Bi bûyerên li navçeya Êzidîyan, li Þêxana Kurdistana Federal qewimî, li 14 heta 16yê Sibatê, careke dî kivþ bû ku ”xweþbînî” di nav civata Kurd da di dereceya herî kêm da ye. [Þêxan çarêkek dûrî qibleya Êzidîya, perêsgeha Heca wan, Laliþê ye.]. Binasên nebûn anjî kêmîtîya ”xweþbînî”yê di nav civatan da, ji baskê sosyokulturî, sosyoekonomîk, sosyopolîtîk heta rewþ û poziyona dînan, gelek faktor hene. Civatên ji alîyê ekonomîk, sosyal û kulturî ve pêþveçûyî û tekamilîya xwe ber bi modernîyê ve bilind kirî, rîzîkoyên ji kanên kevnare dizên mînîmalîze dikin. Belêm civatên paþvemayî, ji alîyê xurafe û tradisyonên kevnare ve miþt tijî ne û adeta hatine dorpêç kirin. Ji xwe heke tevnê sosyolojîk yê civatekê hêj jî, bi giranahî ve, bi re û mûreyên eþîrî û feodalî û dînperêsîyê ve hatibe raçandin, kevneperêsîya giþtî adeta hakimîyeta xwe ava dike. Di vî sîstemê kevnare da rola zihnîyeta mêrþahî jî ekstra dibe hêzeke negatîv û di encam da bûyerên kadastrofal derdikevin meydanê. Mixabin ku ev zemînê negatîv bi zêdehî ve heye di nav civata Kurd da. Ji ber statûya kolonyalîzmê, êriþkarîya dijminên çaralî û têkoþîna bi giþtî neteweyî ya dijî dijminê derve, Kurd pirs û pirsgirêkên nava civata xwe bi kûrahî nabînin, li goreyî normên rastîya zanyarîya modern bi objektîvî analîz nakin. Kurd wekî xelkekî mexdûr, mixabin ku di nav xwe da jî dibin binasê gelek mexdûrîyetan. Ji ber pragmatîzma negatîv ya polîtîk û organîzasyonî, sîstemên kevnare yên civatê bi çavekî zanyarane û rasyonel naêne dîtin û ji ber hindê jî tesîrên van kanên negatîv naêne pûç kirin anjî kêm kirin. Çav lê girtin û peçinîna bûn û bûyeran adeta bûye tarzek û eve jî dibe binasê mezinbûna pirsgirêkên nava civatê û roj têt ew ”îhmala” bi zanyarî hatîye kirin, wekî varîlê gaza givaþtî dipeqe!. Di bûyera Þêxan da jî ev ”bêberpirsiyarî”ya civatê û berpirsiyaran gelek aþkera tête dîtin. Tengbînî û teessûbîya dînî, eþîrbazî, zihnîyeta mêrþahî û serreqîya tradisyonel ya mêrê Kurd û bêberpirsiyarîya sîstemê îdarî, bûne binasê bûyerên gelek trajîk li Þêxanê.
Di vê bûyerê da tinê faktorê dîn derkete pêþ û hema em jî li ser wê rawestin: Îslam û di nav îslamê da jî mezhebê Sunnî serdest e di nav civata Kurd da. Kurdê musulman xweþbînîyê nîþanî Kurdê nemusulman, bo nimûne Kurdê Êzidî, nade. Kurdê musulman yê sunnî xweþbînîyê nîþanî Kurdê nesunnî, bo nimûne, Elewî, nade. Hemû Kurdên bawerîyê bi dînekî esmanî tînin jî xweþbînîyê nîþanî Kurdên ateîst û xwezabawer nadin. Kurdên musulman xweþbînîyê nîþanî hevwelatîyên xwe yên Kurdistanê yên File, Cihû û Bûdîst nadin. Helbet em generalîze nakin, belêm zihnîyeta piranîya hakim wisa ye û dîroka dûr û nezîk ya civata Kurd û Kurdistanê bi van nimûneyan ve tijî ye.
Tengbînî, tinê xwe hizirîn, hêzperêsî, statûkoperêsî, berjewendîperêsî, keysperêsî û desthilatperêsî dibe merkez û kana negatîvîyeta mirov û di encam da jî ji bo parastina vî sîstemê neheq, mêrþahî û bêdad, þiddet tête bi kar înan. Mêrekî Kurd û musulman, bi kevneperêsîya dînî, bi serreqîya mêrþahî û eþîrî, heq di xwe da dibîne ku þiddetê li ser jina xwe, kiça xwe bi kar bîne, heq di xwe da dibîne ku wê bikuje!.. Ev bûyera Þêxan, ji bilî kevneperêsî û xweþnebînîya îslamî ya beramberî Êzidîtîyê, divêt ji alîyê serdestîya zihnîyeta mêrþahî û edetên kirêt û kevnare yên di nav civatê da jî bête riberiz û biha kirin. Helbet bi taybetî di vî demê gelek nazik da, ku Tirkîye, Îran û Sûrîye dixwazin bêhnê li xelkê Kurd çik bikin, wekî faktorên derve yên negatîv, roleke bêyûm dileyizin ku civata Kurd têkvedin, provakasyona pêkbînin û yêkitîya xelkê Kurd jar û lawaz bikin. Belêm tinê ji vî alî ve lênêrîn bi gotina herî sade, kem e. Rast e xelkê Kurd mexdûrê van dewletên cîran e, belêm civata Kurd di nav xwe da jî xwudan mexdûr e. Tovên xweþnebînîyê, antîdemokratîzmê, mêrþahîyê hindî hûn bêjin zêde ne di nav civata Kurd ya evro da. Di bûyera Þêxan da jî derkete meydanê ku kevneperêsîya îslamî û serreqî û zihnîyeta mêrþahîyê bi hev ra civata Kurd têkveda, serûbin kir û yêkitîya neteweyî jî adeta dînemît kir. Du mexdûr bûne armanca vê zihnîyeta kevneperêsîya îslamî û zihnîyeta mêrþahîyê: Kurdên Êzidî û jina Kurd. Bager û pêleke þiddet û teroreke nedîtî li ser Êzidîyan û jina Kurd hate rakirin. Serê jina Kurd hate birîn, mal, avahî û mabedên Êzidîyan hatin kavil û wêran kirin. Eve encameke gelek trajîk e. Vêca Kurd divêt di serî da mexdûrîyeta di nav xwe da çareser bikin, xwe demokratîze bikin, kultura xweþbînîyê di nav xwe da serdest bikin. Kurd divêt civata xwe bi zihnîyeta demokratîk û xweþbînîyê ve tijî, ji nû ve ava bikin. Hakimîyeta mutleq ya piranîyê ya antî demokratîk di her warî da civatê birîndar dike, paþve dihêle. Xweþnebînîya beramberî kêmanîyên dînî, etnîkî, cinsî û bawerîyên zanyarî di nav civata me da mixabin ku domînant e. Dijî vê bêtehemmulîyê, vê xweþnebînîyê divêt xebat û têkoþîneke zanyarane ya hevrayî bête kirin. Heke ji seferberîyekê bête behs kirin, divêt dijî xweþnebînî, zihnîyeta mêrþahî, fanatîzm, dogmatîzm û tabûîzma dînî û sosyotradisyonel ya bi giþtî ya di nav civatê da, seferberîya perwerdekirin, hiþyarkirin, serwextkirin û agahdarkirinê bête dest pê kirin.
25 Sibat 2007