[Esmanê
di navbeyna du Katoyên Elkîya Hekarîya da, -Katoyê Geznexê û Katoyê
Elki-, bahra
pitir ya salê şîn û sahî ye li hindava germava Germavê. Ew esmanê di navbeyna du Katoyan da, tijî stêrkên ji gerîllayên
şehît yên welatî ne. Stêrkên ji çarnikarê Kurdistanê li vî esmanî
dibiriqin, ku di nav wan stêrkan da gelek law û ciwanên egîd yên ji Elkî û timamî
gelîyê Hekarîya jî hene. Stêrkên esmanê di navbeyna herdu Katoyan da,
temsîla hizaran gerîllayên bênav, şehîdên doza Kurdistanê dikin. 15ê
Tebaxa 2004ê, bîst salîya şerê wan gerîllayên bênav bû. Bi navê wan
hemû şehîdan:
Bo stêrkên esmanê Katoyê Geznexê û Katoyê Elkîya Hekarîya.]
Gava
di nîveka heyva tebaxê da, bûyer û bûyînên bi serê gundê Germavê yê
Elkîya Hekarîya hatî, di çapemenîyê da belav bûn, zengiloka tûnêla zemanî
lêda û şilîta bîrî aktîve bû. Bîrhatinên li ser Germavê wekî her
caran dîsa ve hatin nûve kirin, hatin taze kirin, hatin bîrînan. Bi sebr,
girnijîn û xemgirîyeke tîr, bi van hisên têkilav digel hevalê dem û
salan, suhbeteke germ li ser Germavê û
germava Germavê hate kirin. Mixabin dîsa
ve ewrên reş û tarî li ser esmanê gundê Germavê dihatin gêrandin! Ji
xwe ji serê salên 1980ê were Germav bi ber xezeba dewleta Tirkîyeyê ketibû.
Mal û milk û ya herî giring, dilê xelkê welatperwer û neteweperwer yê
Germavê, ax, erd, çiya, dol û nihal û şkeftên Germavê, cihên sitirîna
şerkerên azadîya Kurdistanê bûn. Di dawîya salên 1970yî da, pêşmergeyên
Kurdistana Başûr (yên PDK-Komîteya Borînde û YNKyê, anjî bi gotina
belav ya di nav xelkê da, ”pêşmergeyên Barzanîyan û Celalîyan”) jî
carna çerxa ger û geryanên xwe heta ber hesû û baskên Germavê dirêj û
fireh dikirin. Ji piştî Tebaxa
1984ê were jî gerîllayên Kurdistana Bakur yên
PKKyê, Germav bo xwe kirine çeperekî germ û saxlem. Xelkê Germavê bi hemû
germahîya xwe ya welatperwerî û neteweperwerî ve koşa xwe her dem ji bo
van şerkerên azadîya Kurdistanê vekir. Parîyê nanê xwe bahr ve
kirin, fira ava xwe dan, ya herî giring canê xwe dan. Ji nav ciwanên gundê
Germavê gelek şehît hatine dan di nav refên gerîllayên PKKyê da. Gundê
Germavê wekî serûkahnîya ava xwe ya kelegerm ya termal, xwe kire çeperekî
germ û xurt yê doza Kurdistanê. Nifûsa Germavê ji ber vê terora dewleta
Tirkîyeyê ji xwe kêm bibû û nihe jî hejmar ketibû çend sedan. Malên mayî
jî, vê carê ji ser warê xwe yê bab û bapîran dihatin rakirin, bi zora leşkerî
dihatin bar kirin. Bi danebarkirina van malên dûmahîkê jî, Germav dihate
xalî kirin, dihate çol kirin. Vê drama xelkê Germavê deng veda, bal kêşa
û wijdana kes û hêzên humanîter gur û geş kir, reaksîyoneke dijwar
hate nîşan dan beramberî vê zulma dewleta Tirkîyeyê. Bûyer û bûyînên
heyva tebaxê, serpêhatî û bîrên li ser Germavê,
yên li ser germava Germavê ji nû ve germ kirin,
suhbetên li ser Germava Gewdan, li ser Germava Elkîya Hekarîya kûr bûn.
Portreya
Germavê
Germav
dikeve rojavaya Elkîya Hekarîya û qederê deh kîlometreyan ji nîveka bajêrkê
Elkîyê dûr e û bi peyatî seetekê dikêşe. Germav, anjî bi gotina
xwecihên xwe, Gelî, gundê hizarsalî yê Kurdan, sedansalî yê Gewdan e. Serûkahnîya
ava termal e ku têra gêrandina deh aşan ava kelegerm ji binê şkefta
Gelî dizê. Di tenişta ava germ da çemekî boş, Çemê Gelî dibore
û ev ava germe saxker tevî vî çemî dibe. Xelkê xwecih, pêkve ji eşîra
Gewdan e. Gewdan eşîra herî boş ya sereşîra Ertoşîyan e.
Sê babikên Gewdan lê dijîn. Babikê mezin, Mala Xazî ne û mezinê wan
Dirbazê Elî ye. Babikê duyê, Mala Mistefa ye û mezinê wan Hacîyê Eyîb bû,
lê mixabin hêj di ciwanîya xwe da bi ber nisaxîyeke dijwar ket û jîyana
xwe berze kir. Babikê sêyê jî Malwelî ne û mezinê wan jî Yaqûbê Xalid
e. Ev babik hemû jî navê xwe ji babê xwe yê pêşîyê wergirtine û
didomînin, ku eve tradisyoneke sosyolojîk ya civata Kurdan e. Berî 1980 nifûsa
Germavê nêzîkî sed malan bû. Belêm piştî cuntaya 12ê îlona 1980
nifûsa wê her bo her kêm bû û di demê şerê çekdarî yê piştî
15ê Tebaxa 1984ê da jî hejmara gund kete bin pêncî malan. Xelkê Germavê
bahra pitir çûn merkeza Hekarîya, Çolemêrgê û Wanê. Navdarên Germavê,
li goreyî jîyan û adetên eşîrî reng werdigirtin. Germav herçend ji sê
babikên Gewdan pêkdihat jî, lê mezinê temsîlkar yê gund ji mala Elîyê
Miho bû ku ji Mala Xazî bûn û nifûsa wan jî zêdetir bû. Di fermîyetê
da jî muxtarê gund Elîyê Miho bû. Paşê jî kurê wî yê mezin Dirbaz,
hem bû muxtarê fermî, hem jî mezinê timamî Germavê, ku herweha di nav hîyerarşîya
eşîra Gewdan da jî li serê pîramîdê cih digirt û wekî Dirbaz Axa
dihate bi nav kirin. Dirbaz Axa, piştî cuntaya faşîst ya 12ê îlona
1980 digel bi dehan şoreşgerên Elkîyê hate girtin û qederê heyvekê
li merkeza Hekarîya, li Çolemêrgê, di bin îşkenceyê da ma, ku nihe jî
li Wanê xwecih bûye. Hacîyê Eyîb hem mezinê Mala Mistefa bû, hem jî yêk
ji egîd û rihspîyên
gundê Germavê bû ku xwudan rêz û
siyanet bû. Kazimê Elî jî yêk ji ciwanên bişêl û egîd yê gund bû
û birayê Dirbazê Elî bû ku sed mixabin ew jî hêj di jîyekî ciwan da
çû ber sing û berê xwezayê. Yaqûbê Xalid jî hem mezinê Malwelîyên
Lotanisê ye, hem jî yêk ji rihspîyên Germavê ye û hêj jî li ser milkê
xwe dijî, ku nihe bi ber êrişa dewletê ketine ku gundê xwe terk bikin.
Mehemedê Mîrza jî yêk ji rihspîyên Germavê bû û bi simbêlên xwe yên
boq û badayî û herweha şel û şepikên Tîyarî gelekî balkêş
û bişêl bû. Mehemedê Mîrza bi vê şêla xwe gava dihate nav çarsûya
Elkîyê baleke germ dikêşa û nihe li Wanê xwecih e. Îsivê Sonê jî yêk
ji rihspîyên Germavê bû ku di dahwet û govendan da sergovend bû û reqseke
balkêş dikir, belêm ew jî mixabin zû vegerya koşa xwezayê. Mela Sîso,
suhbetxweş û stranbêjê koçika, yarîker û nuktedanê Germavê li timamî
Elkîyê jî navdar bû û cih, koçik, dîwan û dahwetên Mela Sîso lê,
şahî, ken û keyfxweşî di dereceya herî bilind da diborî ku nihe
ew jî li Wanê xwecih e. Reşîdê Xelef û birayê wî Mûsayê Xelef jî
li nav rihspîyên Germavê dihatin hejmartin. Digel desttengî û feqîrîya
xwe jî bin, Meta Momê û Mam Heyranî di mala xwe da, xwe ji bo mêhvana
dikirin ax û av. Lawê wan Felît jî yêk ji egîdên Germavê bû ku li ber
dilê Momê gelekî nazdar bû. Dîsa yêk ji navdarên Germavê jî Arifê Xalidê
Hevind bû ku bi xiyalperêsî û maceraperêsîya xwe navdar bû li Germavê û
herweha li Elkîyê jî. Gotina ”ne” di ferhenga wî da nebû û digel ku bi
sozdayîna ji taqeta xwe zêdetir dihate niyasîn jî, lê mirovekî xêrxwaz bû,
lewma jî jê dihate hez kirin. Wî jî barkir û çû li Wanê bicih bû û
kurekî wî jî di nav refên gerîllayên PKKyê da şehîd bû. Germavî
anjî bi gotina wan, Gelîvaneyî, li Çolemêrg û Wanê bi zêdehî ve di nav
rêzên welatperwerîyê da cih girtine, bi dehan law û zerîyên Germavî
ketine nav refên gerîlla û ji bo doza neteweyî têkoşînê didin. Ji
xwe ji nav Germavîyan hejmareke gelek kêm cehş derketine. Yêk ji binasên
xezeba dewletê jî eve ye. Portreya Germavê kivş dike ka boçi bi ber
xezeb û êrişên dewleta Tirkîyeyê dikeve.
Germava
saxî û xweşîyê
Germava Germavê, kahnîya saxîyê, şifayê di navbeyna du Katoyên, -Katoyê Geznexê û Katoyê Elki- welatê Hekarîya da bi hêlmeke tîr û bijûn esmanê Elkîyê germ dike. Ji nav wê axa bi xêr û bêr, çi xezîneyeke saxî û xweşîyê dizê! Xwecihên Germavê eşîra herî mezin ya Ertoşîyan, Gewdan, bo vî gundê xwe yê zêrîn Gelî dibêjin. Li hindava Gelî, Katoyê Geznexê bi wê ezameta xwe hildikişe ber perê esmanî. Çemê di nîveka Gelî da dibore, vî gundê Gewdan dike du taxên ji yêkûdu spehîtir. Taxê mezin herwekî Gelî tête bi nav kirin. Taxê binê çemî jî Lotanis e. Xwecihên Lotanisê jî Malwelî ne û babikekî Gewdan e. Çemê boş, ku wekî Çemê Gelî, bi nav e, ji nav wan zozanên bilind yên Mamxuran, ku eşîreke bira ne û ji ertoşîyan e, dizê û timamî gelîyê Mamxuran û Gewdan mişt tijî dike û berê xwe dide Gelîyê Jîrkîyan ku ew jî eşîreke birayên Gewdan e ji Ertoşîyan. Çemê Gelî li Gelîyê Çoçaneyê, di enîşka Çemê Spîndar da bi Çemê Meydanê ve dibe yêk û ber bi Çemana Jîrkîyan ve diherike. Çemê Meydanê ji nav wê zozana bi nav û deng, ji nav zozanên Feraşînê, ji baskên Meydan Dawûdê ji dehan av û deravên zozanên Gewdan kom dibe, li hemberê Kelereşê Elkîyê, li binê Serspîkê Mûşêla bi Çemê Singeverê ve xwe dike yêk û Gelîyê Çoçaneyê dihejîne. Ev çemê boş bi hemû av û deravên Elkîyê ve mezin dibe û di sêrêyanka Çemana Jîrkîyan da ber bi Komateyê Gelîyê Qeşûran ve, -ku Qeşûran jî babikekî Ertoşîyan e, anku birayên Gewdanên Germavê ne-, diherike û dîsa xwe bi dehan av û robaran ve xurt dike û li tangên Gelîyê Qeşûran dibe du çeq. Çeqê mezin ber bi deştê ve diçe û bi gelek av û deravan ve boş dibe û Xabûrî pêktîne û piştî ku Ava Hîzil jî hilgirte nav xwe li binê deşta Silopîya tevî Dicleyê dibe. Çeqê dî yê biçûk jî, ber bi Gelîyê Berwarîya ve diherike û li jêrî dol û nihalên Kahnîmasîyê ew û Zêyê Mezin xwe diavêjin ser û stûyê hevdu û Ava Zê mezintir û boştir dikin û gelîyên kûr û asê yên Bahdîna adeta bi giyan têxin. Di nav vê kêşa çem û robarên Elkîyê da zîyeke ava kelegerme hekîm ya gundê Germavê jî heye ku têhna xwe li rojhilatê dide Ava Zê, li rojavayê jî dide Xabûr û Dicleyê.
Germav,
gund û warê Gewdan, belêm germava lê jî adeta hem ”serşok”,
hem jî derman û hekîma timamî Elkîya Hekarîya. Kesên ku bi ber nisaxîyên
ba, pişt û çermî diketin, bi rojan diçûn li ser wê ava ”hekîm”
diman û sax dibûn. Gelek kes jî fîzîken nebe jî ”ruhen” başbûyî
dizivirîn malên xwe. Çu rojan germav xalî nedima, her dem ji mirovan mişt
bû. Serûkahnîya wê, li bin şkefta ”berê mezin” bû û her li ber
serûkahnîyê jî gerek hebû û cih lê nedima ku mirov xwe têda bizivirînin.
Ew şkefta serûkahnîyê, adeta loceya herî ”luks” ya germavê bû.
Serê spêdê kî zû çûba, ew lê dima. Belêm rêzikek jî hebû û dewrûdaîmeke
mirovan spontan jî be pêkdihat. Rojeke ku tinê ji bo jinan kivşkirî nebû,
lê gava jin bi boşahî li ber derê şkeftê, anku ”loceya luks”
kom biban, mêrên têda hema zû derdiketin û ”loce” ji bo jinan xalî
dikirin û ew diçûn gerikên ber şkeftê anjî nav gerên çemê li tenişta
germavê, ku ji xwe ew ava kelegerm dihate nav û ew cihên ku ava germ têkilav
dibû, gerikên sarûgerm pêktînan û biçûk mezin, mêran di wan gerikan da
melevanî dikirin. Di salên heftêyî da dewletê li pişt şkefta
”berê mezin” avahîyek çêkiribû ku goya dê biba otêl. Li tenişta
avahî jî du gerik (hewûz) jî çêkiribûn û bi borîyan ava germ ji serûkahnîyê
kêşabûne van geran û avahî. Li binê avahî çend locekên biçûk çêkiribûn
û di tebeqeya serî da jî çend mezelên (odeyên) nivistinê hebûn. Lê belê,
xelkê xwecih û yên Elkîyê, adetê berê didomandin û çu kes nediçû wan
loceyên avahî. Ger û şkeft dîsa ve di rewacê da bûn ji bo Gelîvaneyî
û timamî Elkîyîyan. Bajêrîyên Elkîyê roja yêkşembê adeta bo xwe
kiribûn ”roja germavê”. Her yêkşembê biçûk, mezin, jin, mêr Elkîyî
ref ref diçûn germava Germavê. Ji
xwe ji bo wan ”germavî” dihate gotin. Serê spêdê xelkê digot, “germavî
çûn”. Êvarê, demê vegera wan jî, “germavî hatin” digotin. Xelkê, roja yêkşembê bi hazirî û ratiba
pîknîkê berê xwe didan germava hekîm. Heta dûmahîka salên şêstî jî
çûna Germavê, peyatî anjî bi suwarîya dewaran bû. Lê piştî serê
salên heftêyî rêya makînê hate çêkirin û êdî carna seferên bi tirimpêlan
jî çêdibûn. Di salên heftêyî da ji xelkê
Elkîyê, belkî çend kesan tirimpêl hebûn û wan jî zêdetir seferên
prîvat dikirin. Kamyon anjî tirimpêlên dezgehên fermî gava dihatin Elkîyê,
sefereke Germavê dikirin û hingê jî bi taybetî karoserên kamyonan ji xelkê,
belêm bi zêdehî ve jî ji biçûkan ve tijî dibûn û tûra Germavê dest pê
dikir. Di seferên Germavê da, çûna peyatî dîsa ve ya herî bi zewq û
macera bû. Rêya seetekê bû û lewma bi gelekî ve xelk yêkbêhn diçû. Belêm
bi taybetî grûbên hevaldar ji bo keyfxweşîyê, rêya xwe dikirin geşt
û seyran û bi du-sê bêhnvedanan xwe digihandin Germavê. Herçend seetek kêşaba
jî, rêyeke bi evrazî û nişîvî û vîrajan ve tijî bû. Bêhna ewil
Kahnîya Meydanê bû. Çaya ewil li ser vê kahnîyê dihate çêkirin. Çaydanên
bafon yên ji dûkêla agirî ya hizar caran reş bûyî li ser kuçikî
dihate danan û agirekî gur li binî dihate hil kirin. Ratib jî li goreyî
”rewşa malê” dihate guhorîn. Heyîyan belkî ”kifte” tînan, lê
neyîyan jî nanê sêhlê û jajî dikirin balolik û digel çaya kel zikê xwe
pê têr dikirin. Digel firên çaya xweş, yêk ji axivtinên suhbetê jî
”Gayê Şehbaz” bû di nav firên çaya çaydankê bafon da. Li bin rêya Meydanê xanîyek tinê hebû û ew jî mala
Şehbaz bû. Gerçî
herçend mala Şehbaz li binê Meydanê jî bû, belêm ew li ser nifûsa
Germavê dihate hejmartin û ji xwe ji eşîra Gewdan û babikê Malwelîyan
bû. Şehbaz bi gayê xwe yê reş navdar bû di wî Gelî
û timamî Elkîyê da. ”Gayê Reş” hesp û tirimpêla Şehbaz bû.
Gayê Reş nanê keda helal yê Şehbaz bû. Şehbaz hewcehîyên
mala xwe ji ser pişta vî ”Gayê Reş” qazanc dikirin. Ji ber hindê
jî Şehbaz wekî ronahîya çavê xwe sexbêrîya gayê xwe dikir, lê î
gelekî xwudan bû. Şehbazî, şîr be mast be penîr anjî jajî be,
hemû spîyatîya xwe, sebze û meyweyên bi xwe çandî û gihandî, tirîyên
rezê xwe, dikirin barê vî gayê xwe yê reş û tînan bajêrkê Elkîyê
difirotin û bi bayê beza gayê xwe yê reş dîsa ve dizivirî mala xwe ya
li binê Meydanê! Hizreta herkesê bû ku Şehbaz li nav bajêr piçekê
raweste, bêhnekê vede, anjî li çayxaneya Çolîyê Ehmedê Misto rûne û çayekê
vexwe. Belêm ew hizret di gewrîya wan da dima, destên Şehbaz nediçûn
berûka wî anjî nav kîsikê wî û Şehbaz çawa tiştên xwe
difirotin, heke hewcehîyek heba ji dikana Şêx Sirûrê Tilloyî dikirî
û gayê xwe yê ”êkane” dîsa ve dida pêşîya xwe û berê xwe dida
mala xwe ya li binê Meydanê. Rewşa Şehbaz, ev tarzê jîyana Şehbaz
neku suhbeta yarîyan bû, bi rastî li ser vê ked û renca wî ya helal û rêncberîya
wî, bi keneke zikdirîn dihate axivtin, her hind!
Piştî
mila Meydanê rêhlê Lotanisîyan dest pê dikir û heke havîn anjî
payîz ba, xelkê berûk û paxilên xwe bi tirî û rêhlînkên tamxweş
yên nişîvîyê Goristana Lotanisê, anjî ”Mexber”ê, tijî dikirin.
Li Germavê cihê herî xweş yê lê manê, cihê çay çêkirin û xwarin
xwarinê, binê ”berê mezin” bû ku serûkahnîya ava germ jî li bin wî
berê mezin bû. Pala berê mezin stareke xweş bû bo pîknîkê. Kî zû
çûba ew lê bi cih dibûn. Tûra germavê, rehetîya li nav wê ava kelegerm,
melevanî, xwe şuştin û veşuştin û balavê heta êvarê
dom dikir. Berî xwe kom kirin û hazirîya vegera malê, adetê xelkê bû, ku
biçin seradanîya ”şkefta şehîdan” bikin. Li rûyê dî yê başûr
yê berê mezin şkefteke kûr hebû û têda ”zîyaret”ê (gora) du kesên
neniyas hebû û ew şkeft gora wan bû. Şkeft li bilindahîya berê
mezin bû û ji kuneke gelek teng diçûn nav şkeftê. Ew ziyaretgeh, ji
ber bawerîya manewî û mîstîk, ji alîyê xelkê ve cihekî pîroz dihate
qebûl kirin. Perokê kesk li ser cendekê wan hebû ku ew ”kesk” jî li nik
xelkê gelekî pîroz bû. Kî çûba ser gora wan, parçeyekî wî ”kesk”î
jêve dikir û bi ber singê xwe ve dikir, anjî li mala xwe vedişart.
Bawerîyeke dî ya belav jî ew bû ku, heçî kesê neşiyaba bi wê kuna
şkeftê ve biçe jor, wisa dihate qebûl kirin ku ew kes gunehkar e! Lewma
herkesê di xwe ra nedidît ku di wê kunê ra biçin. Yên diçûn û bi parçeyekî
kesk ve dizivirîn xwe adeta ”hecî” didîtin! Jin, mêr û biçûk diketin
rêzê û seradanîya wan herdu ”şehîdan” dikirin. Gava keskê ser wan
xilas dibû jî, Şêx Sirûrê Tilloyî, -dikandarê herî heyî bû li
Elki û ji Erebên Tilloya Sêrtê bû,- tobekî perokê kesk diîna û bi ser
wan ”şehîdên bênav” da radiêxa. Çîroka wan ”şehîdên bênav”
jî bi esehî nedihate zanîn. Serê
sedan salan bû ku tevatûr û xurafeyên ji yêk cuda dihatin gotin. Gotina herî belav ew bû ku du bira di şerekî dijî dijmin
da birîndar bûne û revîne hatine li vê şkeftê sitirîne, çavika
mezin ya şkeftê bi beran nijinandine û tinê ew kunik vekirî hêlane.
-Helbet gotina ”dijmin” jî ji alîyê xelkê ve cuda dihate mana kirin. Bo
xelkê dîndar ”dijmin” alîyên dijî Islamê bûn, lê ji bo welatperwer
û neteweperweran jî ”dijmin”, ”dijminên xelkê Kurd” bûn-. Axir piştî
midehekê jî ji ber wan birînên giran neşiyane xwe sax bikin û di wê
şkeftê da mirine. Berî ku bimirin goya gotine hev ku xwe li tenişta
yêk dirêj bikin, pozisyona mirinê wergirin, destên xwe li ser navika xwe
bigihînin yêk û çavên xwe biniqînin. Di wê pozisyonê da jî mirine. Ískeletê
wan hêj jî kêm
zêde li goreyî vê teswîrê di wê şkeftê da ye. Hestî, geh
û girêçkên îskeletê wan ji hev belav nebûne û wekî xwe dimînin. Ji ber
vê yêkê ye ku ji bo xelkê sade ”goreke pîroz” tête qebûl kirin. Ji
ber hakimîyeta mîstîsîzm û xurafetîya dînî, bahra mezin ya xelkê ”şehadeta
wan” pîrozîyeke mezin û herweha ”îlahî” qebûl dikirin û gava
seradanîya wan dikirin, xwe ruhen sivik û sax û manewîyata xwe jî bilind
didîtin. Li ber derê şkeftê dareke mezin hebû û xelkê ji
ber xwezî,
daxwaz û miradên xwe, pateyên rengareng pêve
dikirin, ku êdî nawê darê
bibû "Dara bi kincir" anjî
”Dara miradê”, ”Dara xwezîyê”. ”Şehîdên şkeftê” ji bo herkesê
manayeke cuda îfade dikir. Xelkê sade û dîndar, şehadeta wan di rêya
”dîn û dîyanet”ê da didîtin, belêm ji alîyê welatperwer û
neteweperweran ve jî ew ”şehîdên rêya azadîyê” dihatin qebûl
kirin. Belêm axir her bi çi rengî be, van ”şehîdan” rêz û
siyaneteke mezin ji xelkê didîtin.
Germava
gundê Germavê, berê mezin, ”şkefta şehîdan”, serûkahnîya ava
kelegerm, anku şkefta serûkahnîyê, anjî ”loceya luks”, Çemê Gelî,
pêkve kana bîrhatinên Gelîvaneyî û timamî xelkê Elkîyê, anjî bi
gotina ”otantîk” ya xwecihên Elkîya Hekarîya, ”Elki” ye.
Di
dawîya salên heftêyî da fîgurekî dî jî yê Germavê hebû ku navê wî
û germava Germavê êdî pêkve dihate bilêvkirin. Ew
jî Têcir bû. Têcir bi mal û eyalên xwe ve ji alîyê ”Qaymeqamîya Elki”
ve bi meaş hatibû wezîfedar kirin ku sexbêrî û serûguhîya ”Otêla
Germavê” bike. Lê belê, ”Qaymeqamîyê” pişta xwe dabû Têcir, ne
meaş, nejî hevkarîyek dihate dan, anku ji teref dewletê ve hatibû lêhbandin!
Têcir jî bi ”dîyarî” û ”bexşîşên” seradanêrên germavê
ve îdareya xwe dikir. Têcir ferq û cudahî nedikir di vê xizmeta xwe da, belêm
mirovekî ”rûken” û reftar xweş jî nebû. Lê belê, divêt bête
gotin ku ev ”kêmasîya” Têcir, di têkilîyên digel ”şoreşgeran”
da dihate guhorîn. Gava refa ”hevalan” diçû Germavê, Têcir çu qusûr
ji xizmetê nedikir û heta ku ”heval” ji Germavê diçûn wî serwîsa çayê
kêm nedikir! Helbet ”heqdestek” jî dihate dan ku vê yêkê Têcir şa
û keyfxweş dikir!
Germav,
ava saxî û şifayê, hekîma dehan nisaxîyan, ”serşoka” xwe
şuştin û paqij kirinê, balav û cilşoka xelkê xwecih, ”zîyaretgeha
şehîdan”, tinê xizmet nedida Gelîvaneyîyan, gundên dorberê û timamî
Elkîyîyan. Ji sentrala Botan, ji Cizîr û Şirnexê heta Silopîya koçeran,
ji Wanê bigirin heta Elbaka bijûn, Gever û Şemdînaya şîn, ji Çela
kana meywe û sebzeyên tamdar bigirin heta navenda Hekarîya, Çolemêrgê, bi
sedan xelk dihatin ser vê kana saxî û şifayê, ava hekîm û pîroz,
germava Germavê.
Gelîyê
Gewdan
Germav,
di serî da bi ava xwe ya germe bijûn û saxker ve navdar e. Belêm herweha
Germav anjî bi gotina Gewdan, Gelî, bi şînkatîya xwe ve jî bi xemil û
xubûr e. Germav bi rêhl, dar û devîyan ve adeta hatîye dorpêç kirin. Hemû
cure meywe lê şîn dibin. Ji
tirîyê reş û zer bigirin heta, girsk û hirmîyan, rêhlînk û tûyan,
ji kezwan û berûyan heta gûz û hilûkan bi dehan reng û çêşîd fêqîyên
bi tam û lezet Gelîyê Gewdan şirîn û balkêş dikin. Çend cure
genim û genimok, garis û tahle wan zevî û betenên Germavê wekî rûmaseyeke
gulîn radipêçin. Ava vexwarinê heçku ji nav heft tebeqe cemeda serê Reşkoyê
Geverê dizê, hind sar û hindî sarîya xwe, hind jî bi tam e. Gotineke belav
e li navçeya Elkîyê; "berxekê bixwe û fireke wê ava sar bi ser da bike, heçku
te tiştek nexwarî, hind zû dimehîne"! Esas ev gotine ji bo hemû av, çem,
robar û kahnîyên zozan, dol û nihalên Elkîyê tête gotin. Ji
xwe Ava Singeverê (Çemê
Singeverê), -ku serûkahnîya wê nîveka
bajêrkê Elkî ye û ji
binê Katoyê Elki, li serê zevîyên Mehemed Feqî dizê-, ristika zêrîn ya
vê gotinê ye. Ev gotin ewil bo Ava Singeverê hatîye gotin. Gotinek jî
”serxweşên mudawîm”, -gava bi wê ava sar ya
şubî cemedê
”ereq”, anjî bi gotina wan ”şîrê şêran” pêda
dikirin-, lê zêde kirîye; "zebeşekê, xiyarekê biavêjin nav Ava
Singeverê, di sanîyeya xwe da ker dibin"! Ava kahnîyên Germavê jî herwisa.
Gelîyê Gewda çend bi şans û talih e. Li milekê kahnîyên ava sar, li
milê dî ava kelegerm ya xwezayî. Reya serûkahnîya avên sar yên Gelîyê
Gewda, ji erdê ter û tezî yê Geznexê têtin. Geznex jî adeta bi sebreke
nedîtî hatîye ava kirin û xemilandin. Gundê xweş û spehî yê Fileyên
Elkîyê. Fileyên Geznexê Kildanî ne û ji qedîm were xwecihên Geznexê ne.
Geznex wan bi dest û tilên xwe avadan kirine, bi serûber kirine, xemilandine,
şîn kirine. Fileyên Kildanî bi wê ked û renca xwe ya helal Geznex
adeta kirine koşeyekî beheştê li wê navçeya Elkîya Hekarîya.
Mezinên wan mala Mam Xemo û hemû xelkê Geznexê, herçend carna neheqî, bêdadî
ji hejmareke gelek kêm ya xelkê dorber dîtibin jî, ji bahra pitir ya xelkê
navçeyê rêz û siyanet dîtine. Mam Xemo gava bi wan şel û şepikên
xwe yên Tiyarî û bi gopalê xwe yê heyzeran dihate nav çarsûya Elkîyê,
xelkê xwezan bi ber ve radibûn, cih didanê, qedr û siyaneta wî digirtin.
Silava wî, hergav xwerû bi Kurdî bû; spêde ba, ”Sibe bixêr - Siba hewe
bixêr”, nîvro ba; ”Navroj bixêr - Navroja hewe bixêr”, êvar ba; ”êvarya
hewe bixêr” bû! Ev silava xwerû Kurdî ya Mam Xemo û mirovên wî, ya hemû
Kildanîyên Geznexê, çend fanatîkên ”busulman”ên xwenezan têne (li
Hekarya bi zêdehî ve li
şûna “musulman”, gotina ‘busulman’ bi kar têt), ji alîyê xelkê ve
gelek bi germî, bi şahî û baldarî dihate qebûl kirin... Avên sare bijûn
û paqij yên axa Geznexê, ji nav xwezahîya erdî be, ji ser erdî wekî cokê
be, kahnîyên Gelîyê Gewdan têr û tijî dikirin.
Gelîyê
Gewdan, bi navê belav Germav bi jîyana pez û dewar xwudankirinê ve jî
dihate zanîn. Yên heyî bahra pitir pezê spî, yên piçekê destteng ”reşeke”
anku bizin xwudan dikirin û debara xwe pê dikirin. Biharan gava sezona zozanan
dest pê dikir, kerîyên pezê Gelîvaneyîyan ji nav dol û nihalên Elkîyê
derbaz dibûn û ber bi baskên zozanên Meydan Zengilê ve diçûn. Zozanên
şîn, bijûn û têrav heta nîveka havînê jî bi kevîbelekeyên befrê
ve xemilandîbûn û heta payîzeke direng jî dibûn warên Gelîvaneyîyan.
Gelî,
anjî Germav, ku ji alîyê dewletê ve navê wî
wekî hizaran gundên
Kurdistanê hatîye guhorîn û ”fermîyen” kirine ”Ilıcak”, evro
dubare tête ciza kirin, zulm li xelkê xwecih tête kirin. Ji xwe nifûsa gund
gelek bi zanahî û sîstematîk hatîye kêm kirin, lê nihe jî dixwazin wan
malên mayî jî bi darê zorê bidine bar kirin, gundê Germavê kavil û wêran
bikin, serûkahnîya vê ava kelegerm, termala saxî û xweşîyê, hekîma
dehan nisaxîyan, serşoka paqijî û bijûnahîya xelkê dorberê, cihê
tek û tinê yê ”tûrîstîk” yê Elkîya Hekarîya bikin çol û çolistan.
Íro zor û zulm hind bêperwa li Gelîvaneyîyan tête kirin ku, muxtarê gund
Ísayê ji Mala Mistefa, ji ber tirs, tehdît û gefên leşkerên dewletê
newêra li ser bûyerên heyva Tebaxê digel
heyetên parêzer û aktîvîstên ”organîzasyona mafên mirov” biaxive. Li
nav û derve reaksîyona hêz û kesên humanîter û organîzasyonên Kurd û
herweha balkêşana çapemenîyê û pêve mijûlbûna dezgehên Yêkitîya
Ewrûpayê, vê gavê ev operasyona dewletê daye rawestandin. Belêm çu garantî
jî nîne ku berpirsiyarên dewletê yên Elki û garnîzona leşkerî ya
navçeyê piştî midehekê dîsa ve êrişkarîyên xwe yên li ser
Germavî anjî Gelîvaneyîyan xurt bikin û gundîyan ji ser xanî û axa wan
rakin û bi zorî bidine bar kirin. Aqîbeta Germavîyan, Gelîvaneyîyan, ji
ber vê terora dewletê adeta ketîye nav mij û moraneke reş û tarî.
Salih Aslan û Kerîm Acarê Gelîvaneyî, Elmas Acara dayîka kiçika biçûke
nisax Leylayê, bi aşkerayî û bêyî ku ji gefên garnîzonê bitirsin,
behsê êrişên leşkeran kirin ji bo heyeta ”Komeleya Mafên Mirov”
ya Diyarbekirê. Belêm ma xema serleşker Albay Cengiz Eryilmaz û Albay
Recep Onur û herweha Qaymeqamê Elki Cihan Demirhan e ku, gundîyên Germavê bê
mal û avahî mane, bê xanî û zevî mane, ji ser milkê xwe hatine rakirin,
birsî û têhnî mane, perîşan û derbeder bûne! Argumentên van
”zewatên dewletê” jî wekî hergav dîsa ve ”hevkarîya terorîstan
dikin” bû! Di ferhenga wan da gerîlla, şerkerên doza azadîya
Kurdistanê, parêzer û çalakgerên maf û berjewendîyên xelkê Kurd,
”terorîst” in! Ev binavkirina wan li nik xelkê Kurd, di wijdana azadîxwaz,
demokrasîxwaz û humanîteran da bê biha ye, bê mana ye! Piştî vê
operasyon û êrişa ”nobedarên TCyê” ya li ser xelkê Germavê pêkhatî,
dengê azadîxwazan, demokrasîxwazan gur derket û ev kirêtî, qirêjî û
dijmirovîya dewletê dubare derkete meydanê. Belêm li milê dî rik û
berxwedana xelkê Germavê jî kivş bû ku ew serê xwe li ber zulma dewletê
naçemînin. Çend malên mayî di etaba pêşîn da encama rika xwe bi dest
ve înan û dîsa ve vegerîn ser avahî û zevîyên xwe. Vegerîna wan bi
hejmareke gelek kêm, bi çend malan jî be, giring e. Bi çend malan jî be
vegera Gelîvaneyîyan, Germavîyan bi mana ye. Ew temsîla avadanîya Germavê,
jîyana domdirêj ya Gelîyê Gewdan, germahîya serûkahnîya ava termal ya saxî
û şifayê, ava hekîm dikin. Mana wan ya li gund, dê germava Germavê
keltir, boştir û hekîmtir bike. Ew dê bimînin, divêt bimînin û divêt
yên çûyî jî vegerin, bizivirin ser xanî û zevîyên xwe, Germavê, Gelîyê
şîn û jîndar xweştir û geştir bikin. Eve dê bibe nimûneya
li axa xwe, li welatê xwe, li azadî û mafên xwe yên neteweyî derketinê.
Germav
û du bîrhatin
Germava
Elkîya Hekarîya, Gelîyê Gewdan, di ser da Geznexa şîn û Fileyên camêr
û bi nan û xwê. Ew jî piştî cuntaya faşîst ya leşkerî ya
12ê îlona 1980ê û pêda hêdî hêdî ji gundê xwe yê sedan salî mişext
dibûn. Ewil diçûn
nav Suryanîyên
Midyata Mêrdînê, paşê Stanbol û li dûv ra jî berê xwe
dan Ewrûpaya mezin. Gava dem hatîye dawîya salên 90î tinê Berxoyê Hosta
mabû li Geznexê. Ew jî paşê li Stanbolê ji axa xwe dûr di xerîbîyê
da çûbû ber singê xwezaya pîroz. Gelî, Germav û Elki mabûn bê Mensûrê
Xemo, bê Merêheyê Berxo, bêyî Kiro, bêyî Ewro, Dikran, Binoyê hostayê dîwara,
Yewno, Mam Sîto û gelekên dî. Geznex bêyî wan sêwî mabû. Xalîbûna
Geznexê herçend kamên hindek kes û derûdorên axxwer rakiribin jî, dilê
kesê nedigirt ku biçin li ser kavilên Geznexîya rûnin û xwe bikin xwudanê
mal, milk û bîrhatinên Fileyên Geznexê. Ji destpêka salên 2000î pêve,
salmezin û pîrên Geznexî yên li welatên cuda yên Ewrûpayê bi bêrîkirin
û xerîbîyeke kûr ya salan berê xwe dan Geznexa xwe dîsa. Nihe çend malekên
ji wan salmezin û pîran hatine, kavil û kolikên xwe yên qedîm ava kirine
û bi ked û gendana xwe ya salan ve mijûl in. Geznexa ku ji nû ve ava dibe,
divêt bi tinê nemîne, Germavî, Gelîvaneyîyên cîran, dost û destebira
divêt xwe ji cîranên xwe yên sedansalî, ji Geznexîyan dûr nekin. Jîyê
zulmê dirêj nîne û divêt berxwe bidin û mal, zevî û avahîyên xwe nehêlin,
li reyên xwe yên jîndar xwudan derkevin û li ser xîmê xwe yê saxlem jîyaneke
nû û xweştir ava bikin
Di
bêhna dûmahîka vê suhbeta hem germ, hem bi xem, kul û keser, hem jî bi hêvîyên
paşerojê ve tijî da, tempoya axivtina hevalî bi axînên kûr yên xerîbî
û bêrîkirina welatî daketibû. Gava ev xwezî û hêvîyên li ser Germav,
Geznex û xelkê xwecih, di nav labîrentên mejî da xwe dilivandin, hevalî
behsê du bîrhatinên balkêş û hind jî bihadar kir ku ji xwe her demên
li wan derên zêrîn hatîne jîyan, wekî şilîta fîlmekê ji ber çavan
derbaz dibûn: Ber bi dawîya salên 70yî, trafîka kar û xebatên şoreşgerî
yên li ser doza welat û azadîya xelkê hejare bindest, xurt bibû. Ne şev,
nejî roj rawestan nebû. Peyatî be, bi tirimpêlê be, geryan, axivtin,
riberiz û kombûnên bi seetan dirêj, êdî bibûn rûtîna jîyana rojane. Bêhna
xeweke demkurt têne, roj bi dînamîzmeke nedîtî diborîn. Ew kar û xebata bê
rawestan, şûna ku westanê bîne, taqet û hêzê bişkêne, tam
berevajî wê, enerjî û hêz û taqeteke bilind û bêtixûb dida mirov.
Axivtin, rê û rêbar, riberiz û ew kombûnên di nav dûkêla cigareyan da
mijînî dibûn, adeta dibûne motîvasyoneke nû ji bo kar û xebatên rojên dî.
Germav jî şahida çendîn geryan û kombûnên ji wan e. Cihê herî tena,
herî ewle û saxlem ji bo bêhnvedanên wan geryan û kombûnan, germava Germavê
bû. Ew şkefta serûkahnîya ava termal, loceyên ”Otêla Têcir”,
gerikên li pişt berê mezin, gelek kesên têkoşer mêhvan kirin. Ji
Mûsa Star bigirin heta Şahîn Y. Mamreş, Xêredîn Mela, Seît Ísiv,
Nûredîn Mehemed û Ferîq Omer, ji Pîrmûs Pîrosan bigirin heta Eshed Bilbêsî,
Ísa Meçêtir, Birahîm Xelîl, Yaqûb Aso, Fikret Baqî, Mûsa Nevîmirê, Celîl
Hemît, Fikret Gamêş, Fihad Besê û helbet
gelekên dî, çendek ji wê refa
hevalên xwecih yên Elki bûn. Heval û dostên cihên dûr jî carna çerxa
seferên xwe fireh dikirin û serek li per û baskên Elkîya Hekarîya û
helbet germava Germavê didan. Rûken F. jî yêk ji mêhvanên ji dûr bû ku
carekê li ser germava Germavê hate mêhvan kirin. -Gerçî
ew ji xwe li Elki hatibû dinyayê û bîyanîya van deran nebû, lê hêje biçûk
mala wan barkiribû çûbû-.
Polayê nazdar hingê bi dûrbîna
Rûken F.yê seyra wan dol û nihal, çiya û zozanên welatê xwe dikir, digel
dayîka xwe di nav wê ava kelegerm û hêlma bijûn ya germavê da, di loceyên
”Otêla Têcir” û şkefta serûkahnîya ava termal, anjî ”loceya
luks” da, melevanîya xwezayî dikir. Ew di nav zirhekî xwezayî da beşdarî
wê sefera dayîka xwe bibû. Yê herî di nav ewlehîyê da ew bû. Ez bêjim
Hetavê hetavîn jî, di nîveka dilê dayîka
xwe
Rûken F.ê da bicih bû û digel wê û
birayê xwe yê delal,
bi milê dî yê dûrbînê, seyra spehîtîyên welatê xwe, cihê bab û bapîrên
xwe dikir... Ew rojên digel Rûken F.ê yên li nav germahîya germava Germavê
hatine jîyan, rojên herî taybetî ne di jîyana hevalîyê da. Ji xwe ew
sefer, di Hezîrana 1980 da, -du heyva berî cuntaya faşîst ya leşkerî
ya 12ê îlona 1980-, ya dawîyê bû li wê germava zêrîn ya Germavê! Sefera
mêhvanê duyê jî, salekê berî wê cuntaya faşîst, di havîna 1979ê
da pêkhatibû, ya Ezîz Bayram bû. Ezîz, bo seradanîyê hatibû nav heval û
dostên Elkîya Hekarîya. Demekî
kurt bû. Divîyabû ku ew demê kurt gelek têr, tijî û germ hatiba jîyan.
Piştî suhbet û axivtinên dûr û dirêj, di nîveka şeva tarî da
kamyona dostekê hate amade kirin û karosera kamyonê ji hevalan mişt tijî
bû. Ezîz û hevalê dem û salên xebat û têkoşîna dijwar jî, bi
israra hevalan li ”mehela şofêr” ya kamyonê suwar bûn. Mûsa Star,
bi wê heyecan û hiddeta xwe ya niyas, ji bo ewlehî û silametîya vê seferê
adeta agir li ser serê hevalan dibarand. Belêm çu kes ji vê ”hiddeta” Mûsa
Star aciz nedibû. Ji ber ku wî bi dilpaqijîya xwe û ji ber ”disiplîna
hevaltîyê” wisa dikir û
herweha jî gelekî perfektîyonîst bû, lewma jî kesê lê nedigirt. Kamyon, bi komûta Mûsa
Star ya ”timam”, bi rê ket û piştî nîv seetê germava Germavê ya
sihrî bi wê bêhna xwe ya ”kifrît”ê li ber wê boşahîya hevalan bû.
Têcirê dergevan û nobedarê ”otêlê” çi hewce bû ew kir, ji xizmetê
qusûr nekir û helbet berê wê xizmeta xwe jî wergirt. Ji xwe çi gava refa
hevalan diçû Germavê, keyf keyfa Têcir bû. Camêrî hem xizmet dikir, hem jî
heqdestekî baş werdigirt! Ew şev digel hemû dost û hevalan û mêhvanê
ezîz xweş borî. Ezîz, cara ewil bû ku dihate ser vê ava termal, ava
kelegerm, germava gundê Germavê. Efsûnî bibû ji ber vê ava hekîme sihrî.
Hêlm û kelegermîya ava termal ya Germavê, hem fizîken hem jî ruhen mirov
adeta relaks dikir, rehetî û sivikahîyeke jînde dida mirov. Bi wan serpêhatinên
xweş, nîveka şevê me germava Germavê li paş xwe hêla û hatin
Elki. Roja paştir berberê nîvro Ezîz Bayram bi wan serpêhatîyên xweş
yên şeva germava Germavê, hate rêkirin.
Germava
Germavê, heta cuntaya faşîst ya 12ê îlona 1984ê bu cihê gelek
hevdîtinan. Digel dehan hevalên têkoşer, ji Elbakê heta Gever û
Şemdîna, ji Çolemêrgê heta Gelîyê Çelê û heta Gelîyê Goyan, yên
navçeya fireh ya Hekarîya, ku çendek
ji wan ev bûn; Cemîl Elbak, Ehmed Agir, Muftî Gulîreş, Lezgîn Giravî,
Birahîm Şerîf, Şaban Merzan, Bilind Gever, Hesen Mîrza, Hisên Goyî,
Seît Mihemed, Azad Casim û hêj gelekên dî, li ber û piştên berê mezin yê germava Germavê, li
nav wê ava kelegerm ya saxî û xweşîyê, li serûkahnîya wê ava termal
çendîn caran gihiştine hev, xewn û xiyalên xwe yên li ser
rizgarîya maka Germavê, maka mezin, welatê bab û bapîra, Kurdistanê, di
nav wê ava saxker û kelegerm ya ji binê berê mezin, ji şkefta wî berê
ezamet dizê da, germ û gur kirine, bawerîya bi paşerojeke ronahî û dilşa,
dubare
û
teyîd kirine.
Belê,
Germav û germava wê ya kelegerm û hêlmîn ya hekîm, di dilê têkoşerên
bizava neteweyî yên ku ji wê navçeyê, anjî yên ku ji bo wan îdealan
dihatin wan deran da, hergav cihekî taybetî digire. Germav divêt ava bimîne,
dê ava bimîne. Hesû û paşeroja Germavê herwekî ya welat, ya Kurdistanê
ronahî ye û ew hesû ne dûr e, nêzîk e! Germav, germava Germavê, ava
kelegerm û bi hêlmeke tîr û hekîm ya binê şkefta berê mezin, serûkahnîya
bijûnî û saxîyê dê di rojên xweş û azad da dîsa ve wan heval û
dostan mêhvan bike û ew roj ne dûr in!
ROJAN
HAZIM
20 Tebax 2004