Çilename - 2006
Ji dawîya sala 2005an, ji meha kanûnê bûyer û mesaja herî giring mayî ji alîyê xelkê Kurd û bi gitî bizava neteweyî ya Kurd ve hilbijartinên li Iraqê û Kurdistana Baþûr û mesaja serokkomarê Tirkîyeyê Ehmed Necdet Sezer ya di derheqê sala nû da bû. Hilbijartinên Kurdistana Baþûr û herweha yên Iraqê, ji alîyê cepheyê Kurda ve kêm zêde di çarçoveyeke baþ da cereyan kir. Kurd bi piranî ve, di serî da du partîyên desthilatdar PDK û YNK û partîyên dî, wekî yêk lîste ketin nav hilbijartinan. Eve hem ji alîyê rûniþtandina prosesa avakirina dewleta Kurdistanê hewce bû, hem jî ji alîyê Iraqê ve jî daku giranahîya Kurdan bi tesîr be, giring bû. Tinê Hereketa Islamî û Partîya Çareserîya Demokratîk bi lîsteyên serê xwe ketin hilbijartinan ku ew jî nîþana plûralîst û demokratîk ya Kurdistanê dikare bête hejmartin û dîtin… Di zemînê tehisok yê bi giþtî Iraqê da, heke Kurda hetta mumkun bi tifaqeke piranî hereket nekiriban, þik têda nîne ku giranahîya wan di leyiza nav Iraqê da jî da sivik û bê encam biba. Ji ber hindê hûr û gir partî û rêxistinên Kurda di nav koalîsyoneke neteweyî da gihiþtin hev ku eve pêkhatineke bi xêr bû ji bo paþeroja xelkê Kurd û mayîndekirina destkevtên neteweyî. Partîyên desthilatdar û yên opozisyonî yên Kurda, di vê yêkê da bi berpirsiyarîya neteweyî rabûn ku divîyabû wisa jî kiriban. Ji ber hindê hewceyî pesindayîneke zêde nîne, eve wezîfeya neteweyî bû, wan jî kêm zêde, bi kem û kurî jî be înan cih. Partî û rêxistin û kesayetîyên bi xizmet û karûbarên xelkî û neteweyî ve rabûyî divêt li hêvîya metih û senayê nebin, çiku binasên hebûna wan ji xwe ev zemîn û xwastekên neteweyî ne…
Piþtî ku serokwezîrê TCyê [Komara Tirkîyeyê] Teyîb Erdoxan li 9ê Tebaxa 2005ê li Diyarbekirê devê xwe sot û got ”Em pirsa Kurdî qebûl dikin”, mekanîzmayên tradisyonel yên TCyê ketin bizavê û ev gotina Erdoxanî pê dane xwarin… Erdoxan piþtî axivtina xwe ya Diyarbekirê, ji ber fiþara van derûdorên Tirkîst gotina xwe zivirande ser qaydeyê berê û wî jî dest pê kir got ”Hemû hevwelatîyên li Tirkîyeyê dijîn bê ferq û cudahî Tirk in. Em yêk milet, yêk dewlet û yêk ziman in…” Ev axivtina dawîyê ya Erdoxanî dihate manaya ku gotina xwe ya li Diyarbekirê bi kûrahî alîst, ya rastî leþkerîyê pê da alîstin…
Ji xwe di encama daxuyanîya MGKya [Þêwra Ewlekarîya Millî] dawîya kanûnê da jî, bi israr hate gotin ku ”dewleta TCyê, yêk netewe ye, yêk zimanî ye”… Di piþtra jî serokkomar Ehmed Nejdet Sezer daxuyanîya xwe ya pîrozîya sala nû belav kir û wî jî dubare kir ku TC ”yêk dewlet, yêk milet, yêk ziman e”… Eve êdî bû nakarata mezinên TCyê. Kîjan rabû ev nakarata ji ber kirî, wekî benîþt cû… Sezerî binê hindek maddeyên makqanûna TCyê jî xîç kirin û bi hiþkî got ku kes nikare vê hebûna yêkpareyî ya TCyê xirab bike… Sezerî wisa got: “Li goreyî makqanûna me, TC bi welat û neteweyê xwe ve yêkitîyek e ku naête parçe kirin û dewleteke yêkpareyî ye. Navê neteweyî, di vê gotina zelal ya rêberê mezin da wisa hatîye îfade kirin: ’Ji bo xelkê Tirkîyeyê ku Komara Tirkîyeyê [TC] damezrandîye, neteweyê Tirk tête gotin’… Tirkbûyîn huvîyetên etnîk inkar nake…”. [01 Çile 2006, Radikal]
Serokkomar Sezer bi vê pîroznameya xwe ya serê salê berdevkîya TCya tradisyonel û hemû kes û dezgehên Tirkîst dikir. Li goreyî wan, Kurd jî bî, Çerkez jî bî, Laz, Ereb an Rûm û Ermenî jî bî, heke hevwelatîyê TCyê bî, Tirkî, xilas û wesselam!.. Bi vî þiklî riberiza li ser ”huvîyeta serekî û binekî” jî dihate birîn!.. Ji xwe li goreyî formûlasyona wan ”Kurdbûyîn, Lazbûyîn, filan…” huvîyeta binekî ye, ”Tirkbûyîn” jî huvîyeta serekî ye. Mezinên TCyê û medyaya statûkoperês hind ji xwe bawer ev îzaha nû dubare dikirin ku li goreyî wan bi dîtina vî formûlî, pirsa ”huvîyetan” jî dihate çareser kirin!. Bo wan gelek sanahî bû, ma çi pê ketîye, bila yên bi huvîyetên binekî, rehet bêjin ”em Kurd in, Laz in, Çerkez in” lê gava dor hate îfadekirina huvîyeta serekî, divêt herkes bi dengekî bilind bêje ”em Tirk in”!.. Maþallah!!! Çend çareyeke orîjînal peyda kirin bo vê pirsa mezin ya Tirkîyeyê. Ya ji wan ve heke wan ev formûlasyona ”nû!”, anku “bi huvîyeta binekî ve Kurd, bi huvîyeta serekî ve Tirk” da qebûl kirin, pirs ji binî ve hel kir!.. Ew bi xwe ji vê yêkê wisa avneh in, ya ji wan ve herkes jî avneh e, xilas û çû!.. Li vê derê êdî mantiqî îflas kirîye û van mezinên TCyê bi rastî jî mejîyê xwe xwarine, aqilê xwe berze kirine!.. Xwelîseran, gelo yêk Kurd, ji bilî yên ”spî”, dê vê gotina wan qebûl bike!.. TC û mezinên wê, xwe jî, xelkê xwe jî dixapînin û paþeroja xwe û ya welatê xwe reþ û tarî dikin… TC û mezinên wê, bi van bîr û hizrên pûç li ser korerêyeke bi tehlîke da ne… Dê serê wan bi zinarê ”Berê Þine” bikeve û bi xusareke mezin hiþyar bin, lê dîyar e dixwazin biceribînin… Herçend Kurd dibêjine wan jî, ”hiþyar bin li pêþîya we zinarê Berê Þine heye, hûn dê qoç lê bikevin û mejîyê xwe belav bikin, lê mixabin ku xema wan nîne… Baþe, bi keyfa xwe ne… Dîyar e ku guhên xwe li nesîhetan girtine û dixwazin musîbet bi serê wan bêt!.. Musîbeteke ecêb wêranker li pêþîya wan e… Hêj korerê bi dawî nehatî, disa ve guh bidine Kurdan dê bo wan jî silametî be…
Di dawîya meha Çile da, encamên hilbijartinên Kurdistanê û Iraqê fermîyen kivþ bûn. Li goreyý vê ecamê lîsteya Kurda ya yêkgirtî 53 sandelî bi des êxistin. Yêkitîya Islamî jî 5 sandelî… Heke Kurd bi tifaq bin, hingê di parlementa Bexdayê da 58 sandelîyên wan dibin… Ev encama ku Kurda standî, li goreyî encama hilbijartinên 30ê Çileya 2005an qederekê ketîye. Kurdan di hilbijartinên dûmahîka Çileya 2005an da 77 parlementer derêxistibûn… Vê carê 58. Ferq 18 ye û eve jî ne kêm e. Binas helbet gelek in. Hema di serî da, vê carê nikarîn tifaqa xwe ya ewil biparêzin û Yêkitîya Islamî ji nav tifaqê derket… Bivê nevê tifaqa Kurda ji nav ve birîndar bû û vê yêkê hejmara rehîyan kêþa xwarê… Binasên admînîstratîv jî divêt bêne hejmartin… Axir di encam da Kurd disa ve di bazara danana hukûmeta merkezî da xwudan însîyatîv in û bêyî Kurdan danana hukûmetekê zor xuya dike. Herçend trafîka danana hukûmetê ma ji bo meha Sibatê jî, belêm bi ihtimaleke mezin Kurd û Erebên Þiî dê koalisyonekê çêkin, lê dibe ku post û sandelîyên di hukûmetê da nikarin wekî berê biparêzin… Serokkomarîya Celal Talabanî di þertên evro da û li goreyî konjonktûra meha Çile di serê ihtimalan da ye û Celal Talabanî ji xwe namzetê hevpiþk yê Kurdan e ji bo serokkomarîya Iraqê… Di encam da, leyiza satranca Kurdan û Ereban dom dike û dê pêkhatinek çêbe ku Kurd rewþ û pozisyona xwe saxlemtir bikin…
Di meha Çile da, yêk ji bûyerên dî yên giring jî, pêkhatina yêkkirina herdu hukûmetên Kurdan bû. Biryar hate dan û serok û mezinên PDK û YNKyê jî tesdîq kirin ku hukûmeteke hevpiþk pêkbêt… Eve belkî pêþhatineke herî mezin û giring bû di nav meydana polîtîk ya Kurdên baþûr da, ku xelkê Kurd bi tevahî, li hemû parçeyan li hêvîya vê encamê bûn… Ji ber hindê, ev pêþhatin bû binasê þabûna Kurda bi giþtî û helbet pozisyona Kurda ya di bazara digel Ereban da jî xurt kir… Tête hêvî kirin ku ev reftara yêkgirtinî bête parastin û domandin…
Di meha Çile da yêk ji bûyerên bi xem, kul û keser ya bi serê xelkê Kurd hatî, ”êþa mirîþka – nisaxîya firindeya – grîba firindeyan” bû. Nisaxîyê ji bajêrkê Kurdistana Bakur, ji Bazîdê dest pê kir û li gelek bajêr û bajêrkên Kurdistanê belav bû. Gava nisaxîyê li Bazîdê dest pê kirî, hukûmeta Tirk, xemsarîyeke mezin nîþanda û li ser nesekinî… Nisaxî sivik girt, xem nexwar. Ji maleke Bazîdî çar xwûþk û bira bi vê êþê ketin û rakirin xestexaneya Wanê. Lê belê, wekî ev zarokên Kurd hatine rêkirin, êdî direng hatibû man… Nisaxîyê ser ji wan standibû… Li Wanê jî teþxîsên di cih da û rast nehatin kirin, di serî da hate gotin ku ev zarok bi sarmayê ketine û zatûre bûne. Hem teþxîsên þaþ hatin danan, hem jî dermankirineke rast û durust nehate kirin. Zarok bê sexbêrî man û ji wan sê mirin… Piþtî mirin û bûyer di medyayê da deng veda, hukûmet û berpirsiyarên dî ji nû ve bi pirsê ve mijûl bûn… Lê helbet direng mabûn… Ev direngmayîna wan bi zanahî bû, bi mexsed bû… Gava zarokên binemala ”Koçyiðit”an li Bazîdê bi vê êþê ketî, hem daybabên zarokan, hem jî Þehridarîya Bazîdê, ku di destê Kurdan da ye, bal kêþa ser dijwarîya nexweþîyê û gazî li hukûmetê kir ku tedbîran bistîne… Belêm, wezîrê saxîyê Recep Akdað di beyanata xwe ya pêþîyê da got ku çu rîskeke ”Grîba firindeyan” nîne û zarokên nexweþbûyî jî zatûre bûne… Çend medyayê bal kêþa ser ”grîba firindeyan” jî, wezîr û serokwezîr êriþî medyayê kirin ku goya medya panîkê derdêxe li nav welatî… Lê kengî mirinan dest pê kir, hingê êdî guhên wan þor bûn û vê carê jî bi rûçirî wisa got wezîrê saxîyê Recep Akdað: ”Risk mezin e…”. Lê piþtî ku ji wan nisaxa sê xûþk û bira mirin, paþê wezîr bi xwe hesîya ku bi rastî jî ”rîsk mezin e”!.. Ev reftara wezîr û bi giþtî hukûmetê bi timamî xemsarîyeke bi zanahî bû beramberî xelkê Kurd. Çiku serkanîya nisaxîyê Kurdistan bû, tedbîr nehatin standin, sexbêrîyeke rêkûpêk nehate kirin. Di encam da jî çar zarokên Kurd bi vê êþa bêyûm mirin… Ya herî dilsoj jî, ji van çar mirîyan, sê ji binemala ”Koçyigit” bûn. Babê biçûka Zekî Koçyigit, hêj biçûkên wî ne mirî, di xestexaneya Wanê da, hawar dikir ku sexbêrîyeke baþ li biçûkên wî bête kirin… Zekî Koçyigit û jina wî digotin ku, çar zarokên wan di xestexaneyê da razandî ne, lê hêj jî çu doktoran negotîye wan ku werin em we jî kontrol û muayene bikin… Zekî Koçyigit û jina wî, mixabin sê zarokên xwe gorî dane vê êþa bêyûm, lê ya rastî gorî dan sîstemê nemirovî yê rejima Tirkîyeyê. Heke hêj di serî da hukûmetê xemsarî nekiriba, nisaxî û rîskên wê neveþartiban, ev encama xemgîn jî dernediket û Zekî Koçyigit sê biçûkên xwe berze nedikirin… Piþtî Zekî Koçyiðit sê biçûkên xwe gorî dan, zarokekî dî jî ji Bazîdê, Fatma Özcan, dîsa ji vê nisaxîya ”grîba firindeyan” mir…
Hukûmeta Tirk, ya Erdoganî [AKP], dezgehên dî yên fermî giringî nedane bajêr, bajêrk û gundên Kurdistanê. Reftara wan polîtîk bû. Di zivistana dijwar da, Kurdistan, bi taybetî jî bajêrk û gund mane di bin befreke giran da, belêm rê û rêbar nehate vekirin, ji befrê nehate paqij kirin. Gelek nisax ji ber girtina rê nikarîn nisaxên xwe bigihînin xestexaneya [nexweþxaneya]. Direng mayîna nisaxa hem ji ber girtina rê û rêbarê, hem jî ji ber neþandin, anjî direng þandina ambûlansan bû... Zekî Koçyiðit sê biçûkên xwe ji ber vê xemsarîya hukûmetê û berpirsiyarên fermî, bi taybetî walî, qaymeqam, çiku ev berpirsiyarên mezin yên bajêr û bajêrkan, yêkser girêdayî wezîrê karê navînî ne, dane axa sar... Dayre û dezgehên hukûmetê bi xelkê bêçare ra mijûl nebûn... Þehridara Bazîdê Muqeddes Kubîlayê jî dîrekt bal kêþa ser vê xemsarîyê û got ku binasê sereke ew e ku ji ber Kurdbûyîna navçeya me, hukûmet guhê xwe nade van deran... Eve destnîþankirineke giring bû. Hukûmetê bi taybetî û bi reftareke polîtîk û zanyarane kar û hevkarîya hewce nekir bo navçeyê ku rê li ber vê nisaxîyê bête girtin. Xelk agahdar û serwext nekir. Xelkê xwecih seda 90 Tirkîya niviskî nizanin. Seda 70-80 jî bi Tirkî axivtinê nizanin. Xelk divîya bû ku bi Kurdî bêne agahdar û serwext kirin, bi Kurdî broþûr û materyalên dî hatiban hazir kirin û belav kirin û herweha bi rêya radyo û televizyona bi zimanê Kurdî xelk hatiba hiþyar kirin beramberî vê nisaxîya dijwar. Li ser vê yêkê, þehridara Bazîdê Muqeddes Kubîlayê wisa gotibû: „Di demên wisa da baþtirîn rê ew e ku xelkê agahdar bikin. Ji nîvîyê pitir ji 130 hizar xelkê xwecih bi Tirkî nizanin. Heke ew bi Kurdî neêne agahdar kirin, dê çawa bi wan bidin zanîn ku rewþ gelek dijwar e?.. [15 Çile 2006, Politiken, nûçeyê Pola Rojan, ji Bazîdê]. Li milê dî vê nisaxîyê derbê mezin li xelkê feqîr û reben da. Xelkê navçeyê ji bo hewcehîyên xwe mirîþk, qaz, sone û eleloka xwudan dikin û ji goþt û hêkên wan istifade dikin, an difiroþin, anjî bi xwe dixwin û pê debara xwe dikin. Piþtî nisaxîyê, tiþtê ku hukûmetê kirî, rakirina fermana firindeyan bû. Þûna ku tedbîrên tibbî bistînin, mal bi mal gerîyan û çi heywanên bi per û bask yên xelkê hene hemû jê standin û bi awayên hov qir kirin. Helbet heke nisaxîyeke vegir hebe, komkirin û serjêkirina mirîþk û heywanên dî jî dibe, belêm axir bo vê jî divêt metodên sihhî bêne bi kar înan û herweha zerar û zîyana xelkê bête razî kirin... Lê hukûmetê rêya herî sanahî da berxwe û tinê heywanên bi per û bask qir kirin, hem jî wehþîyane... Li ser vê yêkê jî þehridara Bazîdê Muqeddes Kubîlayê wisa digot: „Di navçeyê da bi giranî bê îþ û karî heye û xelk mirîþk û hêka difiroþe ji bo hewcehîyên xwe. Ji ber hindê jî xelk nabêje wezîfedarên fermî ku heywanên wan yên firinde hene û teslîmî wan nakin... [15 Çile 2006, Politiken, nûçeyê Pola Rojan, ji Bazîdê].
Di encama feqîrî, Kurdbûyîn û xemsarîya bi zanahî ya hukûmeta Tirk, Zekî Koçyigit û jina wî Marîfetê sê biçûkên xwe yên gihiþtî gorî dan. Ewil Mehemet Elî [14 salî], piþtî wî çar roja xwûþka wî ya mezin Fatma [15 salî] û rojekê piþtî Fatmayê jî xwûþka biçûk Hulya [11 salî] li xestexaneya Wanê ji ber vê êþa mirîþka [grîba firindeyan] mirin. Biçûkê wan yê çarê Elî Hesen [6 salî] jî piþtî razan û dermankirineke dirêj ya di xestexaneya Wanê da gihiþte saxîya xwe û wekî zarokekî êkane ma di destên daybabên xwe Zekî û Marîfet Koçyigitê da... Elî Hesen bi þans bû, sax ma lê mixabin ku du xwûþk û birayek yên ji xwe mezintir berze kirin, bêyî wan ma bi tek û tinê… Piþtî mirina sê biçûkan û xema wan ya giran, serokwezîrê hukûmeta Tirk ji nû ve bi xwe dihese, ku hevkarîya Zekî û Marîfeta daybabên wan sê zarokên mirî, bike. Malê dinyayê ne zarokên wan paþve tîne, nejî xem, kul û kesera wan kêm dike, ji halê radike. Lê belê, mixabin ku canê feqîr û heke ew can jî yê Kurd be, dest nagihinê, hevkarî digel naête kirin. Piþtî xemsarî û nesexbêrîya bi zanahaî û dana bedelên giran, dirêjkirina destê hevkarîyeke reklamî gelo çend ehlaqî ye divêt riberiz li ser bête kirin...
Bazîd hêj jî ji teref hukûmetê ve bi baþî naête sexbêr kirin, tedbîrên rêgirtina li ber vê nisaxîya vegir naêne girtin. Cîhaz, alet û hewcehîyên ji bo saxkirina vê nisaxîyê naêne rêkirin bo xestexaneya Bazîdê. Piþtî mirina sê biçûkên mala Koçyigita, bi mirina Fatma Özcana 12 salî, Bazîdê çar gorî dane vê nisaxîya xedar û xemsarîya sîstemê bêdad û nemirovî yê dewleta Tirkîyeyê. Ji ber ku xelkê Bazîdê li xwe, li huvîyeta xwe ya Kurdîtîyê derdikeve, ku ji hilbijartinên 1999ê were þehridarî di destê Kurdan bi xwe da ye û Muqeddes Kubîlay ji refên Partîya Civakî ya Demokratîk þehridar e, Bazîd û xelkê Bazîdê ji alîyê dewletê ve têne ciza kirin û ji hemû îmkan û hewcehîyên dewletê têne bêbahr kirin. Ev e rûyê nemirovî û antî Kurd yê rejima kolonyalîst ya dewleta Tirkîyeyê beramberî xelkê Kurd û Kurdistanê... Belêm þik têda nîne ku jîyê [emrê] zulmê dirêj nîne û ev rejim û xwudanên vê rejima nemirovî dê di demekî ne dûr da bedelê van kiryarên xwe yên hovane bidin û ji Kurdistanê bêne derêxistin...
Di dawîya meha Çile da, ev pirsa „êþa mirîþka“, „nisaxîya firindeyan“, anjî „grîba firindeyan“ mixabin ketibû binê rêza rojeva dewleta Tirkîyeyê... Yên mirî ji kîsê xwe çûbûn!.. Çerxa dewletê dizivirî...
Di rojên dûmahîkê da deng ji Kurdistana Baþûr hat ku li wê derê jî du kes li bajêrên Ranya [Tîjan Evdilqadir, 15 salî, 17ê Çile] û Silêmanîyê [Hama Sur Evdila, mamê kiçika mirî, Tîjan Evdilqadirê, 27ê Çile] bi vê nisaxîyê ketine û mirine... Li goreyî çapemenîya Kurdistana Baþûr, hukûmeta Kurdistanê îmkanên xwe seferber kirine û çi hewceye tête kirin ku nisaxî belav nebe...
Meha Çile bi bûyer, qewimîn, pêþhatin û pêþkevtinên baþ, nebaþ, bi xêr û xezeb timam bû. Ji alîyê Kurda ve tayê terazîyê yê bi baþî, xêr û qencîyan ve tijî, girantir bû û eve jî qazanceke mezin bû ji bo roja tête jîyan û paþeroja xelkê Kurd... Hêvî dikin ku rojên bên jî bi xêr û bêr bidomin...
ROJAN HAZIM