin Lakhdar Brahîmî wezîfedar
kir. Nûnerê taybetî yê Iraqê Brahîmî, piştî ku wezîfe wergirt,
hate Iraqê û danîstandin kir, li ser pirs û pirsgirêkan agahdarî standin.
Serhildana
Şiî û Sunîyan çawa tesîr li vê prosesê kir? Tête gotin ku Mukteda
El Sadr, daku demê desthilatê domdirêj be, dest bi isyanê kirîye, hûn çi
dibêjin?
Helbet
serhildana Şiîyan hêj ji nihe ve tesîrek li ser hindek misogerîyên
prosesê kirîye. Dibe ku dewirkirina desthilatê direng bihêle. Bûyerên dawîyê
endîşeyan zêde dikin. Heke serhildan û êriş nerawestin, dûr nîne
ku guhorînên micid bêne rojevê.
Serokê
Amerîkayê Bush, bi pesindarî behsê nûnerê RYN, Brahîmî dike. Brahîmî
„Planê Iraqa Nû“ yê xwe, amade kir?
Belê,
planekî nû heye. Eve, planê pêkînana rêvebirîya Iraqa nû ye. Piştî
bûyerên dawîyê, di navbeyna Amerîka û RYN da, li ser Iraqê, lihevîyek
derkete halê. Eynî lihevî li ser Brahîmî jî heye. Em jî wekî Konsey,
tevbûna RYN ya bo vê prosesê di cih da dibînin. Me berê jî dixwast ku RYN
wezîfeyên aktîv hilbigire. Eve
nihe bi Brahîmî ve dest pê dike. Eve hem dê di nav Iraqê da, hem jî di
meydana navneteweyî da ji bo pêkînana rêvebirîya nû û meşrûîyeta wê
dê tesîreke pozîtîv bike.
Plan,
prosesa pêkînana rêvebirîya Iraqê rêkûpêk dike. Brahîmî, piştî
ku wezîfe dewir stand, dê tevî pêkînana hukûmetê bibe. Dê rêvebirîyeke
ji serokek û du cihgiran pêkhatî bête pêkînan. Paşê dê kongreyeke
ji grûbên ku temsîla xelkê Iraqê dikin, dezgehan, şexsîyatên giring
û xelkê Iraqê pêkhatî dê bête kom kirin. Kongre dê lihevî û piştgirîya
civakî ya xelkê Iraqê bo xwe bike armanc. Di eynî demî da kongre dê
heyetekê hilbijêre. Tête hizirîn ku ev heyet di sewîyeya meclisekê da be.
Ev meclis dê wezîfeya meclisa şîretdarîyê bi cih bîne. Paşê jî
bi hilbijartineke demokratîk li Iraqê, dê danana meclis û hukûmetê pêkbêt.
Piştî
Hezîranê, di midehê 7 mehan da tête armanc kirin.
Ev
hemû bûyînên li Iraqê dê tesîreke çawan li ser Kurdan bikin? Berî demekê,
Elî Sîstanî û hindek derûdorên Şiîyan, li ser destkevtên otonom yên
Kurdan nerazîbûnên xwe diyar dikirin. Şiî, hêj jî di van xwastekên
xwe da israrê dikin?
Belê,
ev derûdore, bi taybetî hindek alîyên Şiî, di vî derbarî da nêrînên
xwe yên bi nivîskî û devkî gelek caran didin. Lê kîjan plan bi kar bêt
û proseseke çawan bi rê bikeve, Kurd dê mafên xwe bi dest bêxin û tevî
prosesê bibin. Eve di bin garantîyê da ye. Şiî jî, goya bi navê
demokrasîyê, dixwazin biryarên di derheqê Kurdan da paşveyî
hilbijartinan bidin. Mexseda wan ew e ku di hilbijartinan da nifûza xwe ya boş
bi kar bînin û rêvebirîya meclisê bi kêmasî seda 51 bi destê xwe ve bînin
û makqanûn û rêvebirîyeke li goreyî xwe pêkbînin. Şiî hêj jî vê
rewşê (anjî rikê -RH) didomînin.
Di
rewşeke wisa da ne tinê Kurd, Sunî jî dikarin mafên xwe bi dest ve neînin.
Adeta kêmanî têne tehdît kirin. Helbet em di demokrasîyan da rêzê ji bo
biryara piranîyê digirin. Belêm, em demokrasîyeke dadyar û plural, ku têda
mafên kêmanîyan jî bêne parastin, dixwazin. Em ji mafên ku bo Kurdan
hatine garantî kirin gavan paşve naavêjin.
Ihtimal
heye ku ev riberizên polîtîk wekî şerekê sîrayetî Kurdistana Başûr
bikin? Bi taybetî li Mûsil û Kerkûkê şer dê bête rojevê?
Belê,
bizaveke van derûdorên ku tête behs kirin, heye. Li Mûsil û Kerkûkê nifûzeke
wan heye. Em di nav endîşeyê da ne ku arêşe û ajawayekê derêxin.
Li Kerkûkê Tirkmen, Şiî û Kurd dijîn. Herweha li Mûsilê jî Kurd û
Erebên Sunî yên şoven hene. Di van rojên dawîyê da, tête ber guhê
me jî ku dixwazin provakasyonan bikin. Lê belê, Kurd ne Kurdên berê ne,
organîze ne û têkoşînê didin. Di her halî da temetî rejima Seddam
nikarin ser ji Kurdan bistînin. Heke Seddam nikarî Kurdan nîne bike, eve qet
nikarin bikin, lê dîsa ve ez bêjim kes naxwaze şer hebe.
Li
ser vê pirsê, ji serî were pêşniyarên me hene. Li ser vê yêkê
hindek biryar jî hatine standin. Daku vegerê teşwîq bikin me gelek gazî
kirin. Em dê vê gazîyê bidomînin jî. Lê belê, di vegerê da du pirsên
bingehîn hene: Yêk, pirsa asayişî ye. Yên ku dê bên, divêt xwe di
nav avnehîyê da bibînin. Hêj eve nehatîye çareser kirin. Hindî ya duyê
ye, divêt ji bo yên ku dê vegerine ser axa xwe, kar, perwerde û hewcehîyên
dî bêne tedarik kirin, ku mixabin em vê gavê ji bo vê yêkê ne amade ne. Dîsa
ve hindek fikir hene; zerar û ziyana yên ku dê vegerin, bête tezmîn kirin,
lê ev pirse jî hêj nehatine zelal kirin.
Pirseke
dî ya di rojevê da jî, yêkbûna hukûmetên navçeyî yên Kurdistana Başûr
e. Hêj jî di vî warî da gavek nehatîye avêtin. Yêknebûna herdu hukûmeta
dê tesîreke çawa li prosesa polîtîk ya Iraqê bike?
Yêkbûna
herdu hukûmetên Kurdistana Başûr êdî zerûretek e. Dîtinên teng, navçegirî,
hetta kesanetî, li ber yêkbûnê dibin asteng. Birêz Barzanî û Talabanî
xwudanên vê helwestê ne. Ev seroke, statûyên xwe yên ferdî, ji statûya
ku dê Kurd bi dest ve bînin, zêdetir giring dibînin. Ev pirsgirêkên ku rê
li ber giriftarîyan vedikin, berjewendîyên xelkê me û garantîya destkevtan,
rîske dike. Ji xwe biryarên ji Konseya Demokî (Muwaqet) ya Iraqê û li meydana
navneteweyî derdikevin jî bi timamî li ser Kurdistana Başûr in. Biryar
etfen li ser rêvebirîyeke Kurdistanê derdikevin. Ji ber hindê jî, divêt li
wê derê rêvebirîyek hebe. Belêm, di şertên heyî da du rêvebirî
hene. Ev rewşe, hindî dom bike, dê zehmetîyan derêxe. Divêt rojek zûtir
ji vê rewşe bête derketin.
Kurdîya
wê: ROJAN HAZIM